thumb|Kamienica przy ul. Waliców 14 w Warszawie, w której do sierpnia 1942 mieszkał Władysław Szlengel Władysław Szlengel (ur. 1912 lub w 1914 w Warszawie, zm. 8 maja 1943 tamże) – polski poeta pochodzenia żydowskiego, autor tekstów kabaretowych i piosenek, dziennikarz, aktor estradowy. W latach 1940–1943 przebywał w getcie warszawskim, gdzie kontynuował działalność pisarską i artystyczną. Za sprawą wierszy pisanych w owym czasie zwany jest poetą getta.

W źródłach jego nazwisko pojawia się w różnych wariantach, także jako: Schlengel, Szchlengel, Szlengiel, Szlengl lub Sztengel.

thumb|Gmach Szkoły Handlowej Zgromadzenia Kupców m. Warszawy przy ul. Prostej.

Młodość Urodził się w 1912 (według innych źródeł w 1914) w Warszawie w rodzinie żydowskiej. Ojciec, Maurycy Szlengel, był artystą malarzem i scenografem, zmarł 7 grudnia 1934 w wieku 50 lat. Matka, Mala z domu Wermus, zmarła 30 lipca 1936. Maurycy i Mala Szlenglowie spoczęli na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie. Z nekrologów rodziców Szlengla wynika, że miał brata lub braci.

Władysław Szlengel mieszkał w kamienicy nr 14 przy ulicy Waliców (hipoteka 6788, w 1930 dom należał do Zygmunta Mintza). Pod tym adresem w warszawskiej książce telefonicznej na rok 1930 widnieje Maurycy Szlengel (artysta). Ojciec Władysława wymieniony jest także w książce na lata 1938/1939, mimo że już wtedy nie żył. Szlengel w 1930 ukończył trzyklasową warszawską Szkołę Handlową Zgromadzenia Kupców (szkołę tę ukończył także Ludwik Sempoliński, który w przyszłości będzie grał teksty Szlengla, oraz historyk Marian Fuks, który będzie pisał o Szlenglu w swoich pracach naukowych). Miał żonę, której imię pozostaje nieznane.

Twórczość do 1939 roku 31 sierpnia 1930 w „Naszym Przeglądzie” opublikował wiersz Cjankali (daw. nazwa cyjanku potasu), dotyczący wystawianego wtedy przez Leona Schillera dramatu Cjankali napisanego przez Friedricha Wolfa, poruszającego sprawę legalizacji aborcji.

Po debiucie posyłał swoje wiersze do prasy. W listopadzie 1931 ukazała się w tygodniku ilustrowanym „Kino” notatkaKino, tygodnik ilustrowany, 1 listopada 1931, nr 44, s. 15: P. Władysław Szlengiel, Wiersz dobry, ale nie aktualny, więc nie skorzystamy. W lipcu 1934 dziennik „5-ta Rano” jako jedną „Z teki prac czytelników” wydrukował jego satyrę Żądam pomnika dla Johna Dillingera, wiersz nawiązujący do najświeższych doniesień na temat śmierci i pogrzebu słynnego gangstera. Pojedyncze wiersze ukazały się także w „Kinie” i związane były tematycznie z profilem tygodnika, m.in. Manifest widzów z przedmieścia (listopad 1934). Po opublikowaniu wiersza Gwiazdka małej gwiazdki (grudzień 1934) przyszedł do redakcji list, który „Kino” zamieściło na swoich łamach pt. Uznanie dla młodego poety: Przesyłam w znaczkach pocztowych groszy 50 na cel dobroczynny, aby uczcić pana Władysława Szlengiela za piękny wiersz o małej Shirley w numerze gwiazdkowymUznanie dla młodego poety, Aniela Górska, Kino - tygodnik ilustrowany, r6, nr 2. (131), 1935, s. 14.

W 1936 Szlengel wystąpił do sądu przeciwko pracownikowi polskiego radia Henrykowi Bielickiemu, oskarżając go o plagiat. Szlengel złożył na rzecz Bielickiego scenariusz słuchowiska Ludzie na dnie w październiku 1934 roku, słuchowisko to 7 marca 1936 roku pojawiło się na falach eteru pod tytułem Trzy mile od brzegu w programie Wesoła Syrena. Autorem miała być osoba ukryta pod kryptonimem Henbiel. Pełnomocnikiem Szlengla w tej sprawie był Jan Brzechwa. Prasa informowała o rozpoczęciu procesu 3 czerwca 1936 i o jego zakończeniu 28 września 1936. Opisywała też szczegóły zdarzenia, wedle których Bielicki próbował uniemożliwić Szlenglowi wysłuchanie audycji: najpierw bezskutecznie zapraszając go o tej porze do siebie, a potem odwiedzając go w dniu emisji w domu i uszkadzając radioodbiornik. Sprawa toczyła się w warszawskim Sądzie Okręgowym w pierwszej instancji. 25 września 1936 roku Bielicki został skazany na 3 miesiące aresztu w zawieszeniu. Od wyroku złożono odwołanie. Sprawa znalazła się na wokandzie Sądu Apelacyjnego. W apelacji adwokat drugiej strony podnosił kwestię żydowskiego pochodzenia świadków oskarżenia, domagając się, by nie dawać wiary ich zeznaniom. 5 stycznia 1937 roku sąd apelacyjny potwierdził wyrok pierwszej instancji.

W 1937 Szlengel podpisał apel ponad 300 polskich pisarzy do Ministra Oświecenia Publicznego o zarządzenie rewizji reformy ortograficznej z 1936. Posiedzenie protestacyjne przeciw nowej pisowni odbyło się w Towarzystwie Literatów i Dziennikarzy w Warszawie 18 listopada 1937. Chodziło o rewizję prac Komisji Ortograficznej z lat 1935–1936.

W 1938 należał do Stowarzyszenia Autorów ZAiKS.

Nagrania płytowe (1935–1939)

Szlengel był autorem przynajmniej 70 piosenek (w tym około 40 tang), które w latach 1935–1939 były nagrywane na płytach Syrena-Electro i Odeon. Śpiewali je tacy popularni piosenkarze z okresu lat 30. jak: Adam Aston, Janusz Popławski, Tadeusz Faliszewski, Albert Harris, Mieczysław Fogg, Stefan Witas czy Wiera Gran. Wśród tekstów jego autorstwa istotną część stanowiły polskie wersje przebojów zagranicznych i piosenek z filmów: Judeł gra na skrzypcach (Jidł mit'n fidł, 1936), Noc w operze (A Night at the Opera, 1935), Panna Lili (Fräulein Lilli, 1936), Król kobiet (The Great Ziegfeld, 1936), Tango Notturno (1937), Vivere (włoski film z 1936). Opiewał też koloryt kulturowy Warszawy. Pisał teksty stylizowane na miejski folklor, przeboje andrusowskie (łobuzerskie, cwaniackie) – pastisze na tyle przekonujące, że faktycznie stały się częścią folkloru, z którym identyfikowały się pokolenia mieszkańców stolicy. Niektóre piosenki (Panna Andzia ma wychodne, Jadziem, panie Zielonka) weszły na stałe do klasyki piosenki warszawskiej . W piosenkach tworzył pełne ciepła i serdeczności obrazki poetyckie. Od początku pisania dla branży fonograficznej współpracował z kompozytorem Bolesławem Mucmanem, urodzonym także na Walicowie. Kilka tekstów napisał do muzyki Ryszarda Sielickiego, z którym się przyjaźnił, a który związany był wówczas z wytwórnią płytową Odeon. Przez pierwsze lata teksty tworzył najczęściej w spółce autorskiej z Józefem Lipskim.

W 2015 jako dodatek do „Gazety Wyborczej” (19–20 maja) ukazały się płyty CD z 20 przedwojennymi nagraniami tang z tekstami Władysława Szlengla: Tanga sentymentalne i Tanga andrusowskie.

Kabaret i teatry rewiowe (1932–1939)

Pisał teksty dla kabaretów i teatrów rewiowych. Zaczynał od współpracy z teatrzykami zlokalizowanymi na Woli. W lutym 1932 czasopismo „Trubadur Warszawy” donosiło, że kino-teatr Italia (ul. Wolska 32) wystawia nową rewietkę Nasze bobaski pióra A. Lechowicza i Wł. Szlengla, w marcu wystawiano tam Warszawa na lodzie, a my na wodzie z tekstem Z. Drabika, A. Lachowicza i Wł. Szlengla, w kwietniu 1932 prezentowano rewietkę świąteczną Tylko dla żonatych pióra Mariana Marsa, A. Lachowicza i Wł. Szlengla. Dla teatrzyku 13 rzędów stworzył teksty Sierotka oraz Buick i Skoda. Współpracował również z kabaretem Cyrulik Warszawski. Pisał do programu inaugurującego nowy sezon we wrześniu 1938, który otwarty został parodią pisma ilustrowanego, typu wydawnictw sensacyjnych. Zofia Terné wykonywała tam nastrojową piosenkę Szlengla o jesieni. Był autorem tekstów do rewii Szukamy Gwiazdy, wystawianej w styczniu 1939 w teatrze Wielka Rewia. Dla powstałego w 1939 roku kabaretu Ali Baba napisał wraz z Wittlinem piosenkę Ostatni posłaniec, do której legendarną rolę stworzył Ludwik Sempoliński. Dla Ali Baby pisał też teksty do rewii Orzeł czy Rzeszka, którą wystawiono w maju 1939 z Mirą Zimińską i Kazimierzem Krukowskim. W teatrze Małe Qui Pro Quo był współautorem programów Strachy na lachy oraz Nic nie wiadomo. W sierpniu 1939 był jednym z autorów przedstawienia inauguracyjnego pt. Kto kogo w nowo powstałym teatrzyku kabaretowym Tip-Top. Jako jedna z najlepszych piosenek politycznych w tym programie wymieniana była Ballada o King Hallu, pióra Szlengla w wykonaniu Marii Chmurkowskiej. Wiersz pt. Wielka sensacja interpretowała Ordonka. Recenzent „Naszego Przeglądu” oceniał, że spośród licznego grona dostawców tekstów do rewii Szlengel wybijał się na plan pierwszy i osiągnął wyżyny kunsztu poezji kabaretowej w wierszu pt. Wielka sensacja. Publiczność uczestniczyła też w groźnej zabawie w wojnę, zaproponowanej przez Szlengla, a prowadzonej z ożywieniem przez Bodo.

Problematyka społeczna (1930–1939) W latach 1930–1939 pisał wiersze dla „Naszego Przeglądu”, dla satyrycznego czasopisma „Szpilki” oraz dla czasopism „Robotnik”, „Sygnały”, „Chochoł”. Utwory te, zwłaszcza późniejsze, poruszały tematykę sytuacji Żydów w Polsce. Podejmował w nich problem żydowskiej tożsamości, dotykał newralgicznych punktów relacji polsko-żydowskich, mierzył się z antysemityzmem, reagował na bieżące doniesienia z areny międzynarodowej.

Dziennikarstwo W 1937 w artykule Niedokończony wywiad z Karolem Szymanowskim w tygodniku ilustrowanym „Kino” Szlengel pisał, że w 1934 roku otrzymał od redakcji „Kina” dyspozycję przeprowadzenia szeregu wywiadów z przedstawicielami muzyki poważnej i odzwierciedlenia w przeprowadzonych rozmowach stosunku kompozytorów muzyki poważnej do kinaNiedokończony Wywiad z Karolem Szymanowskim, Kino, 11 kwietnia 1937, rok 8, nr 15, s. 3.

Twórczość w okresie 1940–1943 Białystok i Lwów Po wybuchu II wojny światowej uczestniczył w obronie Warszawy. Następnie przedostał się z żoną do Białegostoku, gdzie pracował w Białostockim Teatrze Miniatur, który powstał w grudniu 1939. Kierownictwo artystyczne objął Kazimierz Krukowski, literackie Zbigniew Mitzner (Jan Szeląg), a muzyczne Leon Boruński. Siedzibą teatru był Dom Ludowy im. Marszałka J. Piłsudskiego (obecnie Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki). Z tego okresu pochodzi piosenka pt. List, zapisana i odtworzona z pamięci przez Włodzimierza Boruńskiego. Na początku 1940 zespół odbył tournée po miastach Białorusi Zachodniej: Grodnie, Lidzie, Baranowiczach, Nowogródku, Brześciu i Wołkowysku. Po tych występach rozpadł się, gdyż część członków zespołu postanowiła opuścić teren okupacji sowieckiej. Szlengel przeniósł się z Białegostoku do Lwowa, gdzie przebywał do około czerwca 1941 roku. Występował tam w Lwowskim Teatrze Miniatur. Pod koniec maja 1941 roku zamieszkał wraz z żoną w mieszkaniu kompozytora Alfreda Schütza i po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej (22 czerwca 1941) przeniósł się do Warszawy. Z Alfredem Schützem napisał melorecytację dramatyczną Stacja Marinka oraz paso doble pt. Dziewczyna z owocamiList Alfreda Schütza z 2 listopada 1995 roku do Tomasza Lerskiego (fragment tego listu był opublikowany przez P. J. Flatua, Katarzynę Zimek i Tomasza Lerskiego w blogu Żydowskiego Instytutu Historycznego w 2015 roku pod tytułem "Wiemy wiecej o Szlenglu" https://web.archive.org/web/20160304135321/http://www.jhi.pl/blog/2015-09-08-wiemy-wiecej-o-szlenglu.

Kawiarnia Sztuka