Paweł Hertz (ur. 29 października 1918 w Warszawie, zm. 13 maja 2001 tamże) – polski pisarz, poeta, tłumacz i wydawca.

Życiorys Urodził się w spolonizowanej żydowskiej rodzinie Michała, inżyniera chemika, i Pauliny z Turowerów. Uczęszczał do Gimnazjum im. Mikołaja Reja w Warszawie, z własnego wyboru porzucił szkołę i nigdy nie przystąpił do matury. W latach 1935–1937 podróżował po Austrii i Włoszech. W części podróży towarzyszył mu m.in. Jarosław Iwaszkiewicz. Od końca 1937 mieszkał w Paryżu, gdzie uczęszczał na wykłady . W kręgu ho­mo­sek­su­alistów na­zy­wa­no go wówczas „księżniczką Izra­ela”.

Latem 1939 wrócił do Polski. Po wybuchu II wojny światowej dotarł przez majątek Stradecz do Lwowa. Tam w styczniu 1940 został aresztowany i osadzony przez Rosjan w więzieniu zamarstynowskim, a następnie skazany na osiem lat pobytu w obozie, po czym przez więzienia w Chersoniu i Dniepropietrowsku trafił do obozu w Iwdielu na Syberii. Po układzie Sikorski-Majski i amnestii dotarł do polskiej delegatury w Ałma Acie. W 1942 rozpoczął, na zlecenie delegatury Ambasady RP, organizowanie szkół polskich na terenie Kirgizji, a następnie został przedstawicielem Ambasady RP na rejon Frunze. Po zerwaniu stosunków dyplomatycznych między rządem RP a władzami radzieckimi ponownie aresztowany. Po zwolnieniu wyjechał do Samarkandy, gdzie do jesieni 1944 pracował jako bibliotekarz Samarkandzkiego Muzeum Okręgowego i bibliograf w Bibliotece im. A. Puszkina. Swoje przeżycia z tego okresu opisał m.in. w książce Sedan (1948). Do Polski wrócił w grudniu 1945 i początkowo zamieszkał w Łodzi, w 1949 przeniósł się na stałe do Warszawy, gdzie kontynuował pracę twórczą i pracował jako redaktor.

Od roku 1945 był człon­kiem re­dak­cji ty­go­dni­ka „Kuźnica”, wstąpił też do PPR (od 1948 PZPR). Z cza­sem zajął sta­no­wi­sko opo­zy­cyj­ne wo­bec par­tii, a w 1957 wystąpił z niej. W marcu 1964 był sygnatariuszem Listu 34 w obronie wolności słowa. W 1969 został członkiem zarządu Polskiego PEN Clubu. W latach 1975–1978 był wiceprezesem, a od grudnia 1980 członkiem zarządu Związku Literatów Polskich. Na chrzest zdecydował się w wieku 60 lat. Należał do Rady Duszpasterstwa Środowisk Twórczych oraz Rady do Spraw Stosunków Polsko-Żydowskich przy prezydencie RP (1991–1995). Był członkiem korespondentem Institut für die Wissenschaften vom Menschen w Wiedniu.

Na Pawle Hertzu Czesław Miłosz wzorował postać Piotra Kwinto w swojej powieści Zdobycie władzy (1955)Czesław Miłosz, Renata Gorczyńska, Podróżny świata, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 2002 s. 116..

Zmarł w Warszawie, pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 119-6-17).

Działalność literacka i wydawnicza Debiutował w wieku 16 lat wierszem Popiół w „Wiadomościach Literackich” nr 29 (1934), w okresie międzywojennym swoje wiersze publikował także w „Skamandrze”. Pierwszy tom wierszy Nocna muzyka wydał w wieku 17 lat (1935). W kolejnych latach swoje wiersze, szkice literackie i recenzje publikował m.in. w: „Tygodniku Powszechnym”, „Nowej Kulturze”, „Kuźnicy”, „Więzi”, „Znakach czasu”, „Zeszytach Literackich”. Do jego najbliższych przyjaciół należeli Jarosław Iwaszkiewicz, Czesław Miłosz, Zygmunt Mycielski, Antoni Sobański, Stefan Kisielewski, Julian Stryjkowski, Henryk Krzeczkowski; utrzymywał także bliskie kontakty ze środowiskiem paryskiej „Kultury” – m.in. z Józefem Czapskim, Zygmuntem Hertzem, Konstantym A. Jeleńskim. W latach 1945–1948 należał do zespołu redakcyjnego „Kuźnicy”. W latach 1949–1952 był kierownikiem redakcji klasycznej literatury rosyjskiej w Państwowym Instytucie Wydawniczym, 1954–1959 należał do komitetu redakcyjnego Słownika języka polskiego, a w latach 1955–1978 i 1979–1982 współredagował „Rocznik Literacki”, w 1978 wszedł do rady redakcyjnej pisma „Res Publica” (następnie „Nowa Res Publica”), w 1990 należał do redakcji Tygodnika „Solidarność”. W 1957 roku był jednym z inicjatorów i członków redakcji miesięcznika „Europa” (pismo zostało zawieszone przez władzę przed ukazaniem się pierwszego numeru). Opracował monumentalną 7-tomową antologię XIX wiecznej poezji polskiej Zbiór poetów polskich XIX-wieku, (t. I–VII, 1959–1979), ułożył Księgę cytatów z polskiej literatury pięknej (wraz z Władysławem Kopalińskim, 1975), oraz redagował liczne edycje polskich pisarzy i poetów (m.in. Kazimiery Iłłakowiczówny, Jana Kasprowicza, Zygmunta Krasińskiego, Teofila Lenartowicza, Juliusza Słowackiego). Był inicjatorem reprintowania książek cennych dla kultury polskiej (należał do Rady Programowej do Spraw Reprintów przy Wydawnictwach Artystycznych i Filmowych). W 1977 zainicjował w Państwowym Instytucie Wydawniczym serię „Podróże”, gdzie pod swoją redakcją wydał osiemnaście tomów dzieł klasycznej literatury podróżniczej. Opracował wielotomowe polskie wydania dzieł Fiodora Dostojewskiego, Aleksandra Puszkina, Lwa Tołstoja, Iwana Turgieniewa i in. 23 sierpnia 1980 dołączył do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s]).

Wielokrotnie był nagradzany za swój dorobek translatorski, tłumaczył m.in. Annę Achmatową, Josifa Brodskiego, Jacoba Burckhardta, Antona Czechowa, Fiodora Dostojewskiego, Hugo von Hofmannsthala, Pawła Muratowa, Marcela Prousta, Iwana Turgieniewa. thumb|Grób Pawła Hertza na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie

Cytaty An­drzej Ki­jow­ski na­zwał go „wy­twor­nym piękni­siem i sno­bem” (13 I 1957).

Ma­ria­na Bran­dy­sa złościło funk­cjo­no­wa­nie Pawła Hert­za i jego przy­ja­cie­la Hen­ry­ka Krzecz­kow­skie­go na spe­cjal­nych wa­run­kach w śro­do­wi­sku li­te­rac­kim: „Im się po­zwa­la na mówie­nie ta­kich rze­czy, ja­kich nie ścier­piałoby się od rdzen­ne­go pol­skie­go oene­row­ca, bo nie trak­tu­je się tego na se­rio. Ale już naj­wyższy czas, aby to trak­to­wa­nie zmie­nić, bo Krzecz­kow­ski i Hertz sta­li się naj­bar­dziej zde­cy­do­wa­ny­mi wro­ga­mi i pasz­kwi­lan­ta­mi de­mo­kra­tycz­nej opo­zy­cji” (5 IV 1978).

Twórczość Tomy poetyckie

Nocna muzyka, Warszawa, Sfinks, 1935 Szarfa ciemności, Warszawa, F. Hoesick, 1937 Dwie podróże, Warszawa, Czytelnik, 1946 Małe ody i treny, Warszawa, KiW, 1949 Nowy lirnik mazowiecki, Warszawa, Czytelnik, 1953 Wiersze wybrane, Warszawa, PIW, 1955 Pieśni z rynku, Warszawa, PIW, 1957 Śpiewnik podróżny i domowy, Warszawa, PIW, 1969 Poezje, Warszawa, PIW, 1983 Poezje wybrane, Warszawa, LSW, 1992

Proza i eseje Z naszej loży (wraz z J. Rojewskim), Łódź, Poligrafika, 1946 Notatnik obserwatora, Łódź, W. Bąk, 1948 Sedan, Warszawa, Książka, 1948 Portret Słowackiego, Warszawa, PIW, 1949 (ostatnie wyd. Zeszyty Literackie, 2009) Dziennik lektury, Warszawa, PIW, 1954 Notatki z obu brzegów Wisły, Warszawa, Czytelnik, 1955 Domena polska, Warszawa, PIW, 1961 Słowacki. Romans życia, Warszawa, PIW, 1961 Ład i nieład, Warszawa, PIW, 1964 Wieczory warszawskie, Warszawa, Czytelnik, 1974 Świat i dom, Warszawa, PIW, 1977 Miary i wagi, Warszawa, PIW, 1978 Patrzę się inaczej, Warszawa, Pavo, 1994 Gra tego świata, Warszawa, Więź, 1997 Sposób życia. Z Pawłem Hertzem rozmawia Barbara R. Łopieńska, Warszawa, PIW, 1997 Szkice warszawskie. Wyb. i oprac. Marek Zagańczyk. Warszawa, Muzeum Warszawy, 2016

Wydania listów Listy do Czesława Miłosza, w: Czesław Miłosz, Zaraz po wojnie. Korespondencja z pisarzami 1945–1950, Kraków, Znak, 1998 Korespondencja z Jarosławem Iwaszkiewiczem, w: „Zeszyty Literackie” nr 81, 101, 103 Korespondencja z Aleksandrem Watem, w: Aleksander Wat, Korespondencja, tom I i II, Warszawa, Czytelnik, 2005 Paweł Hertz / Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie, Korespondencja, Warszawa, Zeszyty Literackie, 2015

Wybrane tłumaczenia Ilja Erenburg Upadek Paryża, Warszawa, Książka, 1946 Lew Tołstoj Dzieciństwo; Lata Chłopięce; Młodość, Warszawa, Czytelnik, 1950 Iwan Turgieniew Opowiadania wybrane, Warszawa, KiW, 1951 Anatole France Czerwona Lilia, Warszawa, Czytelnik, 1960 Anatole France Historia komiczna, Warszawa, Czytelnik, 1962 Georges Lenôtre Ze starych papierów, Warszawa, Czytelnik, 1965 Marcel Proust Jan Santeuil, t. I–II, Warszawa, PIW, 1969 Paweł Muratow Obrazy Włoch, t. I–II, Warszawa, PIW, 1972 (ostatnie wyd. Zeszyty Literackie, 2006–2012) Wiktor Łazariew Dawni mistrzowie, Warszawa, PWN, 1984 Martin Buber Opowieści chasydów, Poznań, W Drodze, 1986 (ostatnie wyd. Zeszyty Literackie, 2005) Jacob Burckhardt Czasy Konstantyna Wielkiego, Warszawa, PIW, 1992 Astolphe de Custine Rosja w roku 1839, t. I–II, Warszawa, PIW, 1995 Hugo von Hofmannsthal Księga przyjaciół i szkice wybrane, Kraków, WL, 1997

Wybrane prace redakcyjne Aleksander Puszkin Dzieła wybrane, t. I–VI, Warszawa, PIW, 1953–1954 Iwan Turgieniew Z pism, t. I–IX, Warszawa, PIW, 1953–1956 Fiodor Dostojewski Z pism, t. I–X, Warszawa, PIW, 1955–1964 Lew Tołstoj Dzieła, t. I–XIV, Warszawa, PIW, 1956–1958 Zbiór poetów polskich XIX-wieku, t. I–VII, Warszawa, PIW, 1959–1979 Zygmunt Krasiński Dzieła literackie, t. I–III, Warszawa, PIW, 1973 Księga cytatów z polskiej literatury pięknej (wraz z Władysławem Kopalińskim), Warszawa, PIW, 1975 Juliusz Słowacki Dzieła wybrane (wraz z Marianem Bizanem), t. I–III, Warszawa, PIW, 1986 Portret młodego artysty. Listy Józefa Rajnfelda do Jarosława Iwaszkiewicza (wraz z Markiem Zagańczykiem), Warszawa, Tenten, 1997

Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1996) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1974) Srebrny Krzyż Zasługi (8 maja 1946) „w uznaniu zasług położonych dla dobra demokratycznej Polski w dziele zabezpieczenia porzuconego przez okupanta mienia, odbudowy i uruchomienia miejskich zakładów pracy, jak również stworzenia życia gospodarczego i społecznego na terenie m. Łodzi”. Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955) - Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196 - na wniosek Ministra Kultury i Sztuki.

Nagrody Nagroda PEN Clubu za przekłady literatury francuskiej (1971) Nagroda Fundacji im. A. Jurzykowskiego w Nowym Jorku (1972) Nagroda PEN Clubu za wybitne osiągnięcia edytorskie (1978) Nagroda „Literatury na Świecie” za przekłady (1995) Nagroda literacka Stowarzyszenia Autorów ZAiKS dla tłumaczy (1996)

Upamiętnienie W październiku 2022 w siedzibie Państwowego Instytutu Wydawniczego zostało odsłonięte popiersie Pawła Hertza.

Przypisy

Bibliografia Współcześni polscy pisarze i badacze literatury, tom III, Warszawa, WSziP, 1994. Sposób życia. Z Pawłem Hertzem rozmawia Barbara R. Łopieńska, Warszawa, PIW, 1997. Biogram Pawła Hertza (oprac. Jadwiga Czachowska) [w:] „Zeszyty Literackie” nr 1 / 65, 1999.

Linki zewnętrzne

Kategoria:Członkowie polskiego PEN Clubu Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Konwertyci na katolicyzm z judaizmu Kategoria:Laureaci Nagrody „Literatury na Świecie” Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polacy i obywatele polscy – więźniowie radzieckich łagrów 1939–1941 Kategoria:Polacy i obywatele polscy – więźniowie więzienia na Zamarstynowie (okupacja radziecka) Kategoria:Politycy PPR Kategoria:Polscy literaturoznawcy Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Polscy tłumacze literatury francuskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury łacińskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Sygnatariusze Listu 34 Kategoria:Urodzeni w 1918 Kategoria:Wspierający Apel 64 Kategoria:Zmarli w 2001