mały|400px|Fresk przedstawiający grzech pierworodny Adama i Ewy. Miejsce: Kaplica Sykstyńska w Watykanie, autor: Michał Anioł
Grzech pierworodny – pojęcie chrześcijańskie, opisujące dwie powiązane doktryny: pierwszy grzech ludzkości: według Księgi Rodzaju popełniła go pierwsza para ludzi – Adam i Ewa w ogrodzie Edenu. Po skuszeniu przez węża spożyli zakazany owoc z drzewa poznania dobra i zła. Było to nieposłuszeństwo względem Boga; stan oddalenia ludzkości od Boga – stan grzeszności, brak pierwotnej sprawiedliwości i świętości. To zepsucie ludzkiej natury, m.in. osłabione poznawanie prawdy oraz słabość woli. Ludzka wola pragnie dobra, ale jej skłonność do zła bywa nazywana grzechem pierworodnym lub uznawana za jego skutek.
Te dwie doktryny są ze sobą wiązane. Różne wyznania chrześcijańskie głoszą, że grzech pierworodny jest dziedziczny – przechodzi z pokolenia na pokolenie od początku ludzkiego życia. Za ten początek uznaje się zapłodnienie, czasem nazywane poczęciemPor. KKK, nn. 404–406 oraz 2512; sobór trydencki, dekret O grzechu pierworodnym, sesja 5 (17 czerwca 1546 r.), [w:] Dokumenty Soborów Powszechnych, t. 4 – Lateran V, Trydent, Watykan I, Kraków 2005, wydawnictwo WAM, s. 234–241.. Przez to wiara w pierwszą parę małżeńską i w jej upadek łączy się z wiarą w grzech pierworodny innych ludzi. Obie doktryny mają różne odmiany i interpretacje, m.in. postuluje się, że spaczenie ludzkiej natury ma wyjątki: różne wyznania chrześcijańskie uznają, że Jezus Chrystus nie miał ludzkiego ojca, ale począł go Duch Święty. Przez to Chrystus, będąc w pełni boski i w pełni ludzki, otrzymał nieskażoną naturę ludzkąDekrety Soborów Powszechnych, wyd. Norman Tanner, 2001, t. 1, s. 86.Jan Paweł II, „Dominum et Vivificantem,” Watykan, 1986, s. 45. Dziewicze poczęcie Jezusa było konieczne, aby mógł być „Nowym Adamem,” doskonałym i świętym, zdolnym do odkupienia ludzkościDekrety Soborów Powszechnych, wyd. Norman Tanner, 2001, t. 1, s. 86.Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000, s. 1197; oprócz tego katolicyzm uznaje, że matka Chrystusa – Maria z Nazaretu – także była zachowana od grzechu pierworodnego. Mówi o tym Dogmat o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi PannyKatechizm kardynała P. Gasparriego..
Katechizm katolicki mówi też, że: grzech pierworodny nie oznacza osobistej winy, która mogłaby być przypisana człowiekowi od momentu narodzinKatechizm Kościoła katolickiego. Wydanie polskie, Poznań: Pallottinum, 1994, s. 104–106. Art. 397-399. W teologii katolickiej podkreśla się, że jest to stan, a nie czyn (akt) przypisywany jednostceKatechizm Kościoła katolickiego. Wydanie polskie, Poznań: Pallottinum, 1994, s. 106–107. Art. 404-405Jan Paweł II. Dominum et Vivificantem. Encyklika o Duchu Świętym w życiu Kościoła i świata. Watykan: Libreria Editrice Vaticana, 1986, s. 54–55, pkt. 36; grzech pierworodny jest gładzony przez chrzest.
Nazwa Polska nazwa grzech pierworodny to przekład łacińskiej: peccatum originale. Powstała w IV wieku, a jej autorem jest Augustyn z Hippony: po raz pierwszy użył jej w dziele Do Symplicjana o różnych problemach (De diversis quaestionibus ad Simplicianum) I,1.10, wydanym w 397PL 40,106; Wydanie polskie: S. Ryznar CssR, J. Sulowski, [w:] Św. Augustyn O kazaniu Pana na Górze. Do Symplicjana o różnych problemach. Problemy ewangeliczne, Warszawa 1991 ATK PSP 48, s. 131–192.; następnie używał jej wielokrotnie po 412 wraz z rozpoczęciem kontrowersji pelagiańskiej; umieścił ją także w tytule traktatu z 418 De gratia Christi et de peccato originali (O łasce Chrystusa i grzechu pierworodnym)CSEL 42, 123–206, wyd. C. F. Urba, J. Zycha /1902/; PL 44, 359–410..
Pojęcie rozwinęła teologia średniowieczna, związana ze scholastyką, kontynuowaną w nowożytności, po soborze trydenckim. Te tradycje rozróżniały: peccatum originale originans (dosłownie: grzech dający początek, sprawiający) – upadek Adama i Ewy w raju; peccatum originale originatum (dosłownie: grzech, który został zapoczątkowany) – stan, w jakim się znajduje ludzkość obecniePor. .
Choć termin "grzech pierworodny" może być mylący w kontekście potocznym, Kościół zachowuje go ze względu na historyczną ciągłość nauczaniaPius XII, „Humani Generis,” Watykan, 1950, s. 12Dekrety Soborów Powszechnych, t. 1, wyd. Norman Tanner, 2001, s. 671. Potoczne nieporozumienia wynikają z błędnego rozumienia grzechu pierworodnego jako dziedziczenia winy. W rzeczywistości chodzi o stan oddzielenia od Boga i zepsucia natury, a nie o indywidualny akt przypisywany jednostceJan Paweł II. Dominum et Vivificantem. Encyklika o Duchu Świętym w życiu Kościoła i świata. Watykan: Libreria Editrice Vaticana, 1986, s. 54–55, pkt. 36Katechizm Kościoła katolickiego. Wydanie polskie, Poznań: Pallottinum, 1994, s. 106–107. Art. 404-405.
Biblia Rozdziały 2 i 3 Księgi Rodzaju opisują sytuację zerwania pierwotnej przyjaźni z Bogiem na skutek wolnej decyzji człowieka kuszonego przez diabła. Adam i Ewa okazali nieposłuszeństwo wobec Boga, gdyż za radą węża chcieli być jak Bóg i znać dobro i zło (Rdz 3,5). Relacja z Bogiem nie była tylko relacją podporządkowania, posłuszeństwa mu, ale też przyjaźni. Gdyż Bóg uczynił ich na swoje podobieństwo (Rdz 1,26n) i nie zatrzymał dla siebie niczego, nawet życia, uczynił ich obrazem własnej wieczności (Mdr 2,23–24). Za przyczyną diabła, zaczęli wątpić w dobroć i potrzebę Bożego przykazania (por. Rz 7, 10–11).
W konsekwencji grzechu, więź przyjaźni Adama i Ewy z Bogiem i między nimi została zrujnowana. Objawiło się to poprzez wyrzuty sumienia, których doświadczyli już przed wygnaniem z raju: poczuli wstyd wobec siebie i zrobili sobie opaski. Doświadczyli też wstydu wobec Boga i lęku przed nim i ukryli się:
Wygnanie z raju było Bożym zatwierdzeniem ludzkiego wyboru, a także pokazaniem że przestroga była prawdziwa, nie była kłamstwem ze strony Boga. Adam i Ewa doświadczyli zerwania więzi z Bogiem, źródłem życia, i nieporządku relacji między sobą: on będzie panował nad tobą (Rdz 3,16). Doświadczyli też, że są śmiertelni, że ich natura, a także cały świat, są źródłem cierpienia. Praca stała się trudem, ziemia zaczęła rodzić cierń i oset. Doświadczenie to przeszło na ich potomstwo – ukazuje to historia Kaina i Abla: zabójstwo dokonane przez zazdrosnego brata (Rdz 4,8) oraz powszechność zła na ziemi za czasów Noego (Rdz 6,13).
Ponieważ inicjatywa grzechu wyszła od człowieka, pojednanie może przyjść jedynie jako inicjatywa Boga. Przezwyciężenie zła jest zapowiedziane już przed wygnaniem (Rdz 3,15, por. 12,21) – jest to tzw. protoewangelia. Dzieło zbawienia rozpocznie się poprzez powołanie Abrahama (Rdz 12,1; por. Joz 24,2n.14)Por. .
Historia dogmatu Można wyróżnić trzy etapy rozwoju teologii grzechu pierworodnego: Od Augustyna z Hippony (354–430 r.) do końca Średniowiecza. Nowożytność: od Reformacji do Janseniusza (1585–1638) Okres współczesny: od końca II wojny światowej (1945 r.) po lata następujące po Soborze watykańskim II.
Ojcowie Kościoła Temat grzechu pierworodnego nie pojawia się u Ojców apostolskich. Koncentrują się oni na zbawieniu w Jezusie Chrystusie, który wybawia ludzkość z grzechu i jego konsekwencji, nie wchodząc w problematykę protologiczną grzechu pierwszych rodziców, czy też tym bardziej stanu ludzkości przed grzechem.
Większość autorów dostrzega pierwsze ślady nauczania o grzechu pierworodnym u św. Justyna (ok. 100–167). Ten wczesny apologeta chrześcijański w Apologii pisał o konieczności chrztu, potwierdzonej przez fakt, że rodzimy się z niedobrymi skłonnościamiPierwsza Apologia, I,61.. W Dialogu z Żydem Tryfonem wspomniał o grzechu Adama jako o przyczynie obecnej sytuacji ludzkości, poddanej mocy śmierci i grzechu należących do wężaRozdz. 84,4.. Analizując dziewicze narodziny Chrystusa, wprowadził przeciwstawienie Ewa-Maryja, pisząc, że Ewa była nienaruszoną dziewicą, lecz kiedy poczęła słowo węża porodziła nieposłuszeństwo i śmierćDialog z Żydem Tryfonem, rozdz. 100,4–5..
Również Tacjan (ok. 130–193), niewierny uczeń Justyna, pisał o grzechu pierworodnym, m.in., że Bóg stworzył nas dobrymi, jednak nasza wolna wola nas zrujnowałaMowa do Greków, 11..
Teofil z Antiochii, którego styl jest prostszy i dzięki temu jaśniej ukazuje doktrynę chrześcijańską na temat upadku człowieka, w dziele Do Autolika wskazuje na fakt stworzenia mężczyzny i kobiety razem, by było jasne, że zostali uczynieni przez tego samego, jedynego BogaDo Autolika, II,28; por. przekład polski: . Była to aluzja antygnostycka. Zostali oni uczynieni potencjalnie śmiertelnymi, tzn. nie mieli umrzeć, ale też nie byli nieśmiertelni. Adam był w stanie duchowego dziecięctwa, zdolny do zdobywania wiedzy stopniowo, według woli OpatrznościDo Autolika, II,25.. Upadek i jego konsekwencje, opisane przez Księgę Rodzaju, Teofil rozumiał dosłownie. To, że opowiadanie biblijne jest prawdziwe, możemy stwierdzić poprzez nasze własne doświadczenie: bóle rodzenia, zawstydzenie węża, który wije się po ziemiDo Autolika, II,23.. Bóg wygnał człowieka z raju na jakiś czas, by mógł odpokutować swoją winęDo Autolika, II,26.. Wczesnym Ojcem Kościoła, u którego można znaleźć elementy nauczania o grzechu pierworodnym jest Ireneusz z Lyonu (140-202), który pisał o nim w dziełach Adversus haereses V,23,1-2 i Wykład nauki apostolskiej 16Polski przekład: Wincenty Myszor (wstęp, przekład i opracowanie), Wydawnictwo WAM ŹMT 7, Kraków 1997, s. 115.. Ireneusz komentował zarówno 3 rozdział Księgi Rodzaju, jak i List do Rzymian 5,12. Wyjaśniał motywację szatana-kusiciela jako zazdrość wobec darów Bożych udzielonych ludziom, pokazywał też znaczenie i bolesne skutki nieposłuszeństwa pierwszych rodziców. Mówił także o miłosierdziu Bożym i pragnieniu Boga, aby ludzie na nowo znaleźli się w raju – biskup Lyonu w duchu millenaryzmu uznawał nastanie tysiącletniego raju – a następnie w chwale zmartwychwstania.
O grzechu pierworodnym pisał także Tertulian.
Ogromną rolę w historii kształtowania dogmatu odegrała Szkoła Aleksandryjska, poczynając od Filona, poprzez Klemensa Aleksandryjskiego, aż do Orygenesa. Innymi autorami byli Metody z Olimpu i Didym Ślepiec oraz Atanazy. Tematyka grzechu pierworodnego występuje także u Ojców kapadockich, takich jak: Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu, a po nich u Epifaniusza z Salaminy i Jana Chryzostoma. Jej zwieńczeniem jest jednak nauczanie Ambrożego z Mediolanu i Augustyna z Hippony. Nauczanie tego ostatniego nadało zasadniczy zrąb późniejszej doktrynie grzechu pierworodnego Kościoła. Jest ono uważane niekiedy za przełom w formułowaniu tego dogmatu przez Magisterium Kościoła.
Magisterium Kościoła katolickiego Nauczanie o grzechu pierworodnym u Ojców Kościoła zostało doprecyzowane w ciągu wieków poprzez orzeczenia papieży, synodów i soborów, wyrazicieli Magisterium Kościoła.
Synody i sobory Podstawowe elementy dogmatu zostały określone w związku z kontrowersją pelagiańską. Po kilku latach burzliwego rozeznawania i dialogu biskupów afrykańskich m.in. także ze Stolicą Apostolską w Rzymie, oraz przesłuchań Pelagiusza i Celestiusza na synodach, błędne ich zdaniem tezy pelagiańskie dotyczące dogmatu o grzechu pierworodnym zostały streszczone w 8 kanonach i potępione przez XVI(XV) Synod w Kartaginie w 418 r.Zob. Breviarium Fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła (BF) 48–61, wyd. 3 poszerzone, I. Bokwa (red.), Poznań 2007 ; Denzinger-Schönmetzer, Enchiriodion Symbolorum (DS) 222–230. Akta synodu zostały podpisane przez papieża Zozyma I, który też rozesłał w tej sprawie encyklikę zwaną Epistula Tractoria do wszystkich patriarchów WschoduDS 231.. Ujęcia pelagiańskie natury ludzkiej zostały następnie uznane za herezję na Soborze w Efezie w 431 r. (choć nie był to główny przedmiot obrad)Kan. 1 i 4, DS 249 oraz 267–268: Kanon 4: Jeśli ktoś z duchownych sprzeciwi się i odważy się czy to prywatnie, czy publicznie opowiadać się (φρονησαι fronesai ) za poglądami czy to Nestoriusza, czy to Celestiusza, na mocy decyzji świętego Soboru ma być zdjęty ze swego urzędu..