Klasycyzm (z „doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony”) – nurt w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultur starożytnych Rzymian i Greków. Styl ten nawiązywał głównie do antyku. W Europie tzw. „powrót do źródeł” (klasycznych) pojawił się już w renesansie – jako odrodzenie kultury starożytnego Rzymu. Jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu, jak manieryzm, barok, rokoko. Trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej. Zmodyfikowany klasycyzm przeradzał się czasem w eklektyzm końca XIX wieku. Klasycyzm jako styl panował w epoce oświecenia. Najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku. W dziedzinie literatury swoisty kres klasycyzmu przyniosła walka klasyków z romantykami.
Zauroczenie klasyczną harmonią pojawiało się wielokrotnie, także w XX wieku, pod postacią neoklasycyzmu (w literaturze, w architekturze), a następnie wśród artystów awangardowych, np. u Picassa. Klasycyzm w Polsce bywa też zwany stylem stanisławowskim (od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego).
Cechy klasycyzmu tematyka 'akt' wzorowanie się na tematyce i architekturze starożytnych Grecji i Rzymu (rzymski Panteon i Partenon w Atenach), chęć wiernego odwzorowania elementów dekoracji, stroju czy architektury Antyku, statyka zamiast dynamizmu, oszczędność wyrazu, spokój – przeciwieństwo barokowej ekspresji, uwypuklenie cnót obywatelskich w przeciwieństwie do rokokowej frywolności, obraz idealistyczny, kształt ważniejszy niż barwa, tematyka moralizatorska, często propagandowa (np. Jacques-Louis David Śmierć Marata), ukazywanie momentu przed ważnym wydarzeniem lub akcją (np. Jacques-Louis David Przysięga Horacjuszy), używanie silnego strumienia, „snopu” światła (np. Jacques-Louis David Śmierć Sokratesa).
Architektura klasycystyczna, podstawowe cechy
thumb|Teatr Wielki w Warszawie thumb|Pałac Dietrichsteinów z 1745 w Wodzisławiu Śląskim, najstarszy budynek klasycystyczny w Polsce thumb|Wnętrze Kościoła Marcina Lutra w Bielsku-Białej wzorowanie się na starożytnych budowlach greckich i rzymskich oraz na niektórych budowlach odrodzenia; kopiowanie elementów architektury starożytnej; budowle wznoszone na planie zwartym, koła lub prostokąta; stosowanie kolumnad i kolumnowych portyków ze zwieńczeniem w kształcie tympanonu; pilastrów, dużych okien; tympanon przeważnie dekorowany płaskorzeźbą; kolor przyporządkowany rysunkowi; dążenie do uzyskania efektu harmonii, zrównoważonej kompozycji, stosowanie symetrii; w opozycji do baroku przeważają fasady o liniach prostych bez wygięć i skrętów; oszczędne stosowanie zdobnictwa; jeżeli się pojawiało, były nim: uskrzydlone postacie lwów z ludzkimi głowami, orły, wieńce, wazony, girlandy z róż, kokardy, hełmy, tarcze, skrzyżowane sztandary nawiązujące do tradycji cesarstwa rzymskiego; rozwój budownictwa użyteczności publicznej, takiego jak: urzędy, teatry, szpitale, szkoły, zakładane wówczas muzea; pałace – duże, niskie, wydłużone, na planie prostokąta, z wysuniętą częścią środkową ozdobioną portykiem; we wnętrzach wielkie, podłużne, jasne sale, chętnie malowane na biało, płaskie sufity, okna duże, kwadratowe; kościoły – często na planie koła, przykryte kopułą; dwory wraz z ogrodami i parkami wzbogacone: alejami z drzewami, stawami rybnymi; w obrębie dworu były: młyn oraz browar; wnętrza dworów ozdabiano portretami rodzinnymi, trofeami myśliwskimi, a na ścianach wieszano tkaniny ozdobne zwane arrasami.
Przykłady przedstawicieli klasycyzmu
Muzyka Wiedeń: Joseph Haydn Wiedeń: Wolfgang Amadeus Mozart Wiedeń: Ludwig van Beethoven
Architektura Francja: Jacques Germain Soufflot, Jean-François Chalgrin, Charles Percier Anglia: Robert Adam Niemcy: Karl Friedrich Schinkel, Leo von Klenze, Carl Gotthard Langhans, Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff Włochy: Giovanni Battista Piranesi Rosja: Carlo Rossi Polska: Piotr Aigner, Antonio Corazzi, Wawrzyniec Gucewicz, Jan Chrystian Kamsetzer, Jakub Kubicki, Dominik Merlini, Efraim Szreger, Stanisław Zawadzki, Szymon Bogumił Zug
Malarstwo i grafika Cechy: Statyczne oparte na układach pionowych. Kontur. Chłodny koloryt. Miękki światłocień. Gładka faktura. Wzniosłość.
Malarstwo wyraziło się głównie w tematykach: historycznej (starożytnej), mitologicznej, alegorycznej i portrecie. Jacques-Louis David – Porwanie Sabinek, Portret konny Stanisława Kostki Potockiego Jean-Auguste-Dominique Ingres – Wielka odaliska, Jowisz i Tetyda (Zeus i Tetyda) Giovanni Battista Lampi Giovanni Battista Piranesi Thomas Gainsborough Marcello Bacciarelli Bernardo Bellotto
Rzeźba thumb|Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie.
Antonio Canova – rzeźbił głównie posągi i grupy mitologiczne („Dedal i Ikar”, „Trzy Gracje”); rzeźbił także postacie współczesne, przedstawiając je jednak jako postacie mitologiczne (Henryka Lubomirskiego przedstawił jako Amora); Bertel Thorvaldsen – rzeźby mitologiczne, religijne, historyczne pomniki, popiersia. Autor pomników Mikołaja Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego (ten drugi wzorowany na rzymskiej statui Marka Aureliusza); Andrzej Le Brun – tworzył rzeźby do dekoracji Zamku Królewskiego i Łazienek, a także popiersia znanych Polaków; Jakub Tatarkiewicz – wyrzeźbił popiersie Fryderyka Chopina.
Przykłady klasycystycznych budowli
Łuk Triumfalny w Paryżu Brama Brandenburska w Berlinie Biała Fabryka w Łodzi Pałac Potockich w Warszawie Pałace Wodzickich w Krakowie Łazienki Królewskie w Warszawie Pałac w Małej Wsi Panteon w Paryżu Petit Trianon Kościół Świętej Trójcy w Warszawie Kościół św. Magdaleny w Paryżu Belweder w Warszawie Kapitol Stanów Zjednoczonych w Waszyngtonie Teatr Wielki w Warszawie Kolumna Napoleona w Paryżu Pałac Prymasowski w Bratysławie Pałac w Śmiełowie Kościół św. Aleksandra w Warszawie Pałac Dietrichsteinów w Wodzisławiu (najstarsza budowla klasycystyczna w Polsce)
Zobacz też
klasycyzm w muzyce periodyzacja sztuki
!