Jan Železný (ur. 16 czerwca 1966 w Mladej Boleslavi) – czeski lekkoatleta specjalizujący się w rzucie oszczepem, który w pierwszych latach kariery startował w barwach Czechosłowacji.

Trzykrotny złoty medalista igrzysk olimpijskich (Barcelona 1992, Atlanta 1996 oraz Sydney 2000) oraz jednokrotny srebrny (Seul 1988). Mistrz świata z 1993, 1995 i 2001 oraz brązowy medalista z 1987 i 1999 roku – osiągnięcia te czynią go najbardziej utytułowanym w swojej konkurencji w historii światowego czempionatu. Zdobył dwa brązowe (w 1994 i 2006) medale mistrzostw Europy. Zwyciężał w pucharze świata oraz finale Grand Prix IAAF. Železný pięć razy poprawiał rekord świata – jest aktualnym rekordzistą globu w rzucie oszczepem – wynik 98,48 (25 maja 1996, Jena) jest więc także rekordem Europy oraz najlepszym wynikiem w historii czeskiej lekkoatletyki. W swojej karierze Czech ustanawiał także rekord swojego kraju w kategorii młodzieżowców. Jest pierwszym w historii oszczepnikiem, który wywalczył trzy razy z rzędu mistrzostwo olimpijskie oraz jednym, który posiada aż cztery medale igrzysk. Jako pierwszy w historii rzucił oszczepem nowego typu ponad 94 metry. 52 razy w karierze rzucił oszczepem nowego typu ponad 90 metrów – to więcej niż wszyscy pozostali oszczepnicy w sumie, a w 246 startach od 1986 roku 210 razy posłał oszczep na odległość ponad 80 metrów. W latach 1991–2001 wygrał 106 ze 135 konkursów, w których startował. Powszechnie uważany jest za największego zawodnika w historii rzutu oszczepem.

Syn Jaroslava i Jany – oboje rodzice byli w młodości czynnymi lekkoatletami i uprawiali rzut oszczepem (jego matka była rekordzistką Czechosłowacji juniorek). Zdobył dwa złote medale mistrzostw Czechosłowacji oraz dwukrotnie był mistrzem Czech. W 2001 został odznaczony Medalem za Zasługi III Stopnia. Jest członkiem Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego.

Kariera sportowa Początki W szkole podstawowej osiągał bardzo dobre wyniki w rzucie piłeczką palantową (ok. 78 metrów), a jego głównym rywalem był późniejszy hokeista NHL Michal Pivoňka. Pierwszym sportem, który zaczął uprawiać była piłka ręczna. W okresie nauki zajmował się także hokejem na lodzie oraz tenisem ziemnym.

Kariera juniorska W rzucie oszczepem zaczął startować w 1982 roku, a jego trenerem był ojciec – 14 września tego roku w Kladnie uzyskał wynik 57,49. W kolejnym sezonie w Bańskiej Bystrzycy uzyskał wynik 74,34, a następnie – mając 17 lat – zajął szóstą lokatę w rozegranych w Austrii mistrzostwach Europy juniorów. Rok 1984 rozpoczął od zajęcia, z wynikiem 73,06, pierwszego miejsca na zawodach we Wrocławiu. 28 sierpnia w Pradze uzyskał najlepszy rezultat sezonu – 77,72. W pierwszym starcie w sezonie 1985 uzyskał wynik 84,68 jednak na rozegranym w końcu sierpnia tego roku w Chociebużu juniorskim czempionacie Starego Kontynentu uplasował się tuż za podium na czwartym miejscu z rezultatem 75,10.

1986–1988 Rok 1986 był pierwszym w seniorskiej karierze zawodnika – w Bratysławie zdobył pierwsze mistrzostwo Czechosłowacji, natomiast w swoim debiucie na seniorskich mistrzostwach Europy, w Stuttgarcie, odpadł w eliminacjach.

Na początek sezonu 1987 Železný 31 maja w Nitrze wynikiem 87,66 pierwszy raz w karierze ustanowił rekord świata, a następnie zajął trzecie miejsce w finale pucharu Europy. Na rozgrywane na Stadio Olimpico mistrzostwa świata jechał w roli faworyta – w eliminacjach osiągnął rezultat 79,20 i zajmując piąte miejsce awansował do finału. Finał zawodów odbył się 30 sierpnia, a Czech z wynikiem 82,20 zajął w nim trzecie miejsce zdobywając swój pierwszy medal na dużej imprezie międzynarodowej – mistrzem globu został wówczas Fin Seppo Räty, a wicemistrzem Wiktor Jewsiukow ze Związku Radzieckiego.

Sezon 1988 rozpoczął od dwóch startów w Nowej Zelandii – 20 lutego wygrał w Hamilton z wynikiem 82,20, a tydzień później w Auckland z rezultatem 83,38. W całym roku wystartował dziesięciokrotnie przegrywając tylko dwa razy – 30 czerwca w Helsinkach był szósty, a 25 września zajął w Seulu drugą lokatę na igrzyskach olimpijskich.

Letnie Igrzyska Olimpijskie 1988 W eliminacjach, które odbył się 24 września Czech osiągnął najlepszy wynik spośród wszystkich biorących udział w zawodach – 85,90. Finał zmagań podczas igrzysk zaplanowano na 25 września. Początkowo w konkursie prowadził Tapio Korjus, a Železný po niemierzonej pierwszej próbie po drugim rzucie awansował na trzecie miejsce. W trzecie serii na prowadzenie, dzięki rzutowi na odległość 83,26 wyszedł Seppo Räty – pierwszą lokatę w czwartej kolejce rzutów odebrał mu Czech osiągając 83,46. Sytuacja ta utrzymała się przez piątą kolejkę, a dopiero w ostatniej – szóstej – serii złoty medal zapewnił sobie Korjus wynikiem 84,28. Železný poprawił się jeszcze w ostatniej próbie jednak wynik 84,12 dał mu tylko srebrny medal. Brąz zdobył Seppo Räty.

1989–1992 Rok 1989 rozpoczął od startów w maju w Japonii. W swoim czwartym występie, 14 czerwca w Bratysławie, rzucił 84,74 – swój najlepszy wynik w sezonie. Największym sukcesem Czecha w 1989 roku było zajęcie w Gateshead drugiej lokaty w finale pucharu Europy.

13 czerwca 1990 roku w Oslo rzucił 86,02, a 22 lipca w Pradze zdobył drugi w karierze tytuł mistrza Czechosłowacji. Był faworytem rozgrywanych w końcu sierpnia mistrzostw Europy jednak podczas tej imprezy uzyskał w eliminacjach wynik 77,64 i nie wywalczył awansu do finału.

W sezonie 1991 Železný prezentował bardzo równą formę – 4 czerwca w Bratysławie rzucił 90,40, a 10 lipca w Lozannie na mityngu Athletissima poprawił swój najlepszy wynik osiągając odległość 90,72. Dziesięć dni później stracił miano rekordzisty świata gdy w Londynie Steve Backley rzucił 90,98. Wygrał zawody finałowe pucharu Europy. Czech w ostatnim starcie przed mistrzostwami globu uzyskał w Zurychu wynik 88,78 jednak podczas samego czempionatu w Tokio z wynikiem 76,26 zajął odległą 18. lokatę w eliminacjach i nie awansował do finału. Po niepowodzeniu w Japonii Železný zakończył sezon startami w Sheffield (z wynikiem 89,58) oraz Barcelonie (z wynikiem 87,76).

Sezon olimpijski rozpoczął od zwycięstwa – z wynikiem 79,78 – na zawodach w Pradze 20 czerwca 1992, a cztery dni później w Ostrawie uzyskał wynik 90,02. W całym 1992 przegrał tylko jeden raz – 14 sierpnia w Sheffield był drugi z wynikiem 85,92. Na koniec sezonu zwyciężył we wrześniu w pucharze świata, który rozegrano w Hawanie.

Letnie Igrzyska Olimpijskie 1992 Konkurs oszczepników na igrzyskach w Barcelonie odbył się 8 sierpnia. Czech w rundzie eliminacyjnej z wynikiem 83,96 zajął pierwsze miejsce i wywalczył awans do finału. W finale już w pierwszym rzucie uzyskał swój najlepszy rezultat – 89,66 – poprawiając jednocześnie rekord olimpijski. W kolejnych seriach Czech nie poprawił już swojego wyniku i zdobył pierwsze w karierze złoto. Srebro z wynikiem 86,60 przypadło Finowi Seppo Räty, a brąz zawodnikowi Wielkiej Brytanii Steve’owi Backleyowi.

1993–1996 W pierwszym starcie w sezonie – 6 kwietnia 1993 w południowoafrykańskim Polokwane – trzeci raz w karierze poprawił rekord świata uzyskując wynik 95,54 (poprzednim rekordzistą był Steve Backley, który w 1992 rzucił 91,46). Wygrał konkurs oszczepników podczas zawodów superligi pucharu Europy. Na mistrzostwach świata w Stuttgarcie w eliminacjach rzucił 83,22 i z pierwszego miejsca awansował do finału. Finał czempionatu odbył się w poniedziałek 16 sierpnia – Železný wynikiem 85,98 ustanowił nowy rekord mistrzostw oraz pokonując Kimmo Kinnunena z Finlandii i Brytyjczyka Micka Hilla zdobył pierwszy w karierze tytuł mistrza świata. Po sukcesie w Niemczech na zawodach w Sheffield, 29 sierpnia, poprawił drugi raz w sezonie rekord świata rzucając 95,66. Był to pierwszy lekkoatletyczny rekord świata ustanowiony w tej miejscowości.

Główną imprezą 1994 roku był rozgrywane w Helsinkach mistrzostw Europy. Sezon Czech zaczął wcześnie startując 29 stycznia w Auckland – wygrał z wynikiem 80,70. Ponownie w tym nowozelandzkim mieście wystąpił 29 marca osiągając rezultat 85,42. Granicę 90 metrów pierwszy raz w 1994 roku przekroczył 4 czerwca 1994 na memoriale Kusocińskiego rzucając w Lublinie 91,50 – później w 1994 jeszcze dwa razy osiągał lepsze wyniki – 91,68 w Gateshead oraz 91,82 w Sheffield. 10 lipca zdobył pierwszy z dwóch złotych medali mistrzostw Czech. Na czempionacie Starego Kontynentu osiągnął w eliminacjach wynik 83,88, a w finale – w drugiej serii rzutów – uzyskał 82,58 i ostatecznie zdobył brązowy medal. Zawody wygrał wówczas Steve Backley, a srebro przypadło Seppo Räty.

Pierwsze starty w 1995 roku Železný miał w maju – na początku miesiąca zwyciężył z wynikiem 81,26 w Santiago, a 14 maja wynikiem 88,20 zapewnił sobie wygraną na zawodach w São Paulo. Kolejne starty m.in. w Bratysławie, Ostrawie i Warszawie przynosiły mu zwycięstwa. Najważniejszymi zawodami roku były rozegrane w Göteborgu mistrzostwa świata. Eliminacje podczas czempionatu odbyły 11 sierpnia, a Czech w drugiej próbie osiągnął rezultat 90,12 i wygrał rundę kwalifikacyjną. Finał zawodów miał miejsce na stadionie Ullevi w niedzielę 13 sierpnia. Po pierwszej serii zawodów prowadził Niemiec Raymond Hecht, a Železný był czwarty. Na prowadzenie reprezentant Czech wyszedł w przedostatniej kolejce dzięki rzutowi na odległość 88,92, który to rezultat poprawił jeszcze w ostatniej próbie rzucając 89,06. W ostatecznej klasyfikacji zawodów czeski oszczepnik – zdobywając drugi z rzędu medal światowego czempionatu – pokonał drugiego Backleya oraz trzeciego Borisa Henry’ego z Niemiec.

Pierwszy start w sezonie olimpijskim 1996 Czech wygrał rzucając 4 kwietnia w Polokwane 90,24. Cztery dni później zwyciężył w zawodach w Pretorii z wynikiem 91,50. 25 maja na stadionie w Jenie podczas mityngu EAA rzutem na odległość 98,48 ustanowił nadal aktualny rekord świata (seria: 87,76–92,88–98,48–91,44–x–87,88) w rzucie oszczepem mężczyzn. W kolejnym starcie na zawodach Zlatá Tretra w Ostrawie uzyskał wynik 94,64. We wrześniu zdobył drugi i zarazem ostatni w karierze tytuł mistrza Czech, a sezon ukończył w Tokio wygrywając 16 września zawody z wynikiem 89,32.

Letnie Igrzyska Olimpijskie 1996 Eliminacje rzutu oszczepem na igrzyskach w Atlancie odbył się 2 sierpnia. Uzyskując wynik 86,52 Železný zajął w kwalifikacjach ostatecznie drugą lokatę przegrywając jedynie z Grekiem Konstadinosem Gatsiudisem. Finał olimpijskich zmagań oszczepników odbył się 3 sierpnia. Po pierwszej kolejce rzutów na czele był Brytyjczyk Steve Backley, który rzucił 87,44, a Czech plasował się wówczas na ostatniej pozycji ponieważ oddał niemierzoną próbę. W drugiej kolejce Železný wysunął się na czoło dzięki swojej najlepszej próbie 88,16. Ostatecznie zawody zakończyły się zwycięstwem czeskiego miotacza, który zdobył drugie z rzędu mistrzostwo olimpijskie – wcześniej sztuka ta udała się tylko Szwedowi Ericowi Lemmingowi, który wygrywał w 1908 i 1912 roku. W Atlancie srebro zdobył Backley (z wynikiem 87,44), a brąz wywalczył Seppo Räty, który w ostatniej próbie posłał oszczep na odległość 86,98.

1997–2000 W 1997 sezon Czech zaczął od wygrania 26 marca zawodów w Stellenbosch, podczas których uzyskał rezultat 94,02. Granicę 90 metrów pokonał jeszcze dwa razy wygrywając mityngi Kapsztadzie 8 kwietnia (91,24) oraz w Ostrawie 28 maja (92,42). Najważniejszymi zawodami w roku były odbywające się na początku sierpnia w Atenach mistrzostwa świata. Eliminacje rozegrane 3 sierpnia Czech z wynikiem 83,66 zakończył na pierwszym miejscu. Finał zawodów odbył się 5 sierpnia – po dwóch pierwszych niemierzonych próbach w trzecie kolejce uzyskał wynik 82,04 i zajął ostatecznie dziewiątą lokatę. Złoto podczas czempionatu przypadło wówczas niespodziewanie zawodnikowi z RPA Mariusowi Corbettowi (wygrał z wynikiem 88,40), srebro zdobył Steve Backley, a brąz reprezentant gospodarzy Konstandinos Gatsiudis. Mimo niepowodzenia na światowym czempionacie Železný zdołał jeszcze na koniec sezonu wygrać w japońskiej Fukuoce zawody finałowe cyklu Grand Prix IAAF uzyskując rezultat 89,58.