Sam Neill, właśc. sir Nigel John Dermot Neill (ur. 14 września 1947 w Omagh, zm. 13 lipca 2026 w Sydney) – nowozelandzki aktor, reżyser i scenarzysta pochodzenia irlandzkiego.
Życiorys Urodził się w Omagh w Irlandii Północnej jako syn Priscilli Beatrice Neill (z domu Ingham) i oficera armii brytyjskiej Dermota Neilla. Miał starszego brata, Michaela (ur. 1943), szekspirologa/aktora, i siostrę Juliet, aktorkę–lalkarkę/piosenkarkę. W 1953, kiedy miał sześć lat, wraz z rodziną przeniósł się do Nowej Zelandii, gdzie spędził dzieciństwo. Uczęszczał do anglikańskiej szkoły dla chłopców Christ’s College w Christchurch.
Studiował literaturę angielską na University of Canterbury. Występował w kilku przedstawieniach uniwersyteckich; zagrał między innymi Tezeusza w Śnie nocy letniej Williama Shakespeare’a w reżyserii Ngaio Marsh, wystawionym przez koło teatralne Canterbury University Drama Society. Wziął udział w inscenizacji sztuki Marat/Sade – gdy jeden z aktorów zrezygnował z udziału w sezonie w Wellington, Neill zastąpił go w roli Jacques’a Roux. Spektakl wystawiano w teatrze Downstage. Przeniósł się na Uniwersytet Wiktorii w Wellingtonie, aby ukończyć studia licencjackie Bachelor of Arts (rozszerzając program o filozofię) i dzięki korepetycjom zaliczył egzamin z logiki. Neill wcielił się w postać Makbeta w uniwersyteckim przedstawieniu, a następnie dołączył do zespołu teatru Downstage jako zawodowy aktor, otrzymując 25 dolarów tygodniowo oraz resztki jedzenia z kuchni po posiłkach dla widzów.
Debiutował na ekranie w nowozelandzkim 45–minutowym dramacie telewizyjnym The City of No (1971). Następnie zrealizował filmy krótkometrażowe: The Water Cycle (1972), Telephone Etiquette (1974), Four Shorts on Architecture (1975) i Flare: A Ski Trip (1977). Udzielał się także w charakterze realizatora filmów dokumentalnych; przez kilka lat pracował jako reżyser / redaktor / scenarzysta dla New Zealand National Film Unit. Wystąpił w dramatach telewizyjnych: Hunt’s Duffer (1973) jako Bradley i Landfall (1975) jako Eric.
Sam Neill – podobnie jak Paul Hogan, Mel Gibson, Geoffrey Rush, Russell Crowe, Jane Campion, Peter Weir czy Gillian Armstrong – należał do grona aktorów i reżyserów, którzy zdobyli międzynarodową sławę w następstwie rozkwitu australijskiej kinematografii, zapoczątkowanej pod koniec lat 70. W dramacie sensacyjnym Rogera Donaldsona Śpiące psy (Sleeping Dogs, 1977) został obsadzony w roli samotnika Smitha, który zostaje wciągnięty w rewolucyjny konflikt między lewicową partyzantką a rządem Nowej Zelandii, a potem zostaje oskarżony o morderstwo i fałszywie powiązany z rewolucyjnym spiskiem. W melodramacie kostiumowym Gillian Armstrong Moja wspaniała kariera (My Brilliant Career, 1979) z Judy Davis i Wendy Hughes zagrał postać zamożnego Harry’ego Beechama.
W 1981 przeprowadził się do Londynu i wziął udział w kilku europejskich produkcjach. Zdobył swoją pierwszą znaczącą rolę międzynarodową Damiena Thorna, syna diabła, w horrorze Omen III: Ostatnie starcie (Omen III: The Final Conflict, 1981). W dramacie biograficznym Krzysztofa Zanussiego Z dalekiego kraju (Da un paese lontano (Giovanni Paolo II), 1981) pojawił się jako Marian. W kultowym dziele Andrzeja Żuławskiego Opętanie (Possession, 1981) zagrał rolę męża Isabelle Adjani. W miniserialu CBS Kane i Abel (Kane & Abel, 1985) na podstawie powieści Jeffreya Archera z Peterem Straussem wystąpił jako William Lowell Kane, syn bostońskiego milionera. Był jednym z głównych kandydatów do przejęcia po Rogerze Moore’u roli Jamesa Bonda, jednak przegrał rywalizację z Timothym Daltonem w produkcji W obliczu śmierci (1987). Za rolę pastora Michaela Chamberlaina w dramacie Freda Shepisiego Krzyk w ciemności (A Cry in the Dark lub Evil Angels, 1988) z Meryl Streep dostał nagrodę dla najlepszego aktora od Australijskiego Instytutu Filmowego. Kandydował po raz drugi do roli agenta 007 w GoldenEye (1995), ostatecznie rywalizację wygrał Pierce Brosnan.
Sam Neill zagrał w wielu bardzo różnorodnych produkcjach, zarówno w komercyjnych jak i niezależnych, co umożliwiło mu zdobycie statusu aktora nad wyraz charakterystycznego i wszechstronnego. Wystąpił w opartym na prawdziwej historii dramacie CBS Kwestia wiary (Question of Faith/Leap of Faith, 1988) jako mąż Anne Archer, dreszczowcu Phillipa Noyce’a Martwa cisza (Dead Calm, 1989) jako mąż Nicole Kidman, kostiumowym dramacie historycznym Roberta Enrico Rewolucja francuska (La Révolution française, 1989) jako polityk Marie Joseph de La Fayette, dramacie sensacyjnym Polowanie na Czerwony Październik (The Hunt for Red October, 1990) Johna McTiernana, według powieści Toma Clancy’ego obok Seana Connery’go jako starszy oficer Wasilij Borodin, melodramacie historycznym Jane Campion Fortepian (The Piano, 1993) w roli Alisdaira Stewarta, który odciął palec bohaterce granej przez Holly Hunter, horrorze fantastycznonaukowym Paula W. S. Andersona Ukryty wymiar (Event Horizon, 1997) w roli doktora Williama Weira, twórcy „Event Horizon”, który wydłubał sobie oczy oraz komedii Słodycz zemsty (Sweet Revenge, 1998) na podstawie sztuki Alana Ayckbourna w roli biznesmena Henry’ego Bella chcącego popełnić samobójstwo u boku Heleny Bonham Carter.
Reżyser Steven Spielberg zaangażował go do superprodukcji Park Jurajski (1993), gdzie jako paleontolog dr Alan Grant musiał stawić czoło zabójczym dinozaurom. Po ogromnym sukcesie Parku Jurajskiego, Neill wystąpił także w 2001 roku w trzeciej części serii.
Jedną z niezapomnianych kreacji stworzył w horrorze Johna Carpentera W paszczy szaleństwa (In the Mouth of Madness, 1995) jako prywatny detektyw John Trent, wynajęty do zbadania tajemniczego zniknięcia poczytnego pisarza horrorów tuż przed premierą jego najnowszej książki; wyniku śledztwa ląduje jednak w szpitalu psychiatrycznym. Był brany pod uwagę do roli Ósmego Doktora w Doktorze Who (1996), a także kandydował do roli Aramisa w Człowieku w żelaznej masce (1998). Reżyser Robert Redford obsadził go w roli Roberta MacLeana w swoim filmie Zaklinacz koni (1998). W tym czasie również pracował nad telewizyjną produkcją fantasy Steve’a Barrona – Merlin (1998). Tytułowa rola Merlina przyniosła mu nominacje do nagrody Emmy i Złotego Globu. W Człowieku przyszłości Chrisa Columbusa (1999) u boku Robina Williamsa zagrał Richarda „Sir” Martina, głowę rodziny Martinów. W serialu telewizji BBC / Showtime Dynastia Tudorów (The Tudors, 2007) pojawił się jako kardynał Thomas Wolsey.
thumb|upright=0.8|Sam Neill (2010)
W 1969 oddał do adopcji syna Andrew, którego odszukał po 25 latach. W latach 1978–1989 był żonaty z aktorką Lisą Harrow, z którą miał syna Timmy’ego „Tima” (ur. 1983). 2 września 1989 zawarł związek małżeński z japońską charakteryzatorką filmową Noriko Watanabe, z którą miał córkę Elenę (ur. 10 stycznia 1991), adoptował córkę Maiko (ur. 1982). Po prawie 30 latach małżeństwa, w 2017 doszło do do rozwodu. Przez trzy lata, od 2018 do 2021 był związany z australijską dziennikarką Laurą Tingle.
Od 1993 prowadził winiarnię Two Paddocks w regionie Otago.
W marcu 2023 Neill ujawnił, że od marca 2022 poddawał się chemioterapii po zdiagnozowaniu u niego angioimmunoblastycznego chłoniaka z limfocytów T w trzecim stadium – rzadkiego rodzaju chłoniaka nieziarniczego (nowotworu krwi). W kwietniu 2026 Neill przekazał, że gdy dotychczasowa chemioterapia przestała przynosić efekty, poddał się terapii komórkowej CAR-T w ramach australijskiego badania klinicznego. Oświadczył, że ostatnie badania obrazowe nie wykazały obecności nowotworu w jego organizmie, i opowiedział się za szerszym dostępem do tej metody leczenia dla pacjentów z nowotworami krwi w Australii i Nowej Zelandii.
Zmarł 13 lipca 2026 w Sydney w Nowej Południowej Walii w Australii w wieku 78 lat. Przyczyną śmierci było zapalenie płuc.
Szlachectwo W 2022 otrzymał tytuł szlachecki nadany ponownie przez królową Elżbietę II przy okazji odznaczenia Orderem Nowozelandzkim Zasługi w klasie Knight Companion. Tytuł ów przysługiwał mu od 2009, gdy zreformowano system odznaczeniowy Nowej Zelandii i przyznano szlachectwo kawalerom i damom klas Principal Companion i Distinguished Companion Orderu Nowozelandzkiego Zasługi. Neil otrzymał klasę Distinguished Companion w 2007, ale pierwotnie nie przyjął szlachectwa w 2009.
Odznaczenia Knight CompanionOrder nadany w 2007 w klasie Distinguished Companion (DCNZM) został formalnie w 2022 przemieniony przez królową Elżbietę II w Order klasy Knight Companion (KNZM). Orderu Nowozelandzkiego Zasługi – 2022 Distinguished Companion Orderu Nowozelandzkiego Zasługi – 2007 Officer Orderu Imperium Brytyjskiego – 1991
Filmografia Aktor