mały|Oficjalne zdjęcie rodziny królewskiej,26 października 1967 Mohammad Reza Pahlawi (, ur. 26 października 1919 w Teheranie, zm. 27 lipca 1980 w Kairze) – ostatni szachinszach Iranu, z dynastii Pahlawich, nastawiony prozachodnio, inicjator reform społecznych i gospodarczych w Iranie. W 1979 został odsunięty od władzy w wyniku irańskiej rewolucji islamskiej.
Życiorys Wczesny okres panowania 16 września 1941 Mohammad Reza Pahlawi objął tron po wymuszonej przez mocarstwa zachodnie abdykacji ojca, Rezy Szaha Pahlawiego. Początkowo był łagodnym, choć niekiedy niezdecydowanym liderem, co wyraźnie odróżniało go od ojca. W ciągu lat 40. wycofał on wiele autorytarnych praktyk okresu poprzedników i ustanowił model bliższy demokracjiFarrokh, Kaveh. Iran at War: 1500-1988.Milani, Abbas (2011-01-04). The Shah. .. Młody szach z czasem coraz mniej był zainteresowany sprawami państwa, stał się bywalcem salonów Europy, latał prywatnym samolotem, czas spędzał na uprawianiu sportów i zabawie. Był osobą mało popularną w kraju, obracał się jedynie w najwyższych kręgach wojskowychRyszard Kapuściński Szachinszach, s. 32. i nie zdawał sobie sprawy z niechęci, jaką wobec niego żywili rodacy. 4 lutego 1949 Mohammad Reza przybył na ceremonię rocznicową na Uniwersytet Teherański. Wkrótce po wyjściu szacha z samochodu młody człowiek udający fotoreportera zbliżył się do niego na odległość ok. 2 metrów i oddał sześć strzałów. Pomimo niewielkiej odległości tylko dwie kule raniły Mohammada Rezę, zaś przy ostatnim strzale, wymierzonym w serce, pistolet się zaciął. Szach uznał swoje ocalenie za boską interwencję i wkrótce potem zaczął wywierać coraz większy wpływ na sytuację w IranieStephen Kinzer, All the Shah’s Men, rozdz. 5.. Zamachowiec należał do organizacji fundamentalistycznej Fedaini Islamu (według innego źródła – do komunistycznej Partii TudeM. Axworthy, Revolutionary..., s. 51.). Po nieudanym zamachu szach wprowadził w kraju stan wyjątkowy, zarządził nowe wybory parlamentarne, zdelegalizował partię Tude, polecił aresztować wielu polityków i dziennikarzy opozycyjnych, a znanego ajatollaha Abolghasema Kaszaniego, utrzymującego kontakty z Fedainami – usunąć z kraju.
W tym czasie wpływowi politycy, a wśród nich Mohammad Mosaddegh, później demokratycznie wybrany premier Iranu, czynili wysiłki na rzecz unowocześnienia i demokratyzacji państwa. Na tle konfliktu, jaki wybuchł w 1951 po nacjonalizacji brytyjskiej spółki naftowej, w sierpniu 1953 doszło do odsunięcia od władzy urzędującego premiera Mohammeda MossadeghaIrene L. Gendzier, Notes From the Minefield: United States Intervention in Lebanon and the Middle East, 1945–1958 by Boston University political science (Westview Press, 1999), , s. 34–35.. Twarda i niezależna polityka Mossadegha, prowadząca do utraty wpływów w Iranie przez Wielką Brytanię, stała się przyczyną nacisków politycznych na szacha ze strony rządu brytyjskiego oraz współpracującej z nim amerykańskiej agencji wywiadowczej CIA, aby ten – korzystając ze swoich konstytucyjnych uprawnień – odwołał premiera. Kiedy Mossadegh odmówił ustąpienia z urzędu, CIA zorganizowała w Teheranie demonstrację poparcia dla szacha, w wyniku której doszło do zamieszek, obalenia rządu i przejęcia przez szacha pełnej władzy w państwie. Pahlawi poparł pucz po otrzymaniu przez niego i jego najbliższą rodzinę dużych łapówek z rąk agentów wywiadu Stanów ZjednoczonychKinzer, Stephen (2003). All The Shah’s Men. New Jersey: John Wiley &Sons. s. 7. ..
Likwidacja opozycji i rządy SAWAK Lata 1953–1979 to okres osobistych, autorytarnych rządów władcy Iranu. Zaraz po obaleniu Mossadegha wielu bliskich współpracowników obalonego premiera (w tym ministrów), jego zwolenników i członków Frontu Narodowego zostało poddanych torturom, straconych lub trafiło do więzieńPersian Oil: A Study in Power Politics by L.P. Elwell-Sutton. 1955. Lawrence and Wishart Ltd. London. s. 315.Mehran Kamrava (2011), The Modern Middle East:A Political History Since the First World War, University of California Press, s. 148.. Mossadegh w procesie pokazowym został skazany na trzy lata więzienia i areszt domowy. Szach cofnął reformy poprzednika i przywrócił brytyjskie interesy gospodarcze w kraju. Brutalne represje spotkały również partię Tude. Służby bezpieczeństwa szacha aresztowały około czterech tysięcy członków partiiAbrahamian, Ervand, Tortured Confessions (University of California), 1999, s. 89–90., z których kilkudziesięciu zostało skazanych na kary śmierci lub zmarło w wyniku tortur. Kilkuset członków zostało natomiast skazanych na dożywotnie więzienieE Abrahamian – MERIP Reports Iran in Revolution: The Opposition Forces.. Nowy reżim aresztował też około czterystu sympatyków Tude w siłach zbrojnych (22 pułkowników, 69 majorów, 100 kapitanów, 193 poruczników, 19 podoficerów i 63 kadetów), z których kilkunastu zginęło po torturach. W celu umocnienia swojej władzy monarcha utworzył służby SAWAK, na czele których jako pierwszy stanął Hasan Pakrawan. W tworzeniu służby uczestniczyli doradcy brytyjscy i amerykańscy, a jej podstawowym celem było zwalczanie opozycjiJ. Amuzegar, Dynamics of the Iranian Revolution: The Pahlavis’ Triumph and Tragedy, SUNY Press, 1991, , s. 109..
Nowym premierem został Fazlollah Zahedi w praktyce obsadzony na to stanowisko przez zachodnie służby. Po dwudziestu miesiącach kierowania rządem Zahedi został oskarżony przez szacha o zdefraudowanie znacznych funduszy. W ten sposób szach pozbył się polityka, którego uważał za zbyt samodzielnego. Szach przeprowadził równocześnie delegalizację wszystkich partii o profilu republikańskim. Następcą Zahediego był bardziej podporządkowany szachowi Hosejn Ala.
Utworzenie systemu fasadowego i uzależnienie od mocarstw Choć pucz z 1953 roku przyczynił się do poprawy sytuacji irańskiej gospodarki (co umożliwiło odwołanie brytyjskiego embargo)Abrahamian, Ervand, Iran between Revolutions (Princeton University Press, 1982), s. 419–420., władca był jednak od tej pory marionetką Ameryki – Iran uzależniony był od wsparcia USA, które zdobyły prawo do eksploatacji 40% złóż irańskiej ropy. USA uzyskały też możliwość zbudowania stacji nasłuchu elektronicznego wzdłuż granicy z ZSRR, a Iran, obok należącej do NATO Turcji, stał się drugim proamerykańskim rządem państwa graniczącego z ZSRR w tym regionie świataStephen Kinzer: All the Shah’s Men. An American Coup and the Roots of Middle East Terror, John Wiley and Sons, 2003..
W 1957, szach postanowił ustanowić w kraju ściśle kontrolowany, fasadowy system dwupartyjny, na jego polecenie ówczesny premier Manuczehr Eghbal stanął na czele Partii Narodowej; kierowanie „opozycyjną” Partią Ludową powierzono Asadollahowi Alamowi, także politykowi cieszącemu się zaufaniem monarchy. W 1959 Eghbal poinformował dyplomatów amerykańskich i brytyjskich o tym, że Pahlawi miał zamiar podpisać ze Związkiem Radzieckim długoterminowy pakt o nieagresji i poprosił o wpłynięcie na monarchę, by ten zmienił swoją decyzję. Tak też faktycznie się stało. Nie wyjaśniono, czy premier działał w tej sprawie z własnej inicjatywy, czy też cała sytuacja została zaaranżowana przez Pahlawiego w celu udowodnienia zachodnim sojusznikom, że Iran może podejmować samodzielne inicjatywy polityczne. Rząd Eghbala upadł w roku następnym po jawnie sfałszowanych wyborach parlamentarnych. Chociaż poprzednie wybory w Iranie również nie były przeprowadzone w sposób uczciwy, zbyt wyraźna ingerencja służb porządkowych w przebieg głosowania była dla monarchii znacznym ciosem prestiżowym.
Próba przeprowadzenia liberalnych reform Gdy w 1961 kolejne wybory parlamentarne w Iranie zostały sfałszowane, opozycja zorganizowała w kraju serię demonstracji, w maju 1961 doszły do nich strajki nauczycieli i innych grup zawodowych. Protesty zostały rozpędzone; zginął jeden nauczyciel, było też kilku rannych. Po zamieszkach premierem mianowano liberała Alego Aminiego (prawdopodobnie ze względu na naciski USA). Amini przeprowadził legalizację Frontu Narodowego i pozwolił na tworzenie umiarkowanej opozycji demokratyczno-islamskiej. Premier już w 1962 roku popadł w konflikt z szachem i został zdymisjonowany. W jego miejsce urząd objął całkowicie zależny od szacha Asadollah Alam, który wraz z szachem starał się wdrożyć reformy zmierzające do większej sekularyzacji państwa.
Jego rządy charakteryzowały się głęboką postępowością w stosunku do tradycyjnych islamskich wartości społeczeństwa Iranu. Pahlawi utrzymywał dobre stosunki z większością krajów zachodnich i często był przedstawiany jako wzór „nowoczesnego przywódcy” na Bliskim Wschodzie, co zapewniło Iranowi liczne pożyczki ze strony Stanów Zjednoczonych. W parze z bliskimi stosunkami z Zachodem szło często rzeczywiste służenie interesom Zachodu (wprowadzono między innymi rzeczywisty immunitet dla amerykańskich doradców i wojskowych w Iranie). Szach zainicjował program reform wewnętrznych, zwanych białą rewolucją, zakładający m.in. wdrożenie reformy rolnej. Na jej mocy prywatna własność ziemska miała zostać początkowo ściśle ograniczona do jednej wsi. Ostatecznie przyjęto poprawki korzystniejsze dla posiadaczy, umożliwiające im zachowanie także lasów, sadów, plantacji i przedsiębiorstw rolnych oraz zmechanizowanych gospodarstw. Dopuszczono również, by fundacje religijne zachowały darowane im niegdyś grunta. Ziemie odebrane posiadaczom rozdzielono między dzierżawców gruntów. Rolnik otrzymujący ziemię miał obowiązek przyłączenia się do miejscowego związku spółdzielczego; instytucje te podlegały ministerstwu rolnictwa i spraw wiejskich. Państwo zaangażowało się również w organizację szkół i zakładów opieki zdrowotnej na wsiach. Reforma rolna doprowadziła do całkowitej transformacji społecznej na irańskiej wsi.
Na początku lat 60. szach i premier Asadollah Alam próbowali wprowadzić reformę prawa wyborczego, dającą prawo głosu kobietom oraz doprowadzić do wycofania z prawa irańskiego obowiązku składania przysięgi na Koran przez obejmujących urzędy państwowe – w projekcie można było zastąpić go świętą księgą innej religii uznawanej przez państwo. Obydwie propozycje zmian zostały gwałtownie oprotestowane przez duchowieństwo szyickie. Reakcją na protesty były aresztowania. W czerwcu 1963 roku, po tym gdy doszło do zatrzymania jednego z opozycyjnych duchownych, Ruhollaha Chomejniego, w kraju wybuchły zamieszki siłą stłumione przez rząd. Szach ustąpił protestującym ortodoksom i zdymisjonował Alama ze stanowiska.
Narastający kryzys Następcą postępowego Alama na stanowisku premiera został Hasan Ali Mansur, który wycofał się ze świeckich reform i aby przypodobać się radykałom, zwolnił z więzienia Ruhollaha Chomejniego. Gdy ten kontynuował działalność opozycyjną, rząd zmusił go do wyjazdu z kraju. Z inicjatywy Pahlawiego nowy premier zreformował fasadowy system partyjny. Również ten premier okazał się skrajnie niepopularny i wkrótce zginął w zamachu.
W latach 60. doszło do dużej kompromitacji szacha spowodowanej woltą szefa SAWAK. Zdymisjonowany w 1961 roku szef SAWAK, Tejmur Bachtijar, który został podejrzany o działalność antyrządową, próbował bez powodzenia uzyskać poparcie Brytyjczyków dla swoich planów odsunięcia szacha od władzy, a następnie nawiązał kontakt ze środowiskami irańskiej opozycji w Iraku. W 1967 Pahlawi polecił SAWAK zamordować Bachtijara, którego zagranicznej działalności coraz bardziej się obawiał. W marcu 1968 generał został zatrzymany w Libanie pod zarzutem nielegalnego wwozu broni, jednak starania Iranu o jego ekstradycję zostały w ostatniej chwili odrzucone, a wojskowy otrzymał zgodę na wyjazd do Szwajcarii. Następnie udał się do Iraku, dokąd zaprosił go Saddam Husajn, obiecując mu równocześnie pomoc w utworzeniu i szkoleniu zbrojnej organizacji, która mogłaby obalić szacha. Jego najbliższe otoczenie było już wtedy całkowicie zinfiltrowane przez irańską tajną policję. Ostatecznie Tejmur Bachtijar został zastrzelony przez agenta SAWAK podczas polowania, w sierpniu 1970.