thumb|Odbitka inskrypcji z edyktem Pierwszego Cesarza, zgodnie z tradycją osobiście napisanym przez Li Si. Oryginał steli z edyktem uległ zniszczeniu już w czasach dynastii Tang i niniejsza odbitka została wykonana na podstawie kopii autorstwa Xu Xuana (916–991), który z kolei korzystał z kopii wcześniejszych Li Si (ur. ok. 280 p.n.e., zm. 208 p.n.e.) – kanclerz cesarstwa Qin, legista, uznawany za głównego politycznego architekta zjednoczenia Chin.
Li Si był urzędnikiem niskiej rangi w państwie Chu, który żeby polepszyć swój los zaczął pobierać nauki u Xunzi. Podobnie jak jego kolega ze szkolnej ławy, Han Fei, odpowiedź na pytanie o właściwe metody rządzenia znalazł w legizmie. Ok. 246 p.n.e. udał się do Qin, gdzie został klientem kanclerza Lü Buweia, i zaczął szybko wspinać się po kolejnych szczeblach urzędniczej hierarchii, doradzając królowi Zhengowi (późniejszemu Pierwszemu Cesarzowi) w jego dziele zjednoczenia Chin. Po ustanowieniu Cesarstwa Li Si został jego kanclerzem i zgodnie z zasadami legizmu realizował kolejne projekty unifikacji i standaryzacji, czego najsłynniejszym przykładem był epizod palenia ksiąg, zmierzający do poddania całego nauczania kontroli państwa. Po śmierci Pierwszego Cesarza Li Si doprowadził do objęcia tronu przez jego młodszego syna, Huhaia, jednak następnie przegrał rywalizację o władzę na dworze z eunuchem Zhao Gao i został skazany na śmierć. Ze względu na autorytarny styl rządzenia Li Si do dzisiaj pozostaje postacią kontrowersyjną, jednak ceni się go za ujednolicenie chińskiego pisma i położenie podwalin pod cesarską biurokrację, która stała się modelem dla wszystkich następnych chińskich dynastii.
Pochodzenie i kariera urzędnicza w królestwie Qin Pochodzenie, edukacja i początki kariery w służbie Qin Li Si urodził się w należącej do gminu rodzinie w Shangcai (na południowy zachód od dzisiejszego powiatu Shangcai w prefekturze Zhumadian) w państwie Chu, gdzie służył jako urzędnik niskiej rangi. Chcąc polepszyć swój los, zaczął pobierać nauki u Xunzi, po czym udał się do Qin, uważał bowiem że tylko w najsilniejszym z ówczesnych chińskich państw będzie miał szansę na rozwinięcie swoich talentów. W Qin właśnie zmarł król Zhuangxiang (249–246 p.n.e.) i Li Si został klientem kanclerza (丞相, chengxiang) Lü Buweia, najbardziej wpływowej osoby na dworze trzynastoletniego króla Zhenga (246–210 p.n.e.).
Korzystając z protekcji Lü Buweia Li Si szybko wspinał się po kolejnych szczeblach urzędniczej kariery i wkrótce jako dżentelmen dworu (郎, lang) został dopuszczony do samego króla, któremu doradzał szybkie działanie w celu zjednoczenia Chin. Li Si miał uważać że Qin jako najsilniejsze państwo może łatwo podbić pozostałe sześć konkurujących z nim królestw, jeśli tylko nie pozwoli na utworzenie skierowanego przeciwko sobie sojuszu. Idee Li Si trafiły na podatny grunt u Króla Zhenga, który nakazał wszczęcie tajnej kampanii wręczania łapówek feudalnym panom, by zapobiec próbom utworzenia jakiegokolwiek sojuszu. Podążając za strategią Li Si król również nie szczędził pieniędzy na poszukiwanie i rekrutację zdolnych ludzi w całych Chinach, którzy byli zabijani jeśli odrzucili jego hojną ofertę.
Incydent Zheng Guo
Pozycja Li Si miała zostać zagrożona kiedy odkryto, iż Zheng Guo z państwa Han, który pomagał w budowie ważnego kanału, był w rzeczywistości szpiegiem. Korzystając z okazji od dawna wrodzy obcym przybyszom miejscowi arystokraci w 237 p.n.e. przekonali króla, by ten wydał dekret nakazujący wydalenie wszystkich cudzoziemców. Starając się uchronić przed wygnaniem Li Si napisał memoriał przeciwko wygnaniu cudzoziemców, który przeszedł do historii jako jedno z jego ważniejszych dzieł (memoriał przetrwał, gdyż Sima Qian przytoczył go w całości w Zapiskach historyka). Przywoływał w nim szereg przykładów z historii Qin świadczących o tym, że cudzoziemcy przyczynili się do pomyślności kraju, wskazując również na sprowadzane z zagranicy egzotyczne dobra wzbogacające państwo.
Jak zauważa Paul R. Goldin król musiał ustąpić, gdyż pozbycie się cudzoziemców było sprzeczne z jego imperialnymi aspiracjami. Władca całego świata musiał być kimś więcej niż tylko władcą Qin. Okoliczności incydentu Zheng Guo były przy tym tak dramatyczne, że wielu uczonych, zarówno dawnych jak i współczesnych, wątpiło w jego prawdziwość. Przedmiotem debaty jest również data incydentu, co wiąże się z różnymi narracjami w tej kwestii w obrębie Zapisków Historyka. Derk Bodde wątpił w związek pomiędzy sprawą Zheng Guo a dekretem o wydaleniu cudzoziemców, gdyż budowa kanału miała się rozpocząć już w 246 p.n.e., podczas gdy dekret miał zostać wydany w 237 p.n.e. Jego zdaniem wydanie dekretu było raczej spowodowane egzekucją Lao Aia w 238 p.n.e. i późniejszą o rok dymisją Lü Buweia, na co wskazuje chronologiczna bliskość tych powiązanych z cudzoziemcami wydarzeń. Jakiekolwiek były dokładne przyczyny i przebieg incydentu, Li Si odegrał w nim istotną rolę i „objawił się jako jeden z wiodących polityków na dworze Qin oraz zaczął szybko awansować, by osiągnąć urząd Wielkiego Sędziego (廷尉, tingwei)”.
Śmierć Han Feia Jeszcze w tym samym 237 p.n.e. Li Si miał zachęcać króla do podboju państwa Han jako właściwego pierwszego kroku na drodze do zjednoczenia Chin, gdyż jego upadek osłabiłby opór innych królestw. Li Si miał udać się do Han by przekonać jego króla do poddania się, zaś ten wysłał do króla Qin swojego krewnego, Han Feia, który podobnie jak Li Si był uczniem Xunzi, by ten uratował Han za pomocą dyplomacji. Wszystkie źródła zgadzają się co do tego, że w 233 p.n.e. Han Fei został wtrącony do więzienia w Qin i zmuszony do samobójstwa, zaś królestwo Han zostało zaanektowane, poza tym jednak dokładne okoliczności tych zdarzeń pozostają niejasne.
Według Roczników Pierwszego Cesarza z Zapisków Historyka Han Fei przybył do Qin dopiero w 233 p.n.e., cztery lata po tym, gdy Li Si groził królowi Han. Żadne źródła nie wyjaśniają co działo się w międzyczasie. Dzieła Han Feia zachowane w Han Feizi wprowadzają dodatkowe zamieszanie. Zawierają one memoriał Han Feia, w którym ten argumentuje, iż w najlepszym interesie samego Qin jest zachowanie istnienia państwa Han, jak również odpowiedź Li Si, który twierdził, iż niepodległe Han byłoby dla Qin jak poważna choroba dla ciała. Jednak w innym memoriale z Han Feizi Han Fei zwraca się do króla Qin, by ten został „hegemonem” (霸, ba), niszcząc inne państwa, włącznie z Han, ojczyzną Han Feia. Albo któryś z tych dokumentów w rzeczywistości nie pochodzi od Han Feia, albo też dostrzegł on nieuniknione i postanowił przejść na stronę Qin. To ostatnie wyjaśniałoby wersję wydarzeń zawartą w biografii Han Feia, według której to sam Li Si miał przekonać króla, że należy zabić Han Feia, gdyż ten jako członek obcego rodu królewskiego nigdy nie będzie wierny Qin. Sima Qian opowiada tę historię w taki sposób, by nie pozostawić wątpliwości, że Li Si był odpowiedzialny za śmierć Han Feia i doprowadził do niej kierując się własnym interesem. Król Qin miał zatem być pod wrażeniem pism Han Feia i musiał rozważać jego potencjalną wartość jako ministra. Stąd Li Si mógł uważać Han Feia za groźnego rywala i dążyć do jego usunięcia. Wszystko to pozostaje w zgodzie z przedstawionym przez Sima Qiana obrazem Li Si jako bezwzględnego oportunisty. Nie są znane źródła pozwalające na ostateczne zakwestionowanie relacji Zapisków Historyka i w tej sytuacji pozostaje zadowolić się konkluzją, iż „dokładny stopień zaangażowania Li Si w śmierć [Han Feia] pozostaje niejasny”.
Kanclerz cesarstwa Zjednoczenie Chin i reformy Li Si
Po zjednoczeniu Chin przez Qin Li Si udało się dostać na sam szczyt urzędniczej hierarchii nowego cesarstwa. Według Zapisków Historyka po przyjęciu przez króla Zhenga nowego tytułu Pierwszego Cesarza kanclerz Wang Wan wraz z innymi urzędnikami zaproponował, by cesarz zgodnie z dawną tradycją rozdzielił pomiędzy swoich krewnych lenna. Li Si jako jedyny zaprotestował, argumentując iż oznaczałoby to zaprzepaszczenie osiągnięć unifikacji i powrót do epoki ciągłych wojen.Królowie Wen i Wu z dynastii Zhou rozdali lenna wielkiej liczbie synów, młodszych braci i członków swego rodu. Z biegiem jednak czasu rozluźniły się między nimi więzy krwi. Napadali więc na siebie, jakby wrogami byli. Panowie lenni zabijali się wzajem i prowadzili wojny, a Syn Niebios z domu Zhou nie był w stanie im przeszkodzić. – Teraz wszystko, co w obrębie mórz położone, dzięki boskiemu duchowi Waszej Wysokości zjednoczone jest i podzielone na komanderie i powiaty. Synowie z rodu cesarskiego i zasłużeni poddani zostali nagrodzeni tytułami książąt, pobieraniem podatków i prawem do myta. To zupełnie wystarczy Cesarz zgodził się z Li Si i tym samym w nowym cesarstwie Qin został zaprowadzony model scentralizowanej biurokracji pozostającej pod bezpośrednią kontrolą władcy.
Centralizacja objęła nie tylko system polityczny, ale również wiele innych dziedzin. Ujednolicono system miar i wag, system monetarny, wprowadzono ten sam rozstaw osi wozów na wszystkich drogach. Cała broń znajdująca się w rękach innych niż żołnierzy Qin miała zostać skonfiskowana i przetopiona, zaś arystokratyczne rodziny ze zniszczonych królestw przesiedlono do nowej stolicy imperium, gdzie wybudowano kopie ich dawnych pałaców. Gdzieś pomiędzy 219 a 213 p.n.e. Li Si został kanclerzem cesarstwa (w 219 p.n.e. jako kanclerz nadal wymieniany jest Wang Wan, zaś w 213 p.n.e. jako kanclerza wskazuje się już Li Si) i chociaż źródła nie wspominają jaki był jego udział we wspomnianych powyżej reformach, to pozostają one w zgodzie z jego imperialną wizją, dzięki której stał się sławny. Już w 237 p.n.e. w swoim memoriale przeciwko wygnaniu cudzoziemców z Qin przedstawił on pogląd na państwo jako byt, który przekracza regionalne różnice poprzez inkorporację na tych samych zasadach wszystkich terytoriów na świecie. Wszystkie propozycje Li Si odzwierciedlają konsekwentny i rewolucyjny pogląd na misję Qin: „zjednoczenie podzielonych królestw i ustanowienie nowej, scentralizowanej formy rządu, przy wyeliminowaniu różnorodnych zwyczajów i odrzuceniu jakiejkolwiek polityki, która mogłaby prowadzić do odbudowy regionalnych potęg”.
Li Si jest bezpośrednio kojarzony ze standaryzacją pisma, o czym wzmiankuje kilka źródeł, w tym m.in. Xu Shen w swoim Shuowen Jiezi. Wskazuje się go jako autora tekstu, obecnie zaginionego, który był rezultatem reformy. Niemniej Derk Bodde uważa, że „jest raczej czymś nieprawdopodobnym, by wysoki urzędnik taki jak Li Si miał znaleźć czas na osobiste zajęcie się szczegółami reformy. Prawdopodobnie to od niego wyszła sama idea, po czym jej wykonanie zlecił grupie uczonych”. Reforma Li Si doprowadziła do uproszczenia i racjonalizacji pisma wielkopieczęciowego, które zostało sprowadzone do nowego tzw. pisma małopieczęciowego. Dokonano przy tym standaryzacji regionalnych wariantów pisma, prawdopodobnie przynajmniej częściowo opierając się na jego formie obowiązującej w Qin, ustanawiając tym samym jeden wzorzec pisma dla całych Chin. Standaryzacja pisma miała daleko idące konsekwencje, „nie tylko dla chińskiej kaligrafii, ale również dla ciągłości i stabilności chińskich znaków, pomimo okazjonalnego politycznego zamętu”.
Palenie ksiąg
thumb|Palenie ksiąg i grzebanie uczonych – XVIII wieczna ilustracja do Dijian tushuo Zhang Juzhenga (1525–1582); Bibliothèque nationale