Aleksander Arendt, ps. Konar (ur. 6 grudnia 1912 w Będargowie na Kaszubach, zm. 1 stycznia 2002) – podporucznik rezerwy Wojska Polskiego, działacz kaszubski, przez lata uważany za komendanta naczelnego Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” w okresie od listopada 1943 do maja 1944 roku.
Życiorys Urodził się w rodzinie Antoniego i Klary z domu Klein. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Kartuzach (1921–1924), a następnie Gimnazjum Staroklasycznego w Wejherowie (1925–1926). Po śmierci ojca przerwał naukę i podjął pracę w gospodarstwie rolnym w Kwidzynie k. Łebna. Od 1927 roku kontynuował edukację w gimnazjum koedukacyjnym w Kartuzach, a od 1932 ponownie w Gimnazjum Staroklasycznym w Wejherowie, gdzie w 1934 roku zdał maturę. We wrześniu 1934 roku rozpoczął służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Zambrowie. Po jej ukończeniu został skierowany na Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy przy 65 pułku piechoty. Dyplom podchorążego otrzymał w sierpniu 1935 roku w Ośrodku Ćwiczeń w Dolnej Grupie pod Grudziądzem. W roku 1936 odbył ćwiczenia wojskowe w stopniu plutonowego podchorążego w 2 Batalionie Strzelców w Tczewie. 1 stycznia 1937 roku został mianowany na stopień podporucznika. Jednocześnie w latach 1935–1939 studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego. Ukończył także Instytut Pracy Samorządu Terytorialnego o statusie fakultetu. Pełnił funkcję prezesa Koła Akademików Kaszubów w Kartuzach (1935–1936) oraz prezesa Stowarzyszenia Przyjaciół Pomorza (1936–1939). Twierdził, że należał do Polskiej Partii Socjalistycznej, jednak w notatce Służby Bezpieczeństwa (SB) z 1959 roku zanotowano, że jako student związał się ze Stronnictwem Narodowym, do którego przynależał do wybuchu II wojny światowej. Wobec braku dokumentów wątpliwości wzbudza również jego członkostwo w zarządzie Polskiego Związki Zachodniego w Kartuzach w latach 1933–1939, wspomniane w raporcie SB z 1959 roku.
W relacjach Arendt podawał, że w marcu 1939 roku jako oficer rezerwy wziął udział w kursie broni przeciwpancernej w Rembertowie, a w lipcu tego samego roku uczestniczył w kursie dywizyjnym dla podchorążówki w Górnej Grupie. Relację tę podał w wątpliwość historyk Andrzej Gąsiorowski tłumacząc, że ćwiczenia organizowano dla dowódców zespołów dywersyjnych, a sieć dywersji pozafrontowej miała opierać się na oficerach artylerii i saperach. Według Arendta po ukończeniu kursów miał być przeniesiony do dyspozycji dowódcy Okręgu Korpusu nr VIII w Toruniu gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego. Tam miał uczestniczyć w tournée artystycznym, którego zadaniem było uspakajanie ludności cywilnej. 24 sierpnia Arendt został przeniesiony do Radomia w celu sformowania kompanii przeciwpancernej.
Wziął udział w wojnie obronnej 1939 roku, podczas której został ranny w bitwie pod Iłżą. Uniknął niewoli niemieckiej. W październiku 1939 roku udał się do Radomia, stamtąd wyjechał do Starej Kiszewy, a w styczniu 1940 roku wrócił do Kartuz. W początkowym okresie okupacji był dwukrotnie aresztowany, a w końcu skierowano go na przymusowe roboty do niemieckiego gospodarstwa rolnego w Kobysewie na Pomorzu. W marcu 1940 roku zdołał otrzymać od Oskara Orłowskiego fałszywe dokumenty i przepustkę zezwalającą na odbywanie podróży z Pomorza do Generalnego Gubernatorstwa. Od 1941 roku pracował w firmie Hoffmana, następnie w gdyńskim przedsiębiorstwie budowlanym „Nord-Ost-Bau”.
Dokładna data jego przystąpienia do Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” jest nieznana. Krzysztof Komorowski podaje rok 1940, z kolei Andrzej Gąsiorowski w książce pt. Jan Kaszubowski i służby specjalne. Gestapo, Smiersz, UB. zacytował relację Arendta, z której wynikało, że wojskowy do 1943 roku nie wiedział o istnieniu „Gryfa Pomorskiego”.
Po nawiązaniu kontaktów z Józefem Dambkiem i Augustynem Westphalem został przydzielony do komórki legalizacyjnej. W 1942 roku został instruktorem wyszkolenia bojowego. Następnie objął funkcję szefa Wydziału Operacyjnego Komendy Naczelnej TOW „Gryf Pomorski”. Uczestniczył w rozmowach scaleniowych z Armią Krajową. W literaturze naukowej i popularnonaukowej był nazywany komendantem naczelnym „Gryfa Pomorskiego”. Stanowisko to miał objąć po Grzegorzu Wojewskim ps. „Ferrum”. Faktycznie po raz pierwszy Arendt został nazwany komendantem w raporcie Kaszubowskiego dla MBP z września 1945 roku.
Kontrowersje wzbudzają również informacje o jego aresztowaniu wiosną 1944 roku. W 1949 roku Arendt podał, że 12 kwietnia 1944 roku został aresztowany i przewieziony na przesłuchanie do Gdańska. W 1991 roku mówił, że został aresztowany 12 maja. W niemieckich dokumentach nie znaleziono jakichkolwiek danych dotyczących aresztowania Arendta. Według relacji Jana Żurawicza, dowódcy jednego z oddziałów partyzanckich „Gryfa Pomorskiego”, Arendt został aresztowany 12 marca, tego samego dnia co on. W dokumentach osobowych sporządzonych w obozie koncentracyjnym Stutthof odnotowano datę aresztowania Żurawicza, jednak takowej daty nie ma w aktach Arendta.
12 maja 1944 roku został aresztowany przez gestapo. Po siedmiu miesiącach brutalnych przesłuchań w siedzibie gestapo w Gdańsku, został osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof jako więzień policyjny. Uniknął śmierci m.in. dzięki przekupieniu gestapowców. W styczniu 1945 roku trafił do obozu przejściowego w Kokoszkach. Podczas marszu ewakuacyjnego zbiegł w Przodkowie. Według relacji byłych więźniów politycznych obozu Stutthof Arendt wydostał się z marszu dzięki wsparciu funkcjonariusza gestapo Jana Kaszubowskiego.
Po zajęciu Pomorza przez Armię Czerwoną organizował polską administrację samorządową na tym obszarze. Został komendantem powiatowym Milicji Obywatelskiej w Kartuzach. Od maja 1945 roku pracował w referacie samorządowym Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku.
W 1946 roku został wicestarostą powiatu gdańskiego, a w 1947 roku – starostą kościerskim. Od 1948 roku pracował w Wojewódzkim Zarządzie Dróg Publicznych w Gdańsku. Od 2 grudnia 1956 roku był współorganizatorem i pierwszym prezesem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, a w grudniu 1959 roku został jego wiceprezesem.
Kontrowersje wokół przeszłości Arendta nie wychodziły na światło dzienne w okresie komunistycznym.
Po 1999 roku Roman Dambek i Sławomir Uciński z Zespołu ds. Upamiętniania Etosu TOW „Gryf Pomorski” oskarżali Arendta o bycie agentem gestapo, a następnie NKWD i Urzędu Bezpieczeństwa (UB). Zespół atakował również historyków broniących Arendta. 10 stycznia 2000 roku Zespół wraz z Zjednoczeniem Chrześcijańsko-Narodowym, reprezentowanym przez Jacka Kurskiego poprosiła Instytut Pamięci Narodowej o sprawdzenie, czy Arendt był agentem, a jego działalność wiązała się z rozpracowaniem i likwidacją Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Oskarżenia Dambka i Ucińskiego zostały skrytykowane przez środowiska naukowe i pomorskie, samo Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie podjęło uchwałę w obronie pierwszego prezesa. W następnych latach w prasie lokalnej oraz na materiałach ulotnych publikowano kolejne teksty podważające członkostwo Arendta w „Gryfie Pomorskim”. Sam Arendt złożył pozew do sądu w obronie swojego imienia, jednak zmarł przed ogłoszeniem wyroku. W 2008 roku Andrzej Gąsiorowski w książce Jan Kaszubowski i służby specjalne. Gestapo, Smiersz, UB… na podstawie badań naukowych stwierdził, że Arendt był tajnym współpracownikiem UB i SB, jednak przypuszczalnie był do tej pracy przymuszony. Wyraża także wątpliwość, czy Arendt w czasie okupacji nie podjął współpracy z Niemcami.
Ordery i odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (16 maja 1984) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (30 sierpnia 1957) Złoty Krzyż Zasługi (17 września 1946) Krzyż Partyzancki (11 stycznia 1964) Krzyż Oświęcimski (9 lipca 1986) Medal „Za udział w Wojnie Obronnej 1939” Medal 40-lecia Polski Ludowej (22 lipca 1984) Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 (5 września 1946) Medal Rodła (4 sierpnia 1986) Medal „Za zasługi dla obronności kraju” (12 października 1968) Złoty Medal „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” (19 kwietnia 1977) Medal Stolema (1967) Medal Pamiątkowy Ministra Sprawiedliwości (22 stycznia 1981) Złota Odznaka honorowa PCK I stopnia (22 marca 1979) Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (14 lipca 1981) Odznaka honorowa „Zasłużonym Ziemi Gdańskiej” (12 marca 1965) Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Miasta Gdańska” (22 lipca 1960) Odznaka Zasłużony Działacz FJN” (30 czerwca 1982)
Źródło:.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Członkowie Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Kategoria:Deportowani na roboty przymusowe przez nazistowskie Niemcy w Polsce 1939–1945 Kategoria:Funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej Kategoria:Kaszubi Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oświęcimskim Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Partyzanckim Kategoria:Odznaczeni Medalem „Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej” Kategoria:Odznaczeni medalem „Za udział w wojnie obronnej 1939” Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za zasługi dla obronności kraju” Kategoria:Odznaczeni Medalem 40-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem Rodła Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużonym Ziemi Gdańskiej” Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową Polskiego Czerwonego Krzyża I stopnia Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Politycy Stronnictwa Narodowego Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1912 Kategoria:Więźniowie KL Stutthof Kategoria:Więźniowie niemieckich władz okupacyjnych w Okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie Kategoria:Wojskowi związani z Gdańskiem Kategoria:Zmarli w 2002 Kategoria:Żołnierze Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Pomorski