thumb|225px|Olimpiada szachowa w Bledzie, 2002 thumb|225px|Olimpiada szachowa w Turynie, 2006 thumb|225px|Olimpiada szachowa w Dreźnie, 2008 Olimpiada szachowa – międzynarodowy drużynowy turniej szachowy organizowany przez Międzynarodową Federację Szachową (FIDE) w cyklu dwuletnim od 1927 roku. W turnieju uczestniczą reprezentacje narodowe, nominowane przez narodowe związki szachowe zrzeszone w FIDE.
Okres do II wojny światowej W latach dwudziestych ubiegłego stulecia zaczęła się krystalizować idea szachowych drużynowych rozgrywek międzynarodowych. Wcześniej nie organizowano tego rodzaju rozgrywek, międzynarodowe szachy ograniczały się do turniejów indywidualnych. Sporadycznie odbywały się mecze drużynowe, ale partie były zazwyczaj rozgrywane korespondencyjnie lub telegraficznie. Pierwszą próbę podjęto w 1924 roku, przy okazji Letnich Igrzysk Olimpijskich w Paryżu. W turnieju kierowanym przez Aleksandra Alechina nie uczestniczyli szachiści światowej elity, głównie z powodu amatorskiego statusu imprezy. Turniej indywidualny wygrał Łotysz Hermanis Matisons, czwarte miejsce przypadło przyszłemu mistrzowi świata Maksowi Euwemu. W turnieju drużynowym tylko kilka zespołów miało pełną obsadę (czterech zawodników) i te uplasowały się na czele tabeli. Zwyciężyła Czechosłowacja przed Węgrami i Szwajcarią, piąte miejsce zajęła trzyosobowa reprezentacja Łotwy. Dwa lata później Węgrzy zorganizowali kolejny turniej drużynowy. Z powodu zbyt późno wysłanych zaproszeń do Budapesztu przyjechały zaledwie cztery drużyny. W turnieju zwyciężyli gospodarze.
W 1927 roku FIDE opracowała precyzyjny regulamin rozgrywania turnieju olimpijskiego. Regulamin przewidywał rozgrywki na czterech szachownicach w systemie kołowym (każda drużyna z każdą). Drużyny mogły mieć zawodnika rezerwowego. Wszystkie zrzeszone w FIDE narodowe związki szachowe otrzymały zaproszenie do udziału w turnieju, który odbył się w Londynie. Przybyło szesnaście zespołów, w składzie których było kilku wybitnych szachistów, m.in. Węgier Géza Maróczy, Niemiec Siegbert Tarrasch, Richard Réti reprezentujący Czechosłowację czy późniejszy mistrz świata, lider Holendrów Max Euwe. W przeciwieństwie do poprzednich, turniej w Londynie cieszył się sporym prestiżem w świecie szachowym, mimo że zabrakło czwórki najsilniejszych wówczas szachistów świata: Aleksandra Alechina, Jose Raula Capablanki, Emanuela Laskera i Akiby Rubinsteina.
Londyński turniej oficjalnie uznano za pierwszą szachową olimpiadę. Zasady wówczas ustalone, z pewnymi koniecznymi modyfikacjami, praktycznie obowiązują do dziś. Mecze składały się z czterech partii. Zawodnicy nie mogli konsultować się ze swoimi doradcami w trakcie meczu (co było praktykowane poprzednio). Do ustalenia końcowej kolejności liczyły się wyniki poszczególnych partii. Jedyną istotną różnicą w porównaniu z dzisiejszymi zasadami był brak sztywnego ustalenia kolejności szachownic w drużynie. Oczywiście, sam system rozgrywek zmieniał się w kolejnych olimpiadach wraz ze wzrostem liczby uczestniczących drużyn (obecnie w turniejach olimpijskich bierze udział ponad sto zespołów).
thumb|Odznaka 6 Olimpiady Szachowej w Warszawie Do wybuchu II wojny światowej odbyło się osiem olimpiad szachowych oraz jedna nieoficjalna olimpiada w Monachium w 1936 roku, zorganizowana przez niemiecką federację szachową. Uczestniczyli w nich najsilniejsi szachiści, oprócz powyżej wymienionych również: mistrzowie świata Alechin i Capablanka, Polacy Rubinstein, Ksawery Tartakower i Mieczysław Najdorf, Czech Salomon Flohr, Amerykanie Frank Marshall, Samuel Reshevsky i Reuben Fine, Słoweniec Milan Vidmar, doświadczony Rosjanin Jefim Bogolubow (reprezentujący Niemcy) i młody wówczas Paul Keres z Estonii. Przedwojenne olimpiady były zdominowane przez niezwykle silne zespoły USA, Węgier i Polski. Amerykanie zwyciężali czterokrotnie, Węgrzy dwukrotnie zajmowali pierwsze miejsce i dwukrotnie drugie. Dorobek Polaków to jedno zwycięstwo, dwa drugie i trzy trzecie miejsca. Do wybuchu wojny ZSRR nie był członkiem FIDE i nie brał udziału w szachowych olimpiadach.
Pierwsze siedem olimpiad było rozgrywanych systemem kołowym. Liczba uczestniczących drużyn sukcesywnie rosła. Do ósmej zgłosiło się już dwadzieścia siedem zespołów, konieczne więc było rozegranie eliminacji i turnieju finałowego. Wybuch wojny w trakcie trwania tego turnieju przerwał szachowy cykl olimpijski aż na następne jedenaście lat.
Olimpiady powojenne mały|Pojedynek szachowy pomiędzy ZSRR - USA: Mistrz Świata Tal - Arcymistrz Międzynarodowy Fischer (1960) Pierwsze lata powojenne w świecie szachowym były zdominowane problemem wyłonienia kolejnego mistrza świata (następcy zmarłego Alechina) oraz przystąpieniem radzieckiej federacji szachowej do FIDE. Potrzeba było aż pięciu lat, by odżyła olimpijska idea i zmaterializowała się w postaci turnieju drużynowego rozegranego w jugosłowiańskim Dubrowniku. Podobnie do pierwszej paryskiej olimpiady, również ten turniej rozegrano systemem kołowym z udziałem szesnastu drużyn. Zabrakło jeszcze drużyny radzieckiej, a z elity szachistów poprzedniej doby przybyło zaledwie kilku, niektórzy już w innych rolach. Najdorf dowodził drużyną Argentyny, która głównie za jego sprawą urosła do jednej z najsilniejszych reprezentacji na świecie. Tartakower, który już przed wojną reprezentując polskie barwy mieszkał w Paryżu, przybył na czele drużyny francuskiej. Tradycyjnie, liderem Holendrów był Euwe, Amerykanów – Reshevsky. Zwyciężyli gospodarze (wśród których prym wiedli Svetozar Gligorić i Vasja Pirc), na finiszu wyprzedzając Argentynę.
Począwszy od tego turnieju, szachowe olimpiady były organizowane co dwa lata, w latach parzystych. Liczba uczestniczących drużyn rosła z przedziwną regularnością, co dziesięć lat zwiększała się o ok. 20 nowych reprezentacji (1960 – 40, 1970 – 60, 1980 – 82, 1990 – 108, 2000 – 126). Do 1974 roku turnieje rozgrywano dwuetapowo. W pierwszym etapie rozgrywano eliminacje w mniejszych grupach systemem kołowym, które dzieliły stawkę na grupy uporządkowane według siły. W drugim etapie grano również każdy z każdym w grupach finałowych. System skutkował coraz większą liczbą koniecznych do rozegrania partii, w latach 1972 i 1974 grano już 22 rundy. Turnieje trwały niemalże miesiąc, były bardzo kosztowne dla organizatorów i wyczerpujące dla zawodników. Począwszy od 1976 roku do dzisiaj olimpiady są rozgrywane systemem szwajcarskim, na dystansie 13 lub 14 rund (od roku 2008 – 11).
W okresie zimnej wojny dochodziło kilkakrotnie do incydentów powodowanych polityką. Najpoważniejszym był bojkot olimpiady w izraelskiej Hajfie w 1976 roku przez kraje tzw. bloku socjalistycznego oraz grupę państw nieuznających Izraela, które zorganizowały konkurencyjny turniej w Trypolisie. Pokojowa idea olimpiady bywała w tych czasach dość często zniekształcana, zdarzały się przypadki odmowy wpuszczenia niektórych reprezentacji do kraju organizatora, czy też rezygnacji w trakcie turnieju na znak protestu. Sportowo olimpiady były wyraźnie zdominowane przez reprezentację ZSRR (później Rosji), która dała się wyprzedzić tylko raz, w 1978 roku przez Węgry pod wodzą Lajosa Portischa (dwukrotnie ZSRR nie startował w turniejach). W drużynie radzieckiej startowali wszyscy kolejni mistrzowie świata: Michaił Botwinnik, Wasilij Smysłow, Michaił Tal, Tigran Petrosjan, Borys Spasski, Anatolij Karpow i Garri Kasparow. W latach 1958–1964 Rosjanie przysyłali na olimpiadę czterech mistrzów świata w jednej drużynie. Wielkie boje z radziecką koalicją toczył amerykański mistrz świata Bobby Fischer. Przez lata do najsilniejszych drużyn należały także Jugosławia, Węgry i Anglia. W pierwszych powojennych olimpiadach pierwszoplanową rolę odgrywała również Argentyna.
Znaczne ożywienie przyniósł rok 1992, w którym zamiast ZSRR po raz pierwszy na olimpiadę przybyło aż dziesięć narodowych drużyn z krajów postradzieckich. Sześć z nich zajęło miejsca w pierwszej dziesiątce. Również Jugosławia, w której szachy zawsze stały na wysokim poziomie, została zastąpiona przez Bośnię i Hercegowinę, Słowenię oraz Chorwację. Zmiany umożliwiły występ na olimpiadzie wielu utalentowanym szachistom, którzy do tej pory nie mieli szans zakwalifikowania się do reprezentacji ZSRR czy Jugosławii i w widoczny sposób podniosły ogólny poziom turnieju.
Lista szachowych olimpiad Olimpiady mężczyzn LpRokMiastoI miejsceII miejsceIII miejsceM-ce Polski1924ParyżKolor szary: olimpiady nieoficjalneCzechyWęgrySzwajcaria7/81926BudapesztWęgryJugosławiaRumunia–11927Londyn 40 38½ 36½–21928Haga 44 39½ 37331930Hamburg 48½ 47 44½141931Praga 48 47 46½251933Folkestone 39 37½ 34461935Warszawa 54 52½ 5231936MonachiumWęgryPolskaIII Rzesza271937Sztokholm 54½ 48½ 47381939Buenos Aires 36 35½ 33½291950Dubrownik 45½ 43½ 40½–101952Helsinki 21 19½ 1912111954Amsterdam 34 27 26½–121956Moskwa 31 26½ 26½23131958Monachium 34½ 29 25½19141960Lipsk 34 29 2721151962Warna 31½ 28 2618161964Tel Awiw-Jaffa 36½ 32 30½10171966Hawana 39½ 34½ 33½16181968Lugano 39½ 31 3011191970Siegen 27½ 26½ 2614201972Skopje 42 40½ 3812211974Nicea 46 37½ 36½231976TrypolisOlimpiadę w Hajfie zbojkotował z przyczyn politycznych ZSRR i zależne od niego kraje, organizując konkurencyjną w Trypolisie, gdzie grały tylko reprezentacje męskieSalwadorTunezjaPakistan–221976Hajfa 37 36½ 35½–231978Buenos Aires 37 36 358241980Valletta 39 39 357251982Lucerna 42½ 36 35½7261984Saloniki 41 37 3521271986Dubaj 40 39½ 38½16281988Saloniki 40½ 34½ 34½21291990Nowy Sad 39 35½ 35½18301992Manila 39 35 34½32311994Moskwa 37½ 35 34½27321996Erywań 38½ 35 3436331998Elista 35½ 34½ 32½15342000Stambuł 38 37 35½15352002Bled 38½ 37½ 3513362004Calviá 39½ 36½ 36½12372006Turyn 36 34 3321382008Drezno 19 18 1729392010Chanty-Mansyjsk 19 18 1711402012Stambuł 19 19 1813412014Tromsø 19 17 1715422016Baku 20 20 187432018Batumi 18 18 184442022Ćennaj 19 19 189452024Budapeszt 21 17 1722462026Samarkanda 20 18 1814
Olimpiady kobiet LpRokMiastoI miejsceII miejsceIII miejsceM-ce Polski11957Emmen 10½ 10½ 101221963Split 25 24½ 21831966Oberhausen 22 20½ 171141969Lublin 26 20½ 19751972Skopje 11½ 8½ 8961974Medellín 13½ 13½ 13–71976Hajfa 17 11½ 11½–81978Buenos Aires 16 11 11591980Valletta 30 32 26½3101982Lucerna 33 30 26426Począwszy od olimpiady w Salonikach w 1984 r. numeracja turniejów kobiecych została ujednolicona z numeracją turniejów męskich.1984Saloniki 32 27½ 277271986Dubaj 33½ 29 287281988Saloniki 33 32½ 2811291990Nowy Sad 35 35 2914301992Manila 30½ 29 28½13311994Moskwa 32 31 2720321996Erywań 30 28½ 28½9331998Elista 29 27 2711342000Stambuł 32 31 28½14352002Bled 29½ 29 283362004Calviá 31 28 27½10372006Turyn 29½ 28 27½20382008Drezno 18 18 175392010Chanty-Mansyjsk 22 18 166402012Stambuł 19 19 1815412014Tromsø 20 18 187422016Baku 20 17 172432018Batumi 18 18 1716442022Ćennaj 18 18 176452024Budapeszt 19 18 179462026Samarkanda 20 18 175 Występy Polaków na olimpiadach Przedwojenne olimpiady to pasmo największych szachowych sukcesów Polaków w historii. Polska miała bardzo silną reprezentację, której trzon stanowili: Ksawery Tartakower, Paulin Frydman, Kazimierz Makarczyk i Teodor Regedziński. Dwukrotnie tę reprezentację wsparli: wielki Akiba Rubinstein i szachista z szerokiej światowej czołówki Dawid Przepiórka. W ostatnich trzech olimpiadach grał młody wówczas Mieczysław Najdorf. W 1930 roku, w którym polska drużyna zajęła pierwsze miejsce, Rubinstein dokonał niezwykłego wyczynu: grając na pierwszej szachownicy we wszystkich rundach wygrał trzynaście partii, remisując w pozostałych czterech. Najlepsze indywidualne wyniki Polaków na olimpiadach 1927–1939 (kolejno: rok, szachownica, zawodnik, wynik procentowy):
Roksz.zawodnikproc.1930IAkiba Rubinstein 88,21937VTeodor Regedziński84,61939IIMieczysław Najdorf77,81928IIITeodor Regedziński76,91939IIIPaulin Frydman76,51931IIKsawery Tartakower75,01930IIKsawery Tartakower75,0