Powstanie chochołowskie („insurekcja pod Tatrami”, w gwarze „poruseństwo”) – wystąpienie zbrojne górali z Chochołowa, Cichego, Dzianisza i Witowa mające miejsce 21 lutego 1846, skierowane przeciwko uciskowi dworskiemu i władzom austriackim. Zorganizowane przez Jana Kantego Andrusikiewicza (nauczyciela i organistę), Juliana Goslara (poetę) oraz trzech księży wikariuszy: Józefa Kmietowicza z Chochołowa, Michała Głowackiego i Michała Janiczaka z Szaflar.
Historia powstania Powstanie zostało przygotowane przez Centralizację – czyli władzę najwyższą Towarzystwa Demokratycznego z Ludwikiem Mierosławskim na czele (w Galicji przygotowaniami kierował 24-letni Edward Dembowski) i miało zacząć się razem z ogólnonarodowym powstaniem, które jednak zostało odwołane (wiadomość o tym nie dotarła do Chochołowa). Górale prowadzący spór o grunty z ziemianinem Kajetanem Borowskim dość łatwo dali przekonać się do buntu przeciwko władzy austriackiej, którą wykorzystywał w sporze Borowski.
Niewielkie powstanie w Chochołowie wybuchło wieczorem 21 lutego 1846. Powstańcy w liczbie około 30 osób z księdzem Kmietowiczem i organistą Andrusikiewiczem na czele zdobyli posterunek straży finansowej w Chochołowie, gdzie znaleźli broń. Następnie opanowali komorę celną w niedalekiej Suchej Górze, zniszczyli słupy graniczne i porąbali cesarskiego orła (Jan Zych z Chochołowa). Następnie powstańcy zdobyli podstępem posterunek straży skarbowej w Witowie oraz jeszcze tej samej nocy zarekwirowali broń z nadleśnictw w Witowie i w Kościelisku.
Powstanie zostało stłumione 23 lutego przy pomocy oddziałów straży z Nowego Targu oraz górali z Czarnego Dunajca. Ponad 100 powstańców uwięziono w Spielbergu, Kufsteinie i Wiśniczu. Wkrótce zostali jednak zwolnieni w związku z Wiosną Ludów w 1848.
Wystąpienie chochołowskie traktuje się jako epizod powstania krakowskiego z 1846 roku.
Pamiątką tych wydarzeń jest stojąca w Chochołowie figura św. Jana Nepomucena, ustawiona tyłem do miejscowości Czarny Dunajec, której mieszkańcy pomagali stłumić powstanie. W 1982 z inicjatywy doktora Krzysztofa Hofmana, figura została odrestaurowanaZofia Stecka – Chochołów, Wydawnictwo Tatrzańskie, Zakopane, 1991, s. 27..
Jednym z uczestników powstania był Jan Krzeptowski zwany Sabałą.
Przywódcy powstania (Goslar i Andrusikiewicz) kilkukrotnie gościli w łopuszańskim dworze Leona Przerwy-Tetmajera.
Upamiętnienie mały|Pomnik upamiętniający powstanie mały|Tablica pamiątkowa Co roku 21 lutego Górale z Chochołowa i wsi sąsiednich upamiętniają zryw swoich przodków z 1846. Uroczystość rozpoczyna się na przykościelnym placu w Chochołowie, przed pomnikiem przy placu składane są wieńce, odbywają się przemówienia polityków, samorządowców lokalnych. Na placu przykościelnym odbywa się też rekonstrukcja powstania chochołowskiego w okrągłe rocznice.
W Dolinie Chochołowskiej jedną ze skał Niżniej Bramy Chochołowskiej nazwano imieniem Józefa Kmietowicza, przywódcy powstania. W roku na skale umieszczono metalową tablicę pamięci Józefa Kmietowicza oraz Powstania Chochołowskiego.
Zobacz też Powstanie wielkopolskie (1846) rzeź galicyjska
Przypisy
Bibliografia Ks. Witold Józef Kowalów, Ks. Michał Stanisław Głowacki «Świętopełk» (1804-1846). Folklorysta i współorganizator powstania, Biały Dunajec – Ostróg 1999. Zofia Stecka – Chochołów, Wydawnictwo Tatrzańskie, Zakopane, 1991.
Linki zewnętrzne
Kategoria:Polskie powstania chłopskie Kategoria:Powstanie krakowskie