mały|Wazon pamiatkowy ZBWiM w Łodzi, Zjednoczenie Budownictwa Wodnego i Melioracji w Łodzi Zjednoczenie – organ zarządzania daną branżą przemysłu lub usług w okresie PRL.

Chronologia 1945 – utworzenie zjednoczeń po II wojnie światowej, podporządkowanych centralnym zarządom ministerstw, 1947 – dekoncentracja funkcji zarządzania przez wyłączenie z ministerstwa przemysłu centralnych zarządów i przekształcenia ich w samodzielne przedsiębiorstwaUchwała Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów z października 1946 r. (uchwała niepublikowana) oraz Dekret z 3 stycznia 1947 r. o utworzeniu przedsiębiorstw państwowych ()., 1951 – włączenie centralnych zarządów do ministerstwUchwała Prezydium Rządu z 23 grudnia 1950 r. ()., oraz likwidacja zjednoczeń, podporządkowanie przedsiębiorstw bezpośrednio centralnym zarządom. 1955 – funkcjonowanie 12 ministerstw przemysłowych i 160 centralnych zarządówK. Jeżowski: Zarządzanie przemysłem, PWE Warszawa 1970, s. 18., 1958 – przekształcenie centralnych zarządów w zjednoczeniaUchwała nr 128 Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 1958 r. w sprawie zmian struktury organizacyjnej państwowego przemysłu kluczowego (uchwała nie publikowana)., których liczba była mniejsza od dotychczasowych organów zarządzania o 42 jednostki organizacyjneB. Gliński: Problemy zarządzania przedsiębiorstwami przemysłowymi, PWE Warszawa 1961, s. 146., 1967 – próba reformy zjednoczeń przemysłowychUchwała nr 383 R.M. z dnia 7 grudnia 1966 r. w sprawie organizacji i funkcjonowania zjednoczeń przemysłowych ()., 1981 – likwidacja zjednoczeń, części z nich w pierwszej połowie 1982Uchwała nr 242 Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie zasad, trybu i terminu zniesienia zjednoczeń przedsiębiorstw państwowych ()., 1981 – powołanie zrzeszeńUstawa z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych ()., 1990 – początek procesu prywatyzacji zrzeszeń i podległych im przedsiębiorstwUstawa z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych () (uchylona)..

Funkcjonowały zjednoczenia ogólnokrajowe (np. branż przemysłowych, budownictwa specjalistycznego, biur projektów) oraz regionalne i wojewódzkie (np. budownictwa ogólnego, przemysłowego, komunalnego, rolniczego, wodnego i melioracji, państwowych gospodarstw rolnych, technicznej obsługi rolnictwa, przedsiębiorstw gospodarki komunalnej i mieszkaniowej, przemysłu terenowego, handlu, wełnianego, węglowego itd.). Większość zjednoczeń produkcyjnych dysponowało własnymi podmiotami krajowej dystrybucji produkowanych wyrobów, cały szereg z nich, również własnymi przedsiębiorstwami handlu zagranicznego.

Obecnie nie istnieje już żadne z dawnych zjednoczeń, funkcjonują jednak firmy które z powodów marketingowych zachowały logo lub nazwę danego zjednoczenia. Wyjątkiem jest zjednoczenie Bumar, które nie zostało zlikwidowane, lecz przekształcone w grupę kapitałową.

Zjednoczenia, pod nazwami których funkcjonują (lub funkcjonowały) firmy: Agroma Budopol Budostal Bumar Cezal Elektromontaż Herbapol Instal Mera Mostostal Orbis Organika Polam Polifarb Pollena Polmo Polmos Polfa Polsport Ponar Predom PZL Stolbud Stomil Telkom Unitra Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego

Zjednoczenia thumb|Logo Zjednoczenia Gospodarki Rybnej (1971 rok) Zjednoczenia w Polsce, utworzone w 1958 r. w miejsce centralnych zarządów, były formalnie niezależnymi organizacjami gospodarczymi skupiającymi kluczowe przedsiębiorstwa państwowe w danej branży, mającymi na celu tworzenie warunków do prawidłowego wykonywania zadań, koordynację i nadzór nad przedsiębiorstwami oraz reprezentowanie ich wspólnych interesów.

Prowadzenie branżowej polityki gospodarczej było podstawowym zadaniem zjednoczenia. Kompetencje zjednoczenia nie zostały wprost wymienione w ustawie, ale można je wywnioskować z uchwały Rady Ministrów z 1966 r.: (1) tworzenie projektu planu gospodarczego dla przemysłu, (2) badania wydajności produkcji, (3) analizy rozwojowe, (4) rozwijanie produkcji i zabezpieczanie zbytu, (5) prowadzenie gospodarki materiałowej, (6) kontrola przedsiębiorstwUchwała nr 383 Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 1966 r. w sprawie zasad orga-nizacji i funkcjonowania zjednoczeń przemysłowych, M.P. 1966, nr 69, poz. 327.. Teoretyczne ujęcie zjednoczenia jako podmiotu zwierzchniego nad przedsiębiorstwami, reprezentującego interesy ogólnopaństwowe, a z drugiej strony jako podmiotu reprezentującego wspólne interesy przedsiębiorstw przed organami państwowymi ugruntowało się po 1966 r.

W codziennych interakcjach zjednoczenia odgrywały rolę podrzędną wobec ministerstw, rzadziej wobec partii.

Zjednoczenia tworzyły hierarchię gospodarczą co do zasady niezwiązaną z podziałem terytorialnym.

Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów z 1974 r. wymieniało 126 branżowych zjednoczeń, nadzorowanych przez 21 różnych ministerstw lub innych urzędów centralnychZarządzenie nr 97 Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 października 1974 r. w sprawie ustalenia listy branż (grup wyrobów) objętych koordynacją gospodarczą według stanu na dzień 30 czerwca 1974 r., M.P. 1974, nr 37, poz. 213..

Zjednoczenie Biur Projektowych Budownictwa, Warszawa Zjednoczenie Budowlano-Montażowe Przemysłu Węglowego, Katowice Zjednoczenie Budownictwa Górniczego, Katowice Zjednoczenie Budownictwa Inżynierii Miejskiej „Inżynieria”, Warszawa Zjednoczenie Budownictwa Kopalń Rud, Warszawa Zjednoczenie Budownictwa Łączności, Warszawa Zjednoczenie Budownictwa Przemysłowego „Budostal”, Kraków Zjednoczenie Budownictwa Wodnego i Melioracji w Zielonej Górze (w Łodzi, w Koszalinie) -ZBWiM Zjednoczenie Budowy Aparatury Chemicznej „Metalchem”, Gliwice Zjednoczenie Budowy Obiektów Użyteczności Publicznej, Warszawa Zjednoczenie Budowy Pieców Przemysłowych, Gliwice Zjednoczenie Chłodni Składowych, Warszawa Zjednoczenie Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa Zjednoczenie Elektryfikacji i Zaopatrzenia Rolnictwa i Wsi w Wodę „Zelwod”, Warszawa Zjednoczenie Energetyki, Warszawa Zjednoczenie Gospodarki Rybnej, Szczecin Zjednoczenie Gospodarki Turystycznej „Orbis”, Warszawa Zjednoczenie Górnictwa Naftowego i Gazownictwa, Warszawa Zjednoczenie Górniczo-Hutnicze Metali Nieżelaznych „Metale”, Katowice Zjednoczenie Hodowli Roślin i Nasiennictwa, Warszawa Zjednoczenie Hodowli i Obrotu Zwierzętami, Warszawa Zjednoczenie Hutnictwa Żelaza i Stali, Katowice Zjednoczenie Informatyki, Warszawa Zjednoczenie Kamieniołomów Drogowych, Wrocław Zjednoczenie Konstrukcji Stalowych i Urządzeń Przemysłowych „Mostostal”, Warszawa Zjednoczenie Kopalnictwa Rud Żelaza, Częstochowa Zjednoczenie Kopalnictwa Surowców Chemicznych, Kraków Zjednoczenie Maszyn i Aparatów Elektrycznych „Ema”, Warszawa Zjednoczenie Maszyn Hutniczych „Hutmasz”, Katowice Zjednoczenie Maszyn Przemysłu Spożywczego „Spomasz”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Remontu Maszyn i Urządzeń Budownictwa „Zremb”, Warszawa Zjednoczenie Modernizacji Przemysłu Maszynowego „Techma”, Warszawa Zjednoczenie Montażu i Kompletowania Urządzeń Inwentarskich „Meprozet”, Warszawa Zjednoczenie Morskich Stoczni Remontowych, Gdańsk Zjednoczenie Nasiennictwa Ogrodniczego i Szkółkarstwa, Warszawa Zjednoczenie Obrotu Zwierzętami Hodowlanymi, Warszawa Zjednoczenie Państwowej Komunikacji Samochodowej, Warszawa Zjednoczenie Portów Morskich, Gdynia Zjednoczenie Producentów Wyposażenia Technicznego Handlu i Usług „Wuteh”, Wrocław Zjednoczenie Produkcji Drobiarskiej „Poldrób”, Warszawa Zjednoczenie Produkcji Elementów Wyposażenia Budownictwa „Metalplast”, Poznań Zjednoczenie Produkcji i Montażu Obiektów Inwentarskich „Fermbud”, Poznań Zjednoczenie Produkcji Leśnej „Las”, Warszawa Zjednoczenie Produkcji Sprzętu Gospodarstwa Domowego „Domgos”, KatowiceLub Zjednoczenie Produkcji Wyrobów Powszechnego Użytku „Domgos”. Zjednoczenie Przedsiębiorstw Budowlano-Montażowych Przemysłu Lekkiego, Łódź Zjednoczenie Przedsiębiorstw Budowy Pieców Przemysłowych, Gliwice Zjednoczenie Przedsiębiorstw Geodezyjno-Kartograficznych „Geokart”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Geologicznych, Katowice Zjednoczenie Przedsiębiorstw Produkcji Maszyn i Urządzeń Handlowych „Promer”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Robót Drogowych i Mostowych, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Hydrogeologicznych, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Instalacji Przemysłowych „Instal”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Remontowo-Budowlanych Przemysłu Maszynowego „Budomasz”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Robót Elektrycznych „Elektromontaż”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Robót Kolejowych PRK, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Transportowo-Sprzętowych Budownictwa „Transbud”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Wełniarskich „Północ”, Łódź Zjednoczenie Przedsiębiorstw Wydawniczych „Naczelny Zarząd Wydawnictw”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Zaopatrzenia Lecznictwa „Cezal”, Warszawa Zjednoczenie Przedsiębiorstw Zaopatrzenia Rolnictwa w Wodę, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Artykułów Technicznych i Galanteryjnych „Metex”, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Automatyki i Aparatury Pomiarowej „Mera”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Azotowego, Kraków Zjednoczenie Przemysłu Bawełnianego „Polbaw”, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Betonów, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Budowy Maszyn Ciężkich „Zemak”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Budowy Urządzeń Chemicznych „Chemak”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Celulozowo-Papierniczego, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Cementowego, Wapienniczego i Gipsowego, Sosnowiec Zjednoczenie Przemysłu Ceramicznego, Kielce Zjednoczenie Przemysłu Ceramiki Budowlanej, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Chemii Gospodarczej „Pollena”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Chłodniczego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Cukierniczego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Cukrowniczego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Dziewiarskiego i Pończoszniczego „Tricot”, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Elektronicznego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Elektronicznego i Teletechnicznego „Unitra”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Elektronicznego „Unitra-Dom”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Farb i Lakierów „Polifarb”, Gliwice Zjednoczenie Przemysłu Farmaceutycznego „Polfa”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Gumowego „Stomil”, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Izolacji Budowlanej, Katowice Zjednoczenie Przemysłu Kablowego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Koncentratów Spożywczych, Poznań Zjednoczenie Przemysłu Kopalnictwa Surowców Chemicznych, Kraków Zjednoczenie Przemysłu Kruszyw, Kamienia Budowlanego i Surowców Mineralnych, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Lniarskiego, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego i Silnikowego „PZL”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Budowlanych „Bumar”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Górniczych „Polmag”, Katowice Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Rolniczych „Agromet”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Włókienniczych „Polmatex”, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Maszynowego Leśnictwa, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Materiałów Ogniotrwałych, Gliwice Zjednoczenie Przemysłu Meblarskiego, Poznań Zjednoczenie Przemysłu Mięsnego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Motoryzacyjnego „Polmo”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Muzycznego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Narzędziowego „Vis”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Nieorganicznego „Nieorganika”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Obrabiarkowego „Ponar”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Odzieżowego, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Okrętowego, Gdańsk Zjednoczenie Przemysłu Olejarskiego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Organicznego „Organika”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Organicznego i Tworzyw Sztucznych „Erg”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Ortopedycznego „Ortmed”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Owocowo-Warzywnego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Papierniczego, Łódź Zjednoczenie Przemysłu Paszowego „Bacutil”, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Piwowarskiego, Warszawa Zjednoczenie Przemysłu Płyt, Sklejek i Zapałek, Warszawa