thumb|Państwa biorące udział w Jesieni Ludów Jesień Ludów lub Jesień Narodów – proces przemian ustrojowych w bloku wschodnim, zainicjowany w Polsce przez Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, który doprowadził do upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej oraz odzyskiwania przez państwa regionu realnej suwerenności. Kulminacyjny moment tego procesu przypadł na jesień 1989, zaś jego przyczyną była negatywna ocena dotychczasowych rządów przez obywateli.
Jesień Narodów poprzedziły zmiany w Związku Radzieckim: odejście od doktryny Breżniewa i rozpoczęta w 1985 roku pieriestrojka. Przemiany te były możliwe m.in. dzięki postawie Michaiła Gorbaczowa, który zaakceptował ograniczenie dotychczasowych mechanizmów kontroli totalitarnej w Związku Radzieckim i zrezygnował z użycia siły wobec państw satelickich. Istotnym czynnikiem sprzyjającym zmianom było również narastające osłabienie gospodarcze całego bloku wschodniego pod koniec lat 80. XX wieku.
Sześć państw, które porzuciły system komunistyczny w wyniku Jesieni Ludów, to:
Ludowa Republika Bułgarii Niemiecka Republika Demokratyczna Polska Rzeczpospolita Ludowa Socjalistyczna Republika Rumunii Węgierska Republika Ludowa
Za bezpośredni początek Jesieni Narodów uznaje się wydarzenia w Polsce, w szczególności obrady Okrągłego Stołu (6 lutego–5 kwietnia 1989 roku). Uzgodniono wówczas przeprowadzenie częściowo wolnych wyborów parlamentarnych w czerwcu tego samego roku, które zakończyły się porażką obozu komunistycznego. W ich wyniku urząd premiera objął działacz opozycji Tadeusz Mazowiecki. Równolegle proces reform rozpoczął się na Węgrzech, gdzie w czerwcu 1989 roku odbył się uroczysty ponowny pochówek Imre Nagya, połączony z masową manifestacją sprzeciwu wobec rządów komunistycznych. Doprowadziło to do rozpoczęcia rozmów rządu z opozycją co skutkowało znowelizowaniem konstytucji (w tym zmianą nazwy państwa). W listopadzie uzgodniono termin wolnych wyborów.
W czerwcu rozpoczęły się protesty w Niemieckiej Republice Demokratycznej. We wrześniu Węgry otworzyły granicę z Austrią, co umożliwiło masową emigrację obywateli NRD na Zachód. 9 listopada 1989 ogłoszono otwarcie przejść granicznych w Berlinie, co doprowadziło do spontanicznego demontażu muru berlińskiego. Brak wsparcia ze strony Związku Radzieckiego dla przywódców komunistycznych, m.in. Ericha Honeckera, przyczynił się do uruchomienia tzw. efektu domina, czyli szybkiego rozpadu reżimów w kolejnych państwach regionu. W listopadzie 1989 doszło do upadku władzy komunistycznej w Bułgarii. 10 listopada odsunięto od władzy Todora Żiwkowa oraz rozpoczęto rozmowy z opozycją. Zaczęły powstawać niezależne partie polityczne. 17 listopada w Czechosłowacji rozpoczęły się masowe demonstracje społeczne, które doprowadziły do pokojowego obalenia reżimu, znanego jako aksamitna rewolucja. Zakończyła się ona 27 listopada. W wyniku protestów w grudniu 1989 prezydentem państwa został działacz opozycyjny Václav Havel.
Transformacja ustrojowa w większości krajów regionu miała charakter bezkrwawy. Wyjątkiem była Rumunia, gdzie w grudniu 1989 obalono i stracono Nicolae Ceaușescu, który próbował utrzymać władzę przy użyciu aparatu represji, w tym policji politycznej Securitate.
Przyczyny thumb|Zdjęcie ze spotkania Komitetu Konsultacyjnego Układu Warszawskiego, od lewej: Gustáv Husák (CSRS), Todor Żiwkow (BLR), Erich Honecker (NRD), Michaił Gorbaczow (ZSRR), Nicolae Ceaușescu (RSS), Wojciech Jaruzelski (PRL) i János Kádár (WRL), 29 maja 1987 Na przełomie 1944 i 1945 roku Europa Środkowo-Wschodnia znalazła się w strefie wpływów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Głównym zwycięzcą II wojny światowej okazał się Józef Stalin, który po zakończeniu wojny ostatecznie powiększył terytorium ZSRR o wschodnie ziemie przedwojennej Polski okupowane i anektowane po agresji 17 września 1939, okupowane i anektowane w 1940 Litwę, Łotwę, Estonię, fińską Karelię i rumuńską Besarabię, oraz Ruś Zakarpacką, uzyskaną od Czechosłowacji traktatem z 29 czerwca 1945 roku. Tereny te poddano silnej sowietyzacji i unifikacji z resztą państwa.
Państwa Europy Środkowo-Wschodniej (Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia, Albania oraz niemiecka strefa okupacyjna) były kontrolowane przez ZSRR. W celu umocnienia swojej dominacji i wpływów, ZSRR zainstalował w kontrolowanych państwach rządy komunistyczne. Proces budowy totalitarnych reżimów w krajach Europy Środkowo-Wschodniej zakończył się w lutym 1948 roku komunistycznym zamachem stanu w Czechosłowacji. Mieszkańcy Europy Środkowo-Wschodniej próbowali się przeciwstawiać temu procesowi, organizując strajki i demonstracje. Początkowo działały legalne partie opozycyjne, które komuniści rozbijali. W niektórych państwach (w tym Polsce) działało podziemie zbrojne.
George Kennan w 1947 roku trafnie przewidywał, że nawet przy braku agresywnych działań ze strony Zachodu system komunistyczny upadnie sam w wyniku procesów wewnętrznych.
Okres budowy systemu komunistycznego oraz okres stalinizmu należał do najtrudniejszych w powojennych dziejach Europy Środkowo-Wschodniej. Masowy terror pociągnął za sobą tysiące ofiar, zaś tradycyjne struktury społeczne zniszczono. Powszechna stała się indoktrynacja i propaganda. Państwa komunistyczne zniszczyły własność prywatną, wprowadzając na jej miejsce centralne planowanie. Na wsiach ogłoszono kolektywizację. Proces kolektywizacji zakończono w latach 60. we wszystkich państwach komunistycznych (z wyjątkiem Polski). Po pozbyciu się ugrupowań opozycyjnych władze komunistyczne rozpoczęły walkę z kościołami różnych wyznań oraz z osobami ze świata kultury i nauki. Komuniści objęli pełną kontrolą wszystkie aspekty życia społecznego. Pomimo destalinizacji z 1956 roku totalitarne reżimy pozostały. Z czasem partie komunistyczne utrzymywały władze tylko za pomocą kontroli społeczeństwa i zastraszenia.
Narody Europy Środkowo-Wschodniej kilkakrotnie sprzeciwiały się władzom komunistycznym. 16 czerwca 1953 roku w Niemieckiej Republice Demokratycznej wybuchło powstanie robotnicze, które dzień później stłumiła Armia Sowiecka. 28 czerwca 1956 roku wybuchło powstanie w Poznaniu. Stłumione przez wojsko protesty zakończyły się śmiercią 57 uczestników. Kilka miesięcy później podobne powstanie miało miejsce na Węgrzech. Powstanie węgierskie stłumiły wojska radzieckie, które zabiły blisko 3 tys. Węgrów. 8 marca 1968 roku w Polsce wybuchły protesty studenckie, które trwały do 23 marca. W tym samym czasie w Czechosłowacji Alexander Dubček przeprowadzał reformy zmierzające do liberalizacji państwa (Praska Wiosna). 21 sierpnia 1968 roku wojska państw Układu Warszawskiego (ZSRR, Polski, NRD, Węgier i Bułgarii) zaatakowały Czechosłowację w ramach operacji „Dunaj”. Zginęło ok. 200 osób, zaś Dubčeka wywieziono do Moskwy, gdzie został zmuszony do podpisania oświadczenia, które sankcjonowało sowiecką okupację Czechosłowacji, w której od 1945 aż do 1968 nie stacjonowały wojska sowieckie. We wrześniu 1968 roku Leonid Breżniew ogłosił doktrynę, która zakładała możliwość przeprowadzenia interwencji zbrojnej w każdym z państw komunistycznych, w których zagrożony był ówczesny system.
W późniejszych latach w Polsce wybuchły trzy powstania robotnicze (1970, 1976 oraz 1980). Strajki z sierpnia 1980 roku skłoniły władzę do zaakceptowania żądań powołania niezależnych związków zawodowych.
W 1975 roku w Helsinkach odbyła się Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Wpisywała się ona w uprawianą przez część zachodnich przywódców „politykę odprężenia”, mającą na celu łagodzenie napięć między państwami z obu stron żelaznej kurtyny; jej zachodnioniemiecką odmianą była (realizowana chociażby przez Willy’ego Brandta) Ostpolitik, której istotę Egon Bahr ujął w 1963 jako „zmianę poprzez zbliżenie”. Bronisław Geremek i Richard von Weizsäcker wskazują również integrację europejską jako czynnik powiększający przewagę systemu zachodniego nad wschodnim.
Powstały w 1980 roku Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” oznaczał początek najgłębszego i ostatecznego kryzysu komunizmu. Pomimo wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku, konsekwencje wydarzeń z 1980 okazały się nieodwracalne. W Polsce powstał silny ruch oporu antykomunistycznego. Kryzys w Polsce wpłynął także na reorientację sowieckiej polityki. Od 1981 roku władze radzieckie zdawały sobie sprawę, że ceną za ocalenie Związku Sowieckiego będą przemiany w Europie Środkowo-Wschodniej. Sam ZSRR pogrążył się w kryzysie gospodarczym, który potęgował wyścig zbrojeń z USA oraz udział w wojnie w Afganistanie.
11 marca 1985 roku do władzy w ZSRR doszedł Michaił Gorbaczow, który wkrótce zainicjował politykę pieriestrojki (przebudowy) i głasnosti (jawności). Krótko po objęciu rządów zapewnił liderów innych państw komunistycznych, że Związek Radziecki nie będzie ingerował w reformy systemu. 7 grudnia 1988 roku Gorbaczow na forum Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych deklarował prawo wszystkich państw do wolnego poszukiwania własnego ustroju społeczno-politycznego. Oświadczenie przywódcy ZSRR dotyczyło także członków Układu Warszawskiego. Objęcie władzy w Związku Radzieckim przez Gorbaczowa nie było równoznaczne z wprowadzeniem przemian w funkcjonowaniu bloku wschodniego. W 30. rocznicę powstania Układu Warszawskiego w maju 1985 roku wszyscy członkowie sojuszu (Bułgaria, Czechosłowacja, Niemiecka Republika Demokratyczna, Polska, Rumunia, Węgry i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich) bez zastrzeżeń przedłużyli istnienie Układu o kolejne 30 lat. Stopniowo pojawiały się jednak różne stanowiska sojuszników wobec pieriestrojki i głasnosti. Polska i Węgry poparły przemiany, Bułgaria wstrzymała się od podjęcia stanowiska, zaś Czechosłowacja, NRD i Rumunia sprzeciwiały się reformom politycznym.
Można się spotkać z postrzeganiem Jesieni Narodów w kategoriach zwycięstwa amerykańskiego prezydenta Ronalda Reagana nad wrogim supermocarstwem radzieckim.
Przebieg wydarzeń Polska thumb|Lech Wałęsa i George H.W. Bush w lipcu 1989 thumb|Czesław Kiszczak i przywódca NRD Erich Honecker (z prawej), 1988 thumb|Tadeusz Mazowiecki – pierwszy niekomunistyczny premier od 1945 roku thumb|Okrągły stół eksponowany w Pałacu Prezydenckim w Warszawie thumb|Demonstracja pierwszomajowa w 1989 z udziałem działaczy opozycji, w tym Jacka Kuronia thumb|Plakaty wyborcze
Pierwszym krajem, który zdecydował się na przeprowadzenie zmian politycznych, była Polska. Pierwsze rozmowy pomiędzy władzą komunistyczną a opozycją rozpoczęły się w 1980 – nasilający się kryzys gospodarczy i społeczny skłoniły władze do ustępstw w tym do legalizacji niezależnego od partii komunistycznej związku zawodowego „Solidarność”. Impas polityczny nastąpił wraz z wprowadzeniem stanu wojennego 13 grudnia 1981. 8 października 1982 roku „Solidarność” formalnie zdelegalizowano, choć wcześniej kilku tysięcy działaczy tego związku zawodowego internowano, a wielu uczestników protestów społecznych represjonowano. Stan wojenny zniesiono 22 lipca 1983, lecz zastój w polityce trwał do 1987 roku. Po ogłoszeniu bankructwa w 1982 roku gospodarka Polski uległa stagnacji. Duży wpływ na sytuację w Polsce miały wydarzenia w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). 11 marca 1985 roku władzę w państwie objął Michaił Gorbaczow. Nowy sekretarz generalny KPZR zapoczątkował politykę pieriestrojki i głasnosti oraz zapowiedział wycofanie się ZSRR z tzw. doktryny Breżniewa. Gorbaczow przekazał liderom państw środkowoeuropejskich, że nie będzie wtrącać się w ich sprawy. Dało to swobodę przeprowadzenia zmian w Polsce.