Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (skr. Związek Radziecki, ZSRR), także Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich (skr. Związek Sowiecki, ZSRS)Jakub Kalinowski, Praktyka władz Polski i ZSRS w postępowaniu z archiwaliami Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w latach 1939–1963, Warszawa 2014 . lub Związek Socjalistycznych Republik Rad; () – państwo historyczne, położone częściowo w Europie wschodniej i północno-wschodniej, a częściowo w Azji, ze stolicą w Moskwie, istniejące w latach 1922–1991.
Miało powierzchnię 22 mln km²Powierzchnia zmieniała się na przestrzeni czasu, największą miało w 1941, a najmniejszą w ostatnich 4 dniach istnienia, kiedy ograniczało się do Kazachstanu., rozciągało się od Morza Bałtyckiego i Czarnego do Pacyfiku. Nominalnie Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich był federacją narodowych republik radzieckich, w praktyce był krajem o mocno scentralizowanej władzy i gospodarce. Ustrój polityczny i gospodarczy państwa był dyktaturą monopartyjną, w którym władzę sprawowała RKP(b)/WKP(b)/KPZR według koncepcji tzw. „dyktatury proletariatu” Informacja o wydawnictwie na stronie ejournals.eu.. W okresie dyktatorskich rządów Włodzimierza Lenina i Józefa Stalina został wprowadzony system totalitarny, który po śmierci Stalina (w 1953) przekształcił się w autorytaryzm. Kolejną zmianę w systemie władzy ZSRR przyniosła pieriestrojka, w wyniku której w kraju (od 1990) zapanował ustrój semiprezydencki.
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich został utworzony 30 grudnia 1922 (po zakończeniu wojny domowej w Rosji) na mocy traktatu założycielskiego ZSRR zawartego przez rządzone wspólnie przez bolszewików, ale formalnie niepodległe: Rosyjską FSRR, Ukraińską SRR, Białoruską SRR i Zakaukaską FSRR. Spośród 18 republik związkowych wchodzących w różnych okresach w skład ZSRR jedynie Białoruska SRR i Ukraińska SRR posiadały (obok samego ZSRR) podmiotowość międzynarodową i były założycielami Organizacji Narodów Zjednoczonych, a także członkami większości organizacji wyspecjalizowanych ONZ. Rosyjska FSRR odgrywała rolę dominującą w całej historii ZSRR. W niej, jako największej republice związkowej, żyła ponad połowa populacji kraju.
Ustrój gospodarczy ZSRR często jest błędnie określany socjalistycznym, w rzeczywistości jednak elementy socjalizmu znajdziemy głównie na samym początku istnienia państwa, w którym to powszechne były wolne związki zawodowe będące jedną z cech socjalizmu. Wolne związki zawodowe szybko jednak zostały wyeliminowane przez rząd dążący do centralizacji władzy. Oficjalnie władza ZSRR w latach 70. określiła ustroje zaprowadzone w krajach bloku wschodniego socjalizmem realnym.
ZSRR przestał istnieć w wyniku zawarcia porozumienia białowieskiego (8 grudnia 1991) i deklaracji o rozwiązaniu ZSRR przyjętej w Moskwie przez Radę Republik Najwyższej Rady ZSRR (26 grudnia 1991). Dawne związkowe republiki radzieckie zaczęły tworzyć samodzielne państwa. Na mocy dwóch traktatów z Ałmaty (21 grudnia 1991) Rosji przysługuje stałe miejsce ZSRR w Radzie Bezpieczeństwa ONZ i wszystkich innych organizacjach międzynarodowych. Jednocześnie jako sukcesora ZSRR i jego międzynarodowych zobowiązań wyznaczono Wspólnotę Niepodległych Państw. Część byłych republik radzieckich kontynuuje współpracę w ramach Wspólnoty Niepodległych Państw, Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej i innych organizacji.
Geografia W okresie od powstania (1922) do wybuchu II wojny światowej (1939) ZSRR graniczył z Finlandią, Estonią, Łotwą, Polską i Rumunią w Europie; Turcją, Iranem, Afganistanem, Chinami i Japonią w Azji. Mongolska Republika Ludowa i Tuwińska Republika Ludowa były marionetkowymi państwami buforowymi ZSRR w Azji. Po zakończeniu II wojny światowej ZSRR miał prawie 20 tys. kilometrów długości granicy lądowej z dwunastoma krajami: Norwegią, Finlandią, Polską, Czechosłowacją, Węgrami, Rumunią, Turcją, Iranem, Afganistanem, Chinami, Mongolią, Koreą Północną i Japonią.
Maksima geograficzne Najwyższy punkt – Pik Komunizmu 7495 m n.p.m. Najniższy punkt – Kotlina Karagije 132 m p.p.m. Główne rzeki – Ob-Irtysz, Amur, Lena, Jenisej, Wołga Największe jeziora – Morze Kaspijskie, Morze Aralskie (obecnie niemalże całkowicie wyschnięte), Bajkał, Bałchasz, Ładoga, Onega
Przymiotniki radziecki i sowiecki
Radziecki jest przymiotnikiem pochodzącym od rzeczownika rada. W dawnej Polsce odnosił się on do rad i radców miejskich. W tym znaczeniu mówiono o urzędzie radzieckim, prowadzono księgi radzieckie, spisywano protokoły radzieckie, obejmowano mandat radziecki. Określenia takie jak klub radziecki, fotel radziecki, komisja radziecka, ślubowanie radzieckie, związane z funkcjonowaniem i polityką samorządów, były w użyciu jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym.
Niedługo po powstaniu Rosji Radzieckiej w prasie i publikacjach okresu II Rzeczypospolitej odnotowuje się użycie przymiotnika radziecki w odniesieniu do ustroju opartego na władzy rad robotniczych. Według Wielkiego Słownika Języka Polskiego pierwsze poświadczone użycie przymiotnika radziecki w tym znaczeniu datowane jest na 1919 i pochodzi z polskojęzycznej prasy wydawanej na Ukrainie, jednak w rzeczywistości występuje on już w Komunikacie Biura Prasowego przy Departamencie Spraw Politycznych z 25 marca 1918 (R. 2, nr 22), w polskim przekładzie oświadczenia rządu bolszewickiego: „Radziecka (sowietskaja) Republika Rosyjska zatwierdza się na podstawie swobodnego związku wolnych narodów, jako federacja radzieckich narodowych republik”. Dokument ten opublikowano niecałe pięć miesięcy po wybuchu rewolucji październikowej. Biuro Prasowe było organem Tymczasowej Rady Stanu, co nie potwierdza założenia autorów wspomnianego słownika, że przymiotnik radziecki w znaczeniu odnoszącym się do ustroju ZSRR „zaczął być używany na początku lat 20. XX wieku przez komunistów i ich sympatyków”. Przymiotnik ten występuje zarówno w lewicowej, jak i prawicowej prasie międzywojnia. W wydawanym przez prawicowego działacza politycznego Wincentego Kosiakiewicza Kurierze Polskim (numer z 19 grudnia 1918) mowa jest o republice radzieckiej, w związanej z endecją Gazecie Ostrowskiej (numer z 18 kwietnia 1919) pisano o rządzie radzieckim, a w socjalistycznej Gazecie Robotniczej (numer z 11 września 1919) o byłym prezydencie węgierskiej republiki radzieckiej. Stosując przymiotnik radziecki, ZSRR nazywa się Związkiem Radzieckim, także w opracowaniach naukowych. Przed 1939 nazwa Związek Radziecki była spotykana głównie (lecz nie tylko) w związanej z ruchem komunistycznym prasie i literaturze, sporadycznie pojawiała się też w takich czasopismach jak Na Posterunku: gazeta Policji Państwowej czy wydawanym przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Przeglądzie Prasy Z.S.R.R. i Emigracji Rosyjskiej.
Mniej więcej w tym samym czasie (przełom lat 1917/1918) pojawił się w polskim piśmiennictwie rusycyzm sowiecki, będący spolszczonym rosyjskim słowem советский (sowieckij), pochodzącym od rzeczownika совет (sowiet) oznaczającego radę, o zakresie znaczeniowym tożsamym z przymiotnikiem radziecki. Nie miał on wówczas pejoratywnego wydźwięku, aczkolwiek już w 1919 występuje też w negatywnym kontekście („aby tylko sowiecki gad wreszcie gryzł ziemię”), co można tłumaczyć trwającą wówczas wojną polsko-radziecką. Sowiecki stał się najbardziej rozpowszechnionym w dwudziestoleciu międzywojennym określeniem odnoszącym się do ZSRRPrzeszukanie hasła sowiecki dla okresu od 1918 do 1939 w zbiorach Polony daje wynik ponad 90 tys. wystąpień., używanym także przez prasę i literaturę lewicową, w tym komunistyczną. Używając zapożyczeń sowiecki bądź sowiet, ZSRR nazywano powszechnie Sowietami (niezależnie od nazywania tak rad delegatów robotniczych i żołnierskich oraz samych obywateli ZSRR) bądź Związkiem Sowieckim, przy czym ostatnie określenie występuje do dziś, także w publikacjach naukowychNp. Franco i Stalin. Związek Sowiecki w polityce Hiszpanii w okresie drugiej wojny światowej Bartosza Kaczorowskiego (2015) czy Związek Sowiecki wobec koncepcji federacyjnych w Europie Środkowo-Wschodniej 1941-1948 Henryka Bartoszewicza (1995)..
W latach 1918–1939 zarówno przymiotniki radziecki/sowiecki, jak i zawierające je wyrażenia (np. Związek Radziecki, rząd sowiecki, władza radziecka, delegacja sowiecka) były niekiedy używane naprzemiennie w tych samych publikacjach, także w polskojęzycznych wydawnictwach pochodzących z ZSRR, co pozwala sądzić, że uważano je za synonimy.
W początkach Polski Ludowej ten stan rzeczy utrzymał się – obok świadomego propagowania przymiotnika radziecki używano też drugiego wariantu. Manifest Lipcowy wzywał do pomagania żołnierzom polskim i sowieckim, o sztandarze sowieckim i grobach żołnierzy sowieckich mówił gen. Żymierski w swoim exposé z 2 stycznia 1945, a w Odezwie Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej z 17 stycznia 1945 napisano: „Niech żyje zwycięska koalicja antyhitlerowska Związku Sowieckiego, Anglii i Stanów Zjednoczonych!”. Jednakże już 21 lipca 1945 Minister Informacji i Propagandy wydał okólnik nakazujący unikania w drukach, na transparentach itp. wyrazu sowiecki i zastępowania go wyrazem radziecki. Ponadto w 1946 utworzono Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk z podległymi mu urzędami terenowymi, których zadaniem było sprawowanie nadzoru nad prasą i publikacjami oraz kontrola rozpowszechniania wszelkiego rodzaju utworów za pomocą druku. Od końca lat czterdziestych zmniejszało się więc występowanie w krajowych publikacjach przymiotnika sowiecki, a zwiększało użycie radziecki, co na łamach Kultury krytykował Stanisław WestfalJak wie każdy czytelnik pism drukowanych w Polsce, przejęte z rosyjskiego terminy „Sowiety”, „sowiecki”, zostały usunięte z oficjalnego użytku przez rządzące sfery komunistyczne. Wprowadzono natomiast ukuty w okresie rewolucji rosyjskiej (1919?) termin „radziecki”, będący przekładem z rosyjskiego przymiotnika „cоветский” – „związany z radą, z radami” (cовет „rada”). (…) Wprowadzenie po r. 1944 przymiotnika „radziecki” było zaprzeczeniem dwudziestokilkoletniej tradycji polskiej: do owej daty terminy Sowiety, sowiecki były – komunistów nie licząc – wyłączne. Nie kłóciło się to z duchem języka polskiego od kilku stuleci polszczyzna, mimo fal uzasadnionego lub nieuzasadnionego puryzmu, „czyścicielstwa”, wykazuje wyrazistą skłonność do przejmowania słów obcych dla zawartej w nich barwy stylowej lub kolorytu lokalnego. Na tym tle ustalenie się w Polsce terminów Sowiety, sowiecki, było całkowicie zrozumiałe, tym bardziej, iż komunistom nigdy administracyjnie nie zabraniano stosowania terminów Związek Rad, radziecki. co dawało dostateczny wyraz tradycyjnemu liberalizmowi. Stanisław Westfal, Radziecki, czy sowiecki, Kultura 1950/07/33-08/34 s. 204–209 wersja zdigitalizowana., ignorując jednak w swym artykule istnienie wariantu radziecki w przedwojennych polskich wydawnictwach.
Współcześnie stosowane są obie formy – uważane za poprawne i synonimiczne, aczkolwiek według Mirosława Bańki forma sowiecki ma konotację negatywną. Podobnie jak w języku polskim, w języku ukraińskim w odniesieniu do ZSRR stosuje się rodzime określenie radianśkyj (радянський), ale używa się też przymiotników sowitśkyj (совітський) i sowiećkyj (совєцький), Словопедія: Словник синонімів.. Są to rusycyzmy uznawane za nacechowane pejoratywnie„совітський”, Український тлумачний словник. i pokazujące dystans mówiącego.