Wybory parlamentarne w okresie II Rzeczypospolitej przeprowadzane były w latach: 1919, 1922, 1928, 1930, 1935 i 1938. Mianem wyborów demokratycznych można określić jedynie wybory z 1919, 1922 i 1928 roku. Wybory z 1919 roku do Sejmu Ustawodawczego były kluczowe dla ugruntowania demokratycznych fundamentów państwa. Zostały przeprowadzone na mocy dekretu o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego wydanego przez Józefa Piłsudskiego 28 listopada 1918 roku.. Wybory z 1922 i 1928 roku odbywały się już na podstawie Konstytucji marcowej z 1921 roku oraz ordynacji wyborczych do Sejmu i Senatu, uchwalonych przez Sejm Ustawodawczy 28 lipca 1922 roku... Pierwsze trzy wybory odbywały się w oparciu o ordynacje wyborcze, które w pełni realizowały pięcioprzymiotnikowe prawo wyborcze: powszechne – każdy obywatel powyżej 21. roku życia (Sejm) lub 25. roku życia (Senat) miał prawo głosu (także kobiety, co było bardzo progresywne jak na ówczesne czasy), równe – każdy głos miał taką samą wagę, bezpośrednie – wyborca oddawał głos bezpośrednio na kandydata, tajne – głosowanie odbywało się w sposób anonimowy, proporcjonalne – mandaty rozdzielano proporcjonalnie do liczby uzyskanych głosów, co sprzyjało reprezentacji różnych partii i mniejszości narodowych. Charakter wyborów zaczął zmieniać się po zamachu majowym w 1926 roku, który zapoczątkował autorytarne rządy sanacji. Wybory z 1930 roku, znane jako „wybory brzeskie”, były pierwszymi, które w sposób jawny i na dużą skalę naruszyły zasady demokratyczne. Choć formalnie ordynacja nie uległa zmianie, to kampania wyborcza była prowadzona z zastosowaniem licznych nadużyć. Wielu przywódców opozycyjnego Centrolewu, m.in. Wincenty Witos, zostało uwięzionych w twierdzy w Brześciu, a wiece opozycji były rozpędzane. Celem było zniszczenie jedności opozycji i zapewnienie zwycięstwa prorządowemu Bezpartyjnemu Blokowi Współpracy z Rządem (BBWR). Wybory z 1935 i 1938 roku miały już charakter czysto reżimowy. Odbywały się one na podstawie nowej, niedemokratycznej Konstytucji kwietniowej z 1935 roku oraz ordynacji wyborczych do Sejmu i Senatu z 8 lipca 1935 roku.., które w praktyce uniemożliwiały opozycji zdobycie mandatów. Zniesiono zasadę proporcjonalności, a kandydatów na posłów i senatorów mogły zgłaszać tylko okręgowe zgromadzenia wyborcze, kontrolowane przez rząd. W efekcie tych zmian opozycja, w proteście przeciwko fasadowości wyborów, ogłosiła bojkot, co przełożyło się na niską frekwencję i niemal całkowite zwycięstwo BBWR oraz jego następcy – Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN).

Wybory Sejmu Ustawodawczego w 1919 roku

Wybory do Sejmu Ustawodawczego odbyły się 26 stycznia 1919.

Komitet wyborczy % głosów Związek Ludowo-Narodowy 37% Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” 17% PPS i Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego 12,5% Polskie Stronnictwo Ludowe Piast 8,5% Polskie Stronnictwo Ludowe – Lewica 4% Polskie Zjednoczenie Ludowe 3,3% Stronnictwo Katolicko-Ludowe 1,8% Narodowy Związek Robotniczy 1,8%

Wybory do Sejmu I kadencji w 1922 roku

Wybory do Sejmu I kadencji odbyły się w dniach 5/12 listopada 1922, w ich wyniku poszczególne komitety uzyskały następującą liczbę mandatów:

Komitet wyborczy Mandaty w Sejmie Mandaty w Senacie Związek Ludowo-Narodowy 98 29 Blok Mniejszości Narodowych 20 6 Polskie Stronnictwo Ludowe Piast 70 17 Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” 48 8 Chrześcijańska Demokracja 43 7 Polska Partia Socjalistyczna 41 7 Stronnictwo Chrześcijańsko-Narodowe 28 11 Narodowa Partia Robotnicza 18 3 Chłopskie Stronnictwo Radykalne 4 0 Pozostali 5 4 Suma 444 111

Wybory do Sejmu II kadencji w 1928 roku

Wybory odbyły się w dniach 4/11 marca 1928 roku.

Komitet wyborczy Mandaty w Sejmie Mandaty w Senacie Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem 125 48 Polska Partia Socjalistyczna 64 10 Blok Mniejszości Narodowych 61 22 Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” 41 7 Związek Ludowo-Narodowy 38 9 Chrześcijańska Demokracja 34 6 Polskie Stronnictwo Ludowe Piast 30 2 Stronnictwo Chłopskie 25 3 Narodowa Partia Robotnicza 11 3 Związek Robotników i Chłopów 7 0 Pozostali 8 1 Suma 444 111

Wybory do Sejmu III kadencji „brzeskie” 1930Wybory brzeskie, Historia Polska i Świat 1815-2004, Wydawnictwo Scholar, s. 291–292.

Partia/Koalicja Sejm Senat Numer % Numer % Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem 247 – 76 – Stronnictwo Narodowe 64 – 12 – Chrzescijańska Demokracja 14 – 2 – Centrolew (koalicja 5 partii poniżej) – – 14 – Polskie Stronnictwo Ludowe Piast 15 – 14 jako sojusz Centrolewu – Narodowa Partia Robotnicza 10 – 14 jako sojusz Centrolewu – Stronnictwo Chłopskie 17 – 14 jako sojusz Centrolewu – Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” 14 – 14 jako sojusz Centrolewu – Polska Partia Socjalistyczna 24 – 14 jako sojusz Centrolewu – Polska Partia Socjalistyczna-Lewica 1 – – – Komunistyczna Partia Polski 5 – – – Blok Ukraińsko-Białoruski 21 – 4 – Blok Mniejszości Narodowych 12 – 3 –

Wybory do Sejmu IV kadencji w 1935 roku

Komitet wyborczy Mandaty w Sejmie Mandaty w Senacie Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem 153 60 Mniejszości Narodowe 55 4

Wybory do Sejmu V kadencji w 1938 roku

Komitet wyborczy Mandaty w Sejmie Mandaty w Senacie Obóz Zjednoczenia Narodowego 161 47 Mniejszości Narodowe 55 –

Przypisy

Bibliografia