thumb|240px|Krystyna Zachwatowicz z mężem Andrzejem Wajdą (2010) Krystyna Anna Zachwatowicz-Wajda (ur. 16 maja 1930 w Warszawie) – polska historyczka sztuki i scenografka teatralna i filmowa, profesorka sztuk plastycznych (2005)Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 lutego 2005 r. nr 115-2-05 o nadaniu tytułu profesora ().; współtwórczyni i aktorka kabaretu „Piwnica pod Baranami”.
Życiorys Wczesne lata W czasie II wojny światowej była członkinią Szarych Szeregów, brała też udział w powstaniu warszawskim jako sanitariuszka i łączniczka poczty harcerskiej. Po wojnie zaczęła uprawiać narciarstwo – w latach 1950–1954 należała do kadry narodowej w sekcji narciarskiej AZS Zakopane, a w latach 1950–1952 była członkinią Krakowskiego Klubu Wysokogórskiego. Podczas przygotowań do mistrzostw Polski uległa wypadkowi, po którym na stałe zrezygnowała ze sportu. Wówczas postanowiła dokończyć podjęte wcześniej studia – jest absolwentką historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim (1952) i uzyskała dyplom na Wydziale Scenografii krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki (1958).
Kariera zawodowa Przygotowywała scenografie do spektakli w Teatrze im. Aleksandra Fredry w Gnieźnie (1958–1959), Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie (1970–1971) i Starym Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie (1970–1999). W dorobku artystycznym ma projekty scenografii i kostiumów do ponad stu pięćdziesięciu inscenizacji teatralnych, przedstawień operowych i spektakli Teatru Telewizji. Jako kostiumografka i scenografka kilkukrotnie współpracowała również z Andrzejem Wajdą przy jego realizacjach teatralnych i filmowych.
W latach 1957–1972 występowała w Piwnicy pod Baranami. W swoim aktorskim dorobku ma role w filmach Andrzeja Wajdy. Po raz pierwszy pojawiła się w filmie w epizodycznej roli w Samsonie (1961). Następnie zagrała jedną z głównych ról w Człowieku z marmuru (1976), wcielając się w Hankę Tomczyk, żonę Mateusza Birkuta. Kontynuowała ją w Człowieku z żelaza (1981). Zagrała także Kazię, najstarszą z tytułowych panien w Pannach z Wilka (1979), mamę Witka w Kronice wypadków miłosnych (1985), matkę Szlomy w Korczaku (1990), kawiarkę w Panu Tadeuszu (1999) i panią Gretę, asystentkę profesora medycyny sądowej w Katyniu (2007).
W 1990 habilitowała się na Wydziale Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Od 2001 kierowała tamtejszą Katedrą Scenografii. W 2005 otrzymała tytuł profesora sztuk pięknych. W 2006 z jej inicjatywy na Wydziale Malarstwa krakowskiej ASP utworzono kierunek Scenografia. W 2014 otrzymała tytuł doktor honoris causa Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie.
Działalność społeczna i polityczna W sierpniu 1980 dołączyła do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s.]).. Od września 1980 należała do NSZZ „Solidarność”, brała udział w pracach Komisji Ekspertów ds. Kultury przy Prezydium NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze. W stanie wojennym działała w Prymasowskim Komitecie Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom.
Jest członkinią Rady Programowej Stowarzyszenia „Otwarta Rzeczpospolita”.
W 1988 z Andrzejem Wajdą założyła Fundację Kyoto–Kraków, w której od 2016 pełni funkcję prezeski.
Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 wchodziła w skład wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności. Została członkinią honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010 oraz przed wyborami prezydenckimi w Polsce w 2015. Była członkinią Komitetu Honorowego Społecznych Obchodów 70. rocznicy akcji „Wisła” (2017). W październiku 2020 wsparła protest przeciwko zaostrzeniu przepisów dotyczących aborcji w Polsce i zaprotestowała przeciwko użyciu symbolu znaku Polski Walczącej przez Jarosława Kaczyńskiego podczas wygłoszonego oświadczenia.
Życie prywatne Jest córką architektów Jana Zachwatowicza i Marii Chodźko-Zachwatowicz, wnuczką lekarza i polityka Witolda Chodźki oraz siostrą piosenkarki Katarzyny Zachwatowicz-Jasieńskiej. W styczniu 1974 zawarła związek małżeński z Andrzejem Wajdą, który trwał do jego śmierci w październiku 2016.
Filmografia (aktorska) Rok Tytuł Rola Uwagi 1961SamsonWiśka, pracownica fotoplastikonufilm dramatyczny, reżyseria: Andrzej WajdaDrugi człowiekartystka występująca w Piwnicy pod Baranamifilm obyczajowy, reżyseria: Konrad Nałęcki1976Człowiek z marmuruHanka Tomczyk, żona Birkutafilm polityczny, reżyseria: Andrzej Wajda1979Panny z WilkaKaziafilm psychologiczny, reżyseria: Andrzej Wajda1981Człowiek z żelazaHanka Tomczyk, żona Birkutafilm polityczny, reżyseria: Andrzej Wajda1985Kronika wypadków miłosnychmatka Witkafilm psychologiczny, reżyseria: Andrzej Wajda1990Korczakmatka Szlomyfilm biograficzny, reżyseria: Andrzej Wajda1999Pan Tadeuszkawiarkafilm kostiumowy, reżyseria: Andrzej Wajda2002Na dobre i na złeRóża Lewandowska, sąsiadka Karola (odcinek: 122)serial telewizyjny, reżyseria: Maciej Dejczer2007Katyńpani Gretafilm dramatyczny, reżyseria: Andrzej Wajda2012Wachlarzgłos starej kobietyfilm animowany, reżyseria: Kamila Grzybowska
Ordery i odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (9 października 1998)Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 października 1998 r. o nadaniu orderów (), „za wybitne osiągnięcia w pracy artystycznej, za zasługi dla kultury”. Krzyż Armii Krajowej (1981, przyznany za udział w Powstaniu Warszawskim) Złote Promienie z Rozetą Orderu Wschodzącego Słońca (Japonia, 29 kwietnia 2013) Kawaler Orderu Sztuki i Literatury (Francja, 28 czerwca 2022) Oficer Legii Honorowej (Francja, 26 stycznia 2026) Srebrny Medal Cracoviae Merenti (1995, wspólnie z mężem Andrzejem Wajdą) Medal Księcia Mściwoja II (2023) Honorowa Obywatelka Krakowa (2026) Oficer Legii Honorowej (2026)
Nagrody 1973 – nagroda na Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie za scenografię do filmu „Wesele” 2003 – Orzeł, Polska Nagroda Filmowa (nominacja) w kategorii: najlepsze kostiumy do filmu „Zemsta” 2011 – Nagroda Miasta Krakowa (wspólnie z mężem Andrzejem Wajdą) 2011 – Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska „Neptuny” 2016 – Nagroda im. prof. Aleksandra Gieysztora (wraz z mężem Andrzejem Wajdą) 2020 – Medal „Za mądrość obywatelską” przyznany przez miesięcznik „Kraków”
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Absolwentki Gimnazjum Żeńskiego im. Cecylii Plater-Zyberkówny Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Absolwenci Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Kategoria:Andrzej Wajda Kategoria:Członkowie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” (1980–1989) Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Filmowej Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Kategoria:Laureaci Nagrody Miasta Krakowa Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Ludzie związani z Piwnicą pod Baranami Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Oficerowie Legii Honorowej Kategoria:Polacy – Kawalerowie Orderu Sztuki i Literatury Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Wschodzącego Słońca Kategoria:Polscy pedagodzy Kategoria:Polscy reżyserzy filmowi Kategoria:Polscy scenografowie filmowi Kategoria:Polscy scenografowie teatralni Kategoria:Polskie aktorki teatralne Kategoria:Polskie aktorki filmowe Kategoria:Polscy reżyserzy teatralni Kategoria:Urodzeni w 1930 Kategoria:Wspierający Apel 64 Kategoria:Polacy – Oficerowie Legii Honorowej Kategoria:Honorowi obywatele Krakowa