Powiat morąski – powiat istniejący od 1818 do 1975 roku na terenie obecnych powiatów ostródzkiego, iławskiego (woj. warmińsko-mazurskie) i sztumskiego (woj. pomorskie). Jego ośrodkiem administracyjnym był Morąg. Przed 1975 rokiem powiat znajdował się w województwie olsztyńskim i w jego skład wchodziły gminy Morąg, Zalewo, Miłakowo, Małdyty i Stary DzierzgońPolska. Zarys encyklopedyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 735..
W wyniku reformy administracyjnej w 1975 roku powiat został zlikwidowany, a jego terytorium zostało podzielone pomiędzy nowe (mniejsze) województwo olsztyńskie oraz województwo elbląskie.
Historia Do 1818 roku Do XIII wieku okolice Morąga znajdowały się na obszarze pruskiego terytorium plemiennego Pogezania.
W czasach krzyżackich Morąg należał do komturii elbląskiej. W XV wieku dzieliła się ona na komornictwa: Weklice (Pomen), Pasłęk, Burdajny, Miłakowo, Morąg, Łukta, Tolkmicko (Kadyny) i Fiszewo oraz na obszary (Gebiete) należące do miast: Elbląg, Pasłęk, Miłakowo, Morąg, Młynary, Tolkmicko. Podział na komornictwa i obszary miał cel podatkowyJoachim Stephan Osadnictwo w komturstwie elbląskim do połowy XV wieku (Die Besiedlung der Komturei Elbing bis zur Mitte des 15. Jahrhunderts), Pruthenia, TOM III, Olsztyn 2008, s. 143. thumb|Prusy Górne i Warmia w czasach krzyżackich. Morąg jako komornictwo w komturii elbląskiej.
Około 1437 obszar morąski (Gebiet Mohrungen) oprócz samego miasta jako centrum obszaru i jego wsi miejskiej obejmował 14 wsi czynszowych na prawie chełmińskim: Raj, Dobrocin, Chojnik, Rolnowo, Łączno, Jurki, Niebrzydowo, Bogaczewo, Żabi Róg, Florczaki, Piłąg, Bramka, Gulbity i Kotkowo oraz młyn w SwojkachJoachim Stephan Osadnictwo w komturstwie elbląskim do połowy XV wieku (Die Besiedlung der Komturei Elbing bis zur Mitte des 15. Jahrhunderts), Pruthenia, TOM III, Olsztyn 2008, s.91–92.
W 1448 roku komornictwo morąskie (Kammeramt Mohrungen) obejmowało cztery wsie radłowe (Hakendörfer): Kiełkuty, Zawroty, Kretowiny i Królewo oraz 24 dobra służebne (Dienste) w 17 miejscowościach: Raj, Marzewo, Kiełkuty, Książnik, Chojnik, Girkengut (nie ist.), Łączno, Woryty Morąskie, Klein Montken (nie ist.), Lusajny Małe, Swojki, Kuxethen (nie ist.), Bramka, Piłąg, wieś miejska Morąga, Jurki i Swędkowo, a także młyn w SwojkachJoachim StephanOsadnictwo w komturstwie elbląskim do połowy XV wieku (Die Besiedlung der Komturei Elbing bis zur Mitte des 15. Jahrhunderts), Pruthenia, TOM III, Olsztyn 2008, s. 126–128.
Po inkorporacji Prus do Polski w 1454 roku obszar morąski znalazł się w utworzonym przez króla Kazimierza Jagiellończyka województwie elbląskim. W wyniku II pokoju toruńskiego w 1466 wrócił jednak po władzę zakonu krzyżackiego.
Po przyłączeniu do Polski ziemi malborskiej przeniesiono stolicę komturii z Elbląga do Pasłęka. Komturia pasłęcka istniała w latach 1466-1525. Obejmowała okręgi młynarski, morąski i miłakowski. Okręg morąski obejmował komornictwa Morąg i Łukta.
Morąg nabrał znaczenia, gdy w 1467 roku komtur pasłęcki (wcześniej elbląski) Henryk Reuss von Plauen stanął na czele Prus Zakonnych – jako zastępca wielkiego mistrza, a w 1469 jako wielki mistrz. Nie przeniósł się on do Królewca, ale swoją siedzibą uczynił zamek w Morągu, skąd zarządzał całym państwem krzyżackim. Tutaj też zmarł na początku 1470 roku po złożeniu hołdu królowi polskiemu. thumb|Starostwo Morąg (Hauptamt Mohrungen) w granicach z lat 1525-1818.
Po sekularyzacji w 1525 roku Prusy Książęce podzielono na trzy nowe okręgi administracyjne (Kreis). Okręg Prusy Górne (Oberland) obejmował 12 starostw zwykłych: w Pasłęku, Miłakowie, Morągu, Przezmarku, Kwidzynie, Prabutach, Miłomłynie, Ostródzie, Olsztynku, Działdowie, Nidzicy i Szczytnie oraz trzy starostwa dziedziczne: w Suszu, Iławie i Dąbrównie. Jego stolicą było ZalewoMax Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1858.
Starostwo morąskie (niem. Hauptamt Mohrungen) obejmowało dwa byłe komornictwa krzyżackie: Morąg i Łukta. Dzieliło się na parafie (Kirchspiel): Morąg, Kalnik, Chojnik, Florczaki i Łukta. Po przyłączeniu Łukty starostwo sięgało granicy z Warmią na rzece PasłęceKomornictwo Łukta leżało na peryferiach komturstwa elbląskiego, stąd też czasowo podlegało komturom ostródzkim. Było tam dużo wsi pruskich w porównaniu do innych rejonów. W czasie wojen polsko-krzyżackich, zwłaszcza głodowej (1414), trzynastoletniej (1454–1466) i pruskiej (1519–1521) komornictwo było niszczone, a wiele wsi przestało istnieć. W 1525 zostało przyłączone do starostwa morąskiego. Zamieszkali tam osadnicy z Mazur i wysyłano tam polskich pastorów, co wiązało Łuktę bardziej z Ostródą i Miłomłynem niż z Morągiem. W 1818 roku parafia Łukta ostatecznie weszła w skład powiatu ostródzkiego (zob. Kacper Panek Karczmy w komornictwie Łukta, Gdańsk 2023; Marian Biskup „Parafie w państwie krzyżackim” w: Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach, Toruń 2000; Historia Łukty na stronie GOK)..
Pierwszym starostą morąskim został Piotr Dohna, który też otrzymał od księcia Albrechta w zastaw zamek morąski na 70 lat. Kolejnymi starostami byli jego potomkowie. Przyczyniło się to do wzrostu znaczenia rodu Dohnów oraz roli samego Morąga, który stał się osobistą własnością księżnej pruskiej i nieformalną stolicą okręgu Prus Górnych (formalną stolicą było Zalewo). thumb|Powiat Morąg w granicach z lat 1772 –1818.
Pierwszy powiat Morąg (Kreis Mohrungen) powstał w 1752 roku w wyniku reformy administracyjnej Fryderyka II, która podzieliła okręg górnopruski na trzy duże powiaty: Morąg, Nidzica i Kwidzyn. Powiat Morąg obejmował starostwa: Pasłęk, Miłakowo, Morąg, Ostróda, Olsztynek i dziedziczne starostwo Iława.
Na terenie powiatu znajdowało się 8 miast (przybliżona liczba mieszkańców ok. 1750 roku)Ludwig von Baczko Handbuch der Geschichte, Erdbeschreibung und Statistik Preussens, część 2, Friedrich Nicolovius, Królewiec i Lipsk, 1803, s. 35:
Olsztynek (1100) Miłomłyn (1100) Miłakowo (1800) Morąg (1700) Młynary (1400) Ostróda (1500) Pasłęk (2900) Zalewo (1350)
Po 1772 roku powiat znalazł się w nowo utworzonej prowincji Prusy Wschodnie (bez starostwa Iława).
Lata 1818–1945 thumb|Powiaty w granicach lat 1818–1975. Zaznaczono obszar dawnego okręgu górnopruskiego.W wyniku kolejnej reformy 1 lutego 1818 zostały utworzone nowe, mniejsze powiaty: morąski (Landkreis Mohrungen), ostródzki i pasłęckiMapy w: S. Achremczyk, Historia Warmii i Mazur, Olsztyn 1997.. W tych granicach (z niewielkimi modyfikacjami) powiat morąski przetrwał do roku 1975.
Powiat w nowych granicach dzielił się na 21 parafii: Stary Dzierzgoń, Stare Miasto, Jarnołtowo, Florczaki, Książnik, Jaśkowo, Kalnik, Miłakowo, Lubochowo, Myślice, Morąg, Boguchwały, Zalewo, Sambród, Boreczno, Strużyna, Szymonowo, Słonecznik–WenecjaParafie Slonecznik i Wenecja czasowo były połączone w jedną, Dobrzyki i Wilamowo.
W latach 1818–1945 powiat morąski należał do rejencji królewieckiej. Jako jeden z nielicznych powiatów Prus Wschodnich uniknął zniszczeń w czasie pierwszej wojny światowej (był jedynie punktem etapowym dla uciekinierów z terenów okupowanych lub objętych działaniami wojennymi).
W 1874 roku przeprowadzono reformę, w wyniku której zlikwidowano podział administracyjny na parafie i wprowadzono podział na gminy zbiorowe (Amtsbezirk) i jednostkowe gminy wiejskie (Landgemeinde). W ramach reformy z 1928 roku do gmin wiejskich włączono też obszary dworskie (Gutsbezirk). thumb|Herb powiatu morąskiego nadany w 1928 rokuHerb zaprojektowany przez Otto Huppa nawiązuje do rodowego herbu rodziny von Plauen, zob. Plauen (ze względu na wielkiego mistrza Henryka Reuss von Plauen, który miał siedzibę w Morągu) oraz do historycznego herbu Turyngii, skąd przybyć mieli założyciele Morąga i pierwsi osadnicy powiatu.
W 1939 r. powiat liczący 112 gmin wiejskich (w tym 3 miasta: Morąg, Zalewo, Miłakowo) zajmował obszar 1265 km², w tym 877 km² stanowiły użytki rolne.
W 1910 roku w powiecie odnotowano 51 396 mieszkańców, w 1925 – 53 892, a w 1939 – 56 255 osób (w tym 51 711 protestantów, 2665 katolików, sześciu żydów)Morąg – z dziejów miasta i powiatu, Pojezierze, Olsztyn 1973.. thumb|Powiat morąski w Prusach Wschodnich
Lata 1945–1975 W 1945 roku, po włączeniu części dawnych Prus Wschodnich do Polski, jako Okręg Mazurski, zachowano dawne granice powiatu morąskiego (sprzed 1944 r.).
W czerwcu 1945 r. starosta morąski dokonał podziału powiatu na jedno miasto Morąg (zniesiono miasta Miłakowo i Zalewo) i 7 gmin wiejskich: Małdyty (początkowo jako Niebytów; siedziba mieściła się przejściowo w Zajezierzu – wówczas jako Zajezierzyce), Miłakowo (początkowo jako Lubieniów), Morąg, Myślice (początkowo jako Miślewo), Słonecznik (początkowo jako Wesołowo), Stary Dzierzgoń (siedziba mieściła się przejściowo w Starym Mieście) i Zalewo. Ponieważ obszar tych gmin przekraczał 10 tysięcy ha, władze powiatowe utworzyły 3 nowe gminy: Janiki Wielkie (jako Hanuszewo), Boguchwały i Bramka (początkowo jako Niebostrzeż; siedziba mieściła się początkowo w Żabim Rogu 1946-47 i w Bogaczewie 1947-48), natomiast siedzibę gminy Morąg przeniesiono do Królewa, tworząc gminę Królewo). W 1947 roku siedzibę gminy Janiki Wielkie przeniesiono do Boreczna, tworząc gminę BorecznoPismo starosty morąskiego z 30X 1945 (Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Olsztynie, Urząd Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Mazurski w Olsztynie, 170, k. 56)Pismo wojewody Robla z 4 maja 1946 roku (Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Olsztynie, Urząd Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Mazurski w Olsztynie, 199, k. 28)F. Sokołowski, Materiały źródłowe do początków administracji polskiej na Warmii i Mazurach w 1945 roku, Rocznik Olsztyński, 1972, t. X, ss. 323–329;.
Podział na 10 gmin i jedno miasto utrzymał się do 1954 r. Podział gmin na gromady ustabilizował się w 1948: w skład gmin wchodziło 108 gromad. W 1950 liczba gromad wzrosła do 116. thumb|Podział Polski na powiaty przed 1975 rokiem. Powiat morąski widoczny w składzie województwa olsztyńskiego.
Zgodnie z ustawą z dnia 25 września 1954 r. (o reformie podziału administracyjnego), Wojewódzka Rada Narodowa w Olsztynie podzieliła powiat morąski na 30 gromad: Bogaczewo, Boguchwały, Barty, Boreczno, Bramka, Brzydowo, Dobrocin, Dobrzyki, Janiki Wielkie, Jerzwałd, Jurki, Królewo, Książnik, Morąg, Liksajny, Lubochowo, Małdyty, Miłakowo, Myślice, Przezmark, Słonecznik, Stary Dzierzgoń, Stare Miasto, Strużyna, Szynowo, Warkałki, Włodowo, Wielki Dwór, Zalewo, Żabi Róg.
W 1957 r. w ramach łączenia zbyt małych jednostek administracyjnych zlikwidowano gromady: Brzydowo, Książnik, Bogaczewo, Bramka, Dobrzyki, Dobrocin, Warkałki, Barty. Na mocy rozporządzenia z dnia 29 listopada 1957 r. do powiatu morąskiego włączono gromadę Mostkowo z powiatu ostródzkiego. W 1959 r. zlikwidowano kolejne gromady (włączając do sąsiednich): Janiki Wielkie, Liksajny, Lubochowo, Przezmark, Stare Miasto, Strużyna, Włodowo. W 1961 roku wyłączono z powiatu morąskiego Mostkowo i ponownie włączono do powiatu ostródzkiego. Zlikwidowano także gromadę w Jerzwałdzie.
W 1967 r. zmieniono granice kilku gromad, m.in., wyłączając z gromady Małdyty część obszaru PGR Wenecja i włączono do gromady Słonecznik. W roku 1968 zniesiono gromady: Jurki, Wielki Dwór.
Gromady zlikwidowano 1 stycznia 1973, a na ich miejsce utworzono większe gminy.
1 stycznia 1973 roku powiat morąski liczył 1203 km², 51,4 tys. mieszkańców (43 osoby na km²), 1 miasto (Morąg) oraz 5 gmin: Morąg, Małdyty, Miłakowo, Zalewo i Stary DzierzgońPolska. Zarys encyklopedyczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 735..
Powiat przestał istnieć 1 czerwca 1975 roku.
Próby odtworzenia