Wzgórza Sokólskie (biał. Гродзенскае ўзвышша) – mezoregion fizycznogeograficzny, pasmo wzgórz pomiędzy dolinami Biebrzy, Niemna i Świsłoczy w Polsce (województwie podlaskim), położonych na terenach dawnej zachodniej Grodzieńszczyzny, znajdujących się w granicach PolskiKrzysztof Renik, Odwiedzamy polską część Grodzieńszczyzny, PolskieRadio.pl, https://www.polskieradio.pl/7/5103/Artykul/2349934 [dostęp 2020-11-03]. i na Białorusi (obwód grodzieński), ciągnące się od Lipska na północy po Krynek na południuPolska. Mapa ogólnogeograficzna, 1:500 000; Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Warszawa 2011.. Wzgórza Sokólskie, należące do najbardziej charakterystycznych form krajobrazu północno-wschodniej Polski, nazywane są również Wzgórzami Dąbrowsko-Sokólskimi lub Wysoczyzną Grodzieńską.
Charakterystyka Mezoregion cechuje się występowaniem wysokich wzgórz morenowych, kemowych i ozowych przypominających krajobraz pojezierzy, jednak bez istniejących współcześnie jezior. Ukształtowane zostały w czasie zlodowacenia Warty (ponad 130 tys. lat temu), a ich materiałem narzutowym są przyniesione przez lodowiec skały ze wschodniej Finlandii i Karelii. W formowaniu wzgórz brały udział lodowce nie mniej niż czterech zlodowaceń.
Wyróżnia się osobne grzędy końcowo-morenowe – Mogilańską, Kopciowską, Kulewską, Dąbrowską i inne. Spotyka się równiny morenowe (Indurska i Racicka, wysokość 180–210 m – na terytorium Białorusi).
Wzgórza Sokólskie w granicach Polski Wzgórza Sokólskie obejmują w Polsce powierzchnię około 1300 km². Mezoregion przecina wał morenowy, biegnący od wsi Janowszczyzna, przez Wysokie Laski i Starą Kamionkę, gdzie osiąga wysokość 227 m n.p.m., Drahle i Bohoniki (w których na szeroką skalę prowadzone są w zakładach górniczych prace wykopaliskowe i żwirownie) do Wojnowiec. Wysokość położonych na południowy wschód od Sokółki wzgórz dochodzi do 240 m n.p.m. Najwyższe z nich – Góra Wojnowska – osiąga 239,5 m n.p.m.
Inne wyższe wzniesienia to Góry Karpackie – 229 m n.p.m., kulminacje moreny czołowej na wschód od Sokółki (o wysokości bezwzględnej przekraczającej 230 m n.p.m.)Walerian Bujnowski, Powiat sokólski. Jego przeszłość i stan obecny, Warszawa 1939, s. 4 oraz wzgórze w pobliżu Dubnicy Kurpiowskiej zwane Asakową HarąJózef Rybiński, Słońce na miedzy, Olsztyn–Białystok 1979, s. 273–279. – 235 m n.p.m.
Hydrologia Przez mezoregion przebiega dział wodny dorzeczy Wisły i Niemna. Rzeka Sidra, dopływ Biebrzy, dzieli wzgórza na część zachodnią i wschodnią, zaś doliny rzek Łosośnej i Sokołdy na część północną i południową.
Z uwagi na wykształcenie się bezodpływowych form terenu na obszarze Wzgórz Sokólskich znajdują się torfowiska o genezie limnicznej – ślady obecności płytkich jezior (na przykład Jeziorek w gminie Kuźnica). Jezioro Jurdyga stanowi ostatni zachowany relikt naturalnego zbiornika wodnego w mezoregionie.
Walory krajobrazowe Wzgórza Sokólskie wygrały w plebiscycie National Geographic 2025 na Cuda Polski w województwie podlaskim. Atrakcyjność krajobrazu naturalnego i kulturowego Sokólszczyzny ma za zadanie promować Korona Wzgórz Sokólskich, która obejmuje 10 wzniesień odznaczających się znaczną wysokością bezwzględną, potencjałem widokowym oraz bogatą historią związaną z działaniami wojennymi (Góra Sygnały) lub śladami dawnego osadnictwa (Ostra Góra).
Wschodnią część Wzgórz Sokólskich objęto ochroną w ramach obszaru krajobrazu chronionego o powierzchni 38 209,80 ha.
Wzgórza Sokólskie w granicach Białorusi W granicach Białorusi Wzgórza Sokólskie zlokalizowane są w zachodniej części obwodu grodzieńskiego i stanowią zachodnią część południowo-zachodniego odgałęzienia Grzędy Białoruskiej. Rozciągłość z północy na południe wynosi 60 km, z zachodu na wschód – 40 km. Powierzchnia stanowi 1400 km². Maksymalna wysokość wysoczyzny w granicach Białorusi – 247 m n.p.m., nad Niemnem nie przekracza 157 m. Na południu Wzgórza Sokólskie graniczą z Wysoczyzną Wołkowyską, ma północy i wschodzie – z Niziną Środkowoniemeńską.
Wschodem wysoczyzny przechodzi wąska dolina przełomu Niemna. Na brzegach doliny występują głębokie jary. Jeden z nich – Kałodzieżny Rou – jest geologicznym pomnikiem przyrody rangi państwowej. Około 40% wzgórz pokrywają tereny rolnicze, 9% – lasy sosnowe ze znaczną domieszką dębu, klonu, jesionu, lipy. W dolinie Niemna na stokach głębokich jarów rosną berberys, głóg, róża dzika, a na rozlewiskach rzek – wierzba, brzoza, olsza. Malownicze pagórki Wysoczyzny Grodzieńskiej są popularnym celem weekendowych wycieczek.
Przypisy
Bibliografia Гродзенскае ўзвышша, в: Геаграфія Беларусі. Энцыклапедычны даведнік, рэд. Л. В. Казлоўская і інш., Мінск 1992, с. 56–57. Гродненская возвышенность, в: Туристская энциклопедия Беларуси, ред. И. И. Пирожника, Минск 2007. .
Kategoria:Nizina Północnopodlaska