thumb|Współczesna replika srebrnej kaptorgi z X-XI w. (według znaleziska z Chełma Drezdeneckiego) Kaptorga − rodzaj schowka, w którym umieszczano nawęzy, pachnidła, a w późniejszym czasie relikwie.
Kaptorga miała postać zawieszanego na szyi niewielkiego pudełka o kształcie trapezowatym lub prostokątnym, wykonanego z różnych materiałów, zależnie od zamożności właściciela, od wełny aż po blachę srebrną, brązową, niekiedy cynową. Na powierzchni bogato zdobiono ją ornamentami geometrycznymi albo figuralnymi metodą kucia, a bardziej wyszukane – techniką filigranu i granulacji, względnie plastycznie, poprzez nalutowanie drobnych elementów na powierzchnię.
Pierwsze znane kaptorgi pojawiły się w III wieku p.n.e. na północnych wybrzeżach Morza Czarnego, skąd rozprzestrzeniły się z czasem na Azję Mniejszą i cały basen Morza Śródziemnego. Nazwa pochodzi z języka tureckiego i pierwotnie odnosiła się do prawosławnych relikwiarzy, a z czasem przeniesiono ją na biżuterię wskutek błędnego zrozumienia ich funkcji. U Słowian zachodnich i wschodnich kaptorgi rozpowszechniły się od IX do połowy XI wieku, noszone na szyi, czasem jako część naszyjnika. Ich dwie zasadnicze odmiany typologiczne miały kształt trapezowaty i woreczkowaty (sakiewkowe). Jako rodzaj biżuterii przeznaczone były najczęściej dla osób o wyższym statusie społecznym, głównie dla kobiet.
Zwyczaj noszenia kaptorg przez plemiona polskie kojarzono z naśladowanym obyczajem noszenia bulli przez dzieci i młodzież zamożnych Rzymian, choć bezpośredni związek jest wątpliwy, a naśladownictwo zbyt odległe. Można przyjąć, że u Słowian pierwotną formą podobnych schowków były woreczki z tkanin, w których noszono amulety lub magiczne zioła. We wczesnym średniowieczu zastąpiły je trwalsze i okazalsze wyroby metalowe upowszechnione pod wpływem przykładów ze świata arabskiego i europejskiego Zachodu, lecz używane równoległe obok zwykłych woreczków wełnianychWitold Hensel: Polska starożytna. Wrocław: Ossolineum, 1973, s. 426..
Znaleziska kaptorg z terenów obecnej Polski pochodzą przede wszystkim z cmentarzysk i pochówków bogatych elit monarchii wczesnopiastowskiej. Spotykane są również na terenie całej Skandynawii i Rusi, skąd mogły trafić na ziemie polskie, jak np. znaleziska wikińskie z Bodzi i DziekanowicAndrzej Buko: Bodzia. A Late Viking-Age Elite Cemetery in Central Poland. Leiden-Boston: Brill, 2014, s. 395, , . Przypuszczalnie część z nich to importy wschodnie (z Bizancjum, krajów muzułmańskich) lub zachodnioeuropejskie (z obszaru państwa karolińskiego), częściowo zaś należą do wyrobów miejscowych. Te produkty rodzimego odlewnictwa poświadczają m.in. dawniejsze znaleziska okazów cynowych z Gdańska czy 4 srebrnych egzemplarzy z Chełma Drezdeneckiego oraz kaptorgi z DzierżnicyJózef Kostrzewski, Waldemar Chmielewski, Konrad Jażdżewski: Pradzieje Polski. Wrocław: Ossolineum, 1965, s. 329-331, ryc. 110:8;13. i z Maszenic„Slavia Antiqua” 13 (1966), s. 236..
Do interesujących odmian m.in. należą: kaptorga z blachy brązowej zdobiona motywem zoomorficznym i floralnym (z cmentarzyska koło Groszowic)„Slavia Antiqua” 13 (1966), s. 239., późniejszy (X/XI w.) egzemplarz z Gdańska wykonany w ołowiuAleksander Gieysztor, Michał Walicki, Jan Zachwatowicz: Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku. Warszawa: PWN, 1968, s. 869.. Bardzo późny (1. połowa XIV w.), oryginalny przykład kaptorgi pochodzi z rynku w Sieradzu – trapezowatej, sporządzonej z kawałka grubej skóry, o charakterze amuletu miłosnego, bo opatrzonej inskrypcją i zdobionej szczególną sceną figuralną (para pod drzewem)„Acta Archaeologica Lodziensia” 53 (2007), s. 40, ryc. 3..
Przypisy Mały słownik kultury dawnych Słowian (red. Lech Leciejewicz). Wyd. 2. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 165-166, . Agata Sztyber: Kaptorgi – przykład kunsztu wczesnośredniowiecznego złotnictwa / Kaptorgas: the example of early-medieval goldsmithing art. „Alma Mater”, nr 99, s. 283−286.
Linki zewnętrzne Kolia z kaptorg i drogich kamieni w internetowym katalogu znalezisk archeologicznych
Kategoria:Zdobnictwo Kategoria:Źródła archeologiczne