Szymon Syreński (Syreniusz, Syrenius, Sacranus) (ur. ok. 1540 w Oświęcimiu, zm. 29 marca 1611 w Krakowie) – profesor Akademii Krakowskiej, lekarz, botanik, badacz leczniczych właściwości ziół, jeden z najwybitniejszych polskich zielnikarzy, twórca ilustrowanego Zielnika o roślinach użytkowych, klasycznego dzieła botanicznego polskiego renesansu.
Życiorys Szymon Syreński urodził się ok. 1540 w Oświęcimiu. Był synem mieszczanina Mikołaja. Używał zlatynizowanych form nazwiska: Syrenius, Syrrenius oraz Sacranus (pochodzący z Oświęcimia). W literaturze polskiej najczęściej nazywany jest Syreniuszem. O jego początkowych losach i wstępnej edukacji nic nie wiadomo.
W latach 1560-1569 studiował na Wydziale Filozoficznym (Artium) Uniwersytetu Krakowskiego, na którym w 1569 uzyskał tytuł magistra sztuk wyzwolonych oraz doktora filozofii. Następnie przyjął pracę guwernera i wraz ze swoimi podopiecznymi, Wojciechem Herburtem z Felsztyna i Jerzym Kormanieckim, udał się do Ingolstadt. Tam w miejscowym uniwersytecie, założonym w 1472 r. przez księcia Ludwika IX, razem ze swoimi wychowankami wpisał się na studia w roku szkolnym 1569/1570. W latach 1570–1573 studiował na Wydziale Filozoficznym tej uczelni.
W tym czasie wiele podróżował – po Węgrzech, Niemczech, Niderlandach i Szwajcarii. Zwiedził m.in. prywatne ogrody roślin leczniczych w Augsburgu, Heidelbergu i Moguncji. Około 1573 r. udał się do Włoch, gdzie rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Padewskim, który był wówczas wiodącym ośrodkiem medycyny i botaniki. Tam zdobywał wiedzę pod kierunkiem takich uczonych, jak Bernard Saternus, Hieronim Capivaccio, Juliusz Paweł Crasso, Franciszek Piccolomini, Franciszek Bonafides czy też Melchiorre Wieland (Guilandino, Guilandinus, Villandrino; 1520–1589). Ten ostatni zwłaszcza, jako profesor pierwszej w świecie katedry botaniki lekarskiej (simplicium) i kierownik padewskiego ogrodu botanicznego, nie mógł być nieznanym młodemu Polakowi, interesującemu się roślinami leczniczymi.
W czasie wolnym od zajęć Syreniusz prowadził obserwacje roślin zarówno uprawianych w ogrodach włoskich jak i dziko rosnących; głównie w okolicach Padwy i Wenecji. Dyplom ukończenia studiów (tytuł doktora medycyny) Syreniusz otrzymał w dniu 13 lutego 1577 r. z rąk sławnego wówczas Geronima Mercuriali (1530–1606), który był jego opiekunem naukowym.
W r. 1578 powrócił do Polski i zamieszkał we Lwowie. Tam prowadził praktykę lekarską, nie zaniedbując jednocześnie zainteresowań botanicznych. Badał okoliczną florę, wyjeżdżał też w dalsze okolice, na Podole, Pokucie, w okolice Bieszczadów i Babiej Góry. Prowadził korespondencję z ludźmi o podobnych zainteresowaniach z innych regionów kraju, którzy dzielili się z nim swoimi spostrzeżeniami.
W 1588 r. przeniósł się do Krakowa, gdzie objął stanowisko lekarza dla ubogich, z fundacji Piotra z Poznania. Pełnił je aż do śmierci. W zamian za bezpłatne leczenie pacjentów otrzymał od fundatora dom przy ul. Wiślnej, w którym zamieszkał.
15 lipca 1590 r. został powołany do Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Krakowskiego, uzyskując nostryfikację dyplomu padewskiego na podstawie rozprawy traktującej o znaczeniu czynnika eksperymentalnego w medycynie; Quaestio […] Medicae […] (Cracoviae 1590). Odtąd wykładał medycynę na uczelni, łącząc działalność dydaktyczną i charytatywną z pracą nad dziełem swego życia, Zielnikiem. W 1600 r. pełnił funkcję dziekana Wydziału Lekarskiego, a w 1602 objął nowo utworzoną katedrę botaniki (jedną z pierwszych na świecie) na Uniwersytecie Krakowskim i został jej pierwszym profesorem.
Syreniusz był posiadaczem bogatej biblioteki, na co wskazują książki z jego podpisem znajdujące się w kilku krakowskich księgozbiorach. Cenną po nim pamiątkę od spadkobierców otrzymała biblioteka Akademii Krakowskiej. Było to rzadkie wydanie Psałterza w czterech starożytnych językach.
Szymon Syreński zmarł 29 marca 1611 r. w Krakowie. Pozostawił o nieznanym imieniu żonę (jej dalszy los jest też nieznany) i trzy córki: Elżbietę – wydaną za mąż za mieszczanina oświęcimskiego, Jana Molendę; Eufemię – wydaną za mąż za pochodzącego ze zubożałej szlachty, Jakuba Wiązownickiego; Jadwigę – małoletnią – pozostawioną pod opieką siostry Elżbiety i jej męża Jana Molendy
W dzienniku spraw domu zakonnego jezuitów przy kościele św. Barbary wpisano notatkę o śmierci Syreniusza wraz ze słowami księdza Wielowieckiego: "Szymon Syreniusz, akademik filozofii i medycyny doktór, zgromadzenia naszego przy kościele Św. Barbary ordynariusz, wspomożyciel biedaków i ich najgorliwszy obrońca, wsławiony wydaniem znakomitego dzieła o ziołach, mąż ozdobiony wszelkim rodzajem cnót, nasz przyjaciel i wspaniały dobroczyńca życie zakończył...". G. Gola, autor opracowania o historii Ogrodu Botanicznego w Padwie, wymienia Syreniusza wśród sławnych przyrodników, którzy w XVI w. ukończyli uniwersytet padewski. Z kolei Szymon Starowolski zanotował: Syreniusz dlatego szczególnie znamienite między medykami otrzymał imię, że znajomością ziół celując naukę o ich własnościach i skutkach ojczystą mową wyłożoną nam zostawił. Również w następnych latach pamiętano o dorobku i zasługach Syreniusza. Ks. Stanisław Bonifacy Jundziłł wyrażał się o "Zielniku" jako o dziele godnym y teraz naszego poszanowania. W roku 1841 Szopowicz wydał w Krakowie poświęconą Syreńskiemu pracę w języku łacińskim pt. "Vita Simonis Syrennii Sacrani". Obszernie o życiu i działalności naukowej autora "Zielnika" informował też Ambroży Grabowski w swojej wydanej w Krakowie w roku 1840 książce, zatytułowanej "Starożytności historyczne polskie czyli pisma i pamiętniki do dziejów dawnej Polski itd. i żywoty uczonych Polaków".Marek Żukow-Karczewski, Zielnik Szymona Syreńskiego. Przyczynek do dziejów polskiego zielarstwa, "AURA", nr 1, 1993, s. 23-24.
Działalność naukowa Działalność badawcza Syreniusza rozpoczęła się już w czasie studiów na uniwersytecie padewskim. W okresie tym prowadził on obserwacje roślin zarówno uprawianych w ogrodach włoskich jak i dziko rosnących; głównie w okolicach Padwy i Wenecji. Po powrocie do Polski w 1578 r. kontynuował badania botaniczne w okolicach Lwowa, Kamieńca Podolskiego, Babiej Góry, na Podolu, Pokuciu i w Bieszczadach.
Podobnie jak inni zielnikarze renesansowi np. Marcin z Urzędowa, Stefan Falimirz, Gaspard Bauhin, Syreniusz postawił sobie za zadanie opis wszystkich gatunków roślin użytkowanych w ówczesnej Europie Środkowej i Południowej. Szczególnie wiele uwagi poświęcił roślinom zbożowym.
Większość badanych i opisanych przez niego gatunków to rośliny rodzime dla Europy. Autor interesował się jednak także nowymi "przybyszami" z innych kontynentów, które zawędrowały do Europy w różnych okresach rozwoju cywilizacji. Dla kilkudziesięciu spośród nich podaje dane na temat aklimatyzacji w Polsce i krajach sąsiednich. Przykładem może być słonecznik (Helianthus annuus L.), świeżo przybyły z Ameryki, czy tatarak (Acorus calamus L.), pochodzący z Azji, o którym pisze Syreniusz, że został rozpowszechniony w Polsce przez Tatarów (stąd jego nazwa: "tatarskie ziele").
Uwieńczeniem 30-letniej działalności badawczej Syreniusza było stworzenie ogromnego jak na owe czasy dzieła. Był to mianowicie Zielnik, którego druk zlecił autor w 1611 r.
Publikacje Pierwsze znane i opublikowane dzieło Syreniusza nie było związane z botaniką – jego koronną dziedziną – lecz z medycyną. Była to mianowicie rozprawa traktująca o znaczeniu czynnika eksperymentalnego w medycynie; Quaestio […] Medicae […] (Cracoviae 1590), na której podstawie Syreniusz uzyskał nostryfikację dyplomu padewskiego.
Drugie dzieło, nad którym autor pracował z górą lat 30. nosi tytuł:
Zielnik Herbarzem z ięzyka Łacinskiego zowią. To iest Opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutkow, y mocy Zioł wszelakich Drzew, Krzewin y korzenia ich, Kwiátu, Owocow, Sokow Miasg, Zywic y korzenia do potraw zaprawowania. Tak Trunkow, Syropow, Wodek, Likworzow, Konfitor, Win rozmaitych, Prochow, Soli z zioł czynioney; Maści, Plastrow. Przytym o Ziomach y Glinkach rożnych: o Kruscach Perłach y drogich Kamieniach. Tez o zwierzetach czworonogich, czołgających Ptastwie, Rybach y tych wszystkich rzeczach ktore od nich pochodzą od DIOSCORIDA z przydaniem y dostatecznym dokładem z wielu innich o tey materiey piszacych, z położeniem własnych figur dla snadnieyszego ich poznania a y używania ku zatrzymaniu zdrowia tak ludzkiego iako bydlecego y chorob przypadłych odpedzenia, z wielkiem uważaniem y rozsądkiem Polskiem iezykiem zebrany y na osmiero ksiąg rozłożony 270px|right|thumb|Karta tytułowa Zielnika Szymona Syreńskiego (Syreniusza) (wyd. Cracoviae 1613) Ksiega lekarzom, Aptekarzom, Cyrulikom, Barbirzom, Roztrucharzom, końskiem lekarzom, Mastalerzom Ogrodnikom Kuchmistrzom, kucharzom, Synkarzom, Gospodarzom, Mamkom, Paniom Pannom y tym wszytkim ktorzy sie kochaia y obieruia w lekarstwach pilnie zebrane a porsądnie zpisane przez D. SIMONA SYRENNIVSA.
CRAKOVIE ANNO D 1613 MERI DIES
Zielnik Zielnik jest ilustrowaną księgą o roślinach użytkowych, liczącą 1584 strony. Dzieło zawiera wiadomości o najważniejszych znanych i użytkowanych w Europie Środkowej i Południowej w XVI w gatunkach roślin. Autor zamieszcza w nim pojedyncze informacje o florze Polski (w jej XVI-wiecznych granicach). Mówi o roślinach występujących w określonych regionach, jak np. Podole czy Pokucie. Dla kilkunastu gatunków podaje dokładne stanowiska, mianowicie z okolic Krakowa, Lwowa i Karpat (z okolic Babiej Góry, Tatr i Bieszczadów). Tak np. mówi o goryczce (Gentiana punctata L.), występującej w Tatrach i na Babiej Górze, czy rutwicy (Galega officinalis L.) rosnącej w okolicach Krakowa – na Prądniku i Grzegórzkach (obecnie dzielnice Krakowa). Są to jedne z pierwszych historycznych danych dotyczących flory Europy Środkowej.
Dzieło zawiera opisy 765 roślin, głównie leczniczych, sposoby ich użytkowania w gospodarstwie domowym, rzemiośle i weterynarii. Użytkowy charakter pracy podkreśla długi tytuł Zielnika, z którego można dowiedzieć się, że był on przeznaczony dla "lekarzy, aptekarzy, cyrulików, barbierzy, roztrucharzy, końskich lekarzy, masztalerzy, ogrodników, kucharzy, szynkarzy, gospodarzy, mamek, pań i panien".
Można w nim znaleźć nie tylko recepty leków roślinnych, ale i przepisy potraw, sposoby zwalczania szkodników, leczenia bydła domowego itd., odnotowuje też dawne ludowe zwyczaje i obrzędy związane z roślinami. Przy większej części opisów zamieszczone są drzeworyty z podobiznami roślin zawierające rysunek kwitnącej rośliny wraz z korzeniem, a niekiedy z owocami i nasionami. Przy ówczesnym stanie wiedzy zawarte w nim porady stworzyły dla wielu chorych szansę wyzdrowienia.
Zielnik był szeroko cytowany przez polskich florystów aż do początków XIX w., kiedy to utracił znaczenie naukowe. Wciąż jednak był jeszcze ceniony i używany w szlacheckich domach, a także aptekach jako poradnik zielarstwa. Dzieło to było także znane i popularne w Rosji; świadczą o tym XVII-wieczne przekłady na język rosyjski, przechowywane w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Petersburgu. W literaturze zachodnioeuropejskiej Zielnik jest natomiast zupełnie nieznany, co wynika zapewne z faktu, że został opublikowany w języku polskim.
Dzieło Syreniusza jest prawdziwą skarbnicą wiedzy o sposobach wykorzystania zasobów przyrodniczych w dawnej Polsce, jest niezwykle cennym, dotychczas nie w pełni wykorzystanym źródłem do badań nad historią uprawy i aklimatyzacji roślin w Europie. Na podstawie kwerendy prowadzonej w latach 1995-1996 przez prof. Krzysztofa Rostańskiego oraz prof. Alicję Zemanek stwierdzono, że w Polsce i krajach ościennych zachowało się do dziś co najmniej 119 egzemplarzy Zielnika Syreniusza.
Okoliczności powstania i druku