thumb|upright=1.2|Mapa Mackindera z zaznaczonym Pivot Area (1904) Geopolityka – (z gr. γῆ gē - „ziemia”; πολιτικά politiká - sprawy miasta-państwa), nauka zajmująca się wyjaśnianiem wpływów uwarunkowań geograficznych takich jak: położenie, zasoby naturalne, klimat, ludność, potencjał gospodarczy i inne na politykę państwa, a w szczególności polityką zagraniczną, stosunki międzynarodowe i pozycję państwa na scenie międzynarodowej. Termin został po raz pierwszy użyty przez szwedzkiego politologa Rudolfa Kjelléna w artykule „Studier öfver Sveriges politiska gränser" („Badania nad granicamia politycznymi Szwecji"), opublikowanym w 1899 roku w sztokholmskim czasopiśmie „Ymer". Badania geopolityczne dotyczą głównie suwerennych państw (lub ich bloków), ale mogą odnosić się do wszystkich autonomicznych jednostek terytorialnych, tłumaczących przyczyny ich rozwoju, stagnacji lub spadku znaczenia poszczególnych regionów świata. O społecznej przydatności geopolityki świadczy to, że geopolityczne diagnozy i wyjaśnienia mają nie tylko wartość poznawczą, ale także służą predykcji i mogą wskazywać pożądane kierunki polityki zagranicznej i polityki gospodarczej państw.

Geopolityka jako zorganizowana dyscyplina ukształtowała się na przełomie XIX i XX wieku w pracach Kjelléna, Friedricha Ratzela, Alfreda Mahana, Halforda Mackindera i Karla Haushofera. Po II wojnie światowej termin był przez kilka dekad unikany w środowiskach akademickich ze względu na skojarzenia z nazizmem i doktryną Lebensraum. Odrodzenie nastąpiło w latach 70., gdy Henry Kissinger przywrócił termin do dyskursu politycznego, a po zakończeniu zimnej wojny geopolityka stała się ponownie jednym z centralnych pojęć w analizie stosunków międzynarodowych.

We współczesnej nauce geopolityka funkcjonuje w dwóch odmianach: geopolityka klasyczna (realistyczna), poszukująca prawidłowości w relacjach między przestrzenią a potęgą, oraz geopolityka krytyczna, badająca sposoby, w jakie aktorzy polityczni konstruują i wykorzystują wyobrażenia geograficzne w dyskursie politycznym.

Geneza Geopolityka wyrosła z XIX-wiecznej geografii niemieckiej, ale pytania o jej stricte geopolityczny charakter stawiano już w starożytności. W V w. p.n.e. Herodot z Halikarnasu w swoim dziele „Ιστορίαι” („Dzieje") rozwinął metodę analizy geograficznych warunków rywalizacji o terytoria i ocen, ich potencjału obronnego w kontekście wojen Greków z Persami. Trzy wieki później Polibiusz z Megalopolis w pracy pod identycznym tytułem zawarł m.in. wyjaśnienie przyczyn wzrostu potęgi Rzymu i analizy geopolityczne wielu miejsc o strategicznym znaczeniu (m.in. Bizancjum). Zachował się tylko niewielki fragment 40-tomowej pracy, ale była ona szeroko wykorzystywana przez największego geopolitycznego pisarza starożytności - Strabona z Amazei, który w 21 r. n.e. wydał „Γεωγραφικά ύπομνήματα" („Geograficzne zapiski") obejmujące 17 tomów poświęconych poszczególnym prowincjom Imperium Rzymskiego. Są one określane jako najstarszy podręcznik zarządzania państwem. Dotyczyły one wpływu geograficznych uwarunkowań na funkcjonowanie państwa oraz na decyzje podejmowane przez władców i ówczesnych przedsiębiorców. Dzieło to poświęcone jest de facto zmianom politycznej struktury ekumeny, spowodowanym przez warunki komunikacyjne, obecność zasobów, czynniki etniczne, społeczne i ekonomiczne. Dorobek geopolityczny Greków został przejęty przez Rzymian (Oktawian August, Korneliusz Tacyt), a w średniowieczu przez Arabów (Ibn Chaldun).

Za największe dzieło geopolityczne początków ery nowożytnej uchodzi „Relationi Universali" Giovanniego Botero Benese, wydane w Rzymie w latach 1591-1598 w czterech tomach. Botero wyjaśnił, że pozycja państwa na arenie międzynarodowej zależy od bogactw naturalnych (Richezze), sprawności organizacji politycznej (Gouerno), potencjału gospodarki (Forze) i bezpieczeństwa granic (Principi cinfinanti), a mierzy się je wykorzystując metody statystyki opisowej oraz wiedzę antropologiczną i demograficzną. W 1612 r. Bartłomiej Keckermann wydał w Gdańsku podobne dzieło zatytułowane „Systema geographicum duobus libris adornatum & publice olim prælectum". Akcentował on użyteczność geografii dla wyjaśnienia losów państw i narodów oraz ich sytuacji międzynarodowej, nazywał ją „okiem i światłem historii". W 1748 r. francuski prawnik i dyplomata, Charles Louis de Secondat, baron de la Brède at de Montesquieu, zwany w Polsce Monteskiuszem, opublikował dzieło „O duchu praw", w którym m.in. zaproponował trójpodział władzy, wskazując jednocześnie na konieczność dostosowania stanowionego prawa do warunków geograficznych państwa (lokalizacji, klimatu, sposobu gospodarowania wynikającego z „fizycznej natury rzeczy" oraz cech kulturowych społeczeństwa). Monteskiusz rozumiał zależność i prawa od „natury ziemi" w sposób deterministyczny, tzn. rozwój państw zależy przede wszystkim od obowiązującego prawa, które z kolei uwarunkowane jest całą gamą czynników geograficznych, odgrywających w ostatecznym rachunku rolę decydującą.

Epoka oświecenia to okres wielkiej debaty nad przyczynami wzrostu lub upadku potęgi państwa. Merkantyliści, w tym Jean Baptiste Colbert - minister handlu i finansów w rządzie Ludwika XIV, uważali, że źródło sukcesu (potęga państwa) zależy od dbałości o dochody skarbowe. Inni, jak np. William Petty - założyciel słynnego Royal Society w Londynie - uważali, że zaludnienie i wydajność pracy jest podstawą sukcesu. Z kolei fizjokraci prawdziwego źródła bogactwa upatrywali w zasobach tkwiących w ziemi, zwłaszcza w dostępności ziemi uprawnej (François Quesnay, Anne-Robert-Jacques Turgot). Do debaty weszli także liberałowie z Adamem Smithem na czele, którzy głosili, że potęga gospodarcza bierze się ze swobody działalności gospodarczej i wolnego handlu. Ukazywały się wówczas bardzo liczne publikacje geopolityczno-statystyczne, zawierające drobiazgowe wykazy miast i jednostek administracyjnych poszczególnych państw, liczby mieszkańców w podziale na wyznania i grupy etniczne, różnorodnych obiektów gospodarczych (fabryki, kopalnie, porty), militarnych (twierdze, bazy), kulturalnych (świątynie) oraz ilość wytworzonych produktów, zwłaszcza eksportowych. Podręczniki tego typu mogą stanowić podstawę oszacowania potęgi państwa, możliwości ich ekspansji lub szans na ewentualną skuteczną obronę. Jednocześnie geografia, pod której nazwą kryła się geopolityka, już w XVIII w. stała się cenionym narzędziem zarządzania państwami, co zbiegało się rozpoczęciem imperialnej rywalizacji francusko-angielskiej. W Anglii geografia znalazła się w programach studiów humanistycznych, stając się z czasem płaszczyzną łączącą środowiska naukowe z władzą polityczną, przygotowując podłoże dla rodzącego się angielskiego imperializmu. Program studiów geograficznych w Oxford i Cambridge akcentowały praktyczne aspekty związane z żeglugą, handlem i eksploatacją krajów zamorskich, uzasadniając zarazem działania zmierzające do budowy mocarstwa. Kiedy Brytyjska Admiralicja wysyłała kapitanów George'a Vancouvera i Jamesa Cooka w celu zbadania Pacyfiku, Napoleon nakazał ustanowienie pierwszej katedry geografii i historii na Sorbonie (po ustanowieniu Université de France w 1808 r.). W Stanach Zjednoczonych Ameryki, w pierwszych dekadach istnienia tego państwa, w promowanie geografii jako dyscypliny o wielkim znaczeniu dla rozwoju społeczeństwa i potęgi państwa był zaangażowany m.in. Benjamin Franklin i Thomas Jefferson. Już w 1784 r. studia geograficzne otworzono na King's College w Nowym Jorku, a od 1818 działał Wydział Geografii, Historii i Etyki na Akademii Wojskowej Stanów Zjednoczonych w West Point. Również w Niemczech geografia funkcjonowała na uczelniach jako dyscyplina niezbędna z punktu widzenia przygotowania do służby państwowej. Twórca metodologii geografii oraz wieloletni wykładowca geografii na Uniwersytecie w Królewcu, Immanuel Kant, szczególnie zwracał uwagę na społeczną użyteczność wiedzy, a zwłaszcza użyteczność z punktu widzenia polityki państw. Stan państw ma być według niego rozpatrywany w odniesieniu do względnie stałych elementów takich jak położenie, charakter produktów, zwyczajów, przemysłu, handlu i zaludnienia. O geopolitycznej orientacji Kanta świadczy to, że stan państw proponuje on wyjaśnić cechami krajobrazu związanymi z lokalizacją i różnymi przejawami działalności ludzkiej .

Typowo geopolityczne były też inspiracje badaczy uważanych powszechnie za klasyków nowożytnej geografii: Aleksandra von Humboldta oraz Karla Rittera. Na kartach pierwszego temu „Kosmosu" Humboldt przedstawił projekt dyscypliny nazwanej geografią, zdefiniowany jest m.in. jej główny cel badawczy „śledzenie związków zachodzących między ukształtowaniem powierzchni Ziemni i jej przyrodą, a kierunkiem wędrówek ludów i postępem oświecenia, czyli śledzenie refleksu Ziemi w obrazie historii" - oznacza to szukanie odpowiedzi na pytanie o wpływ, jaki na losy ludzkich społeczności, państw i cywilizacji wywierają uwarunkowania geograficzne. Ten stricte geopolityczny sposób rozumowania jest jest jeszcze bardziej widoczny u Rittera, dla którego geografia jest niezbędną podstawą nauk politycznych.

Friedrich Ratzel w swojej ostatniej publikacji „Politische Geographie" poświęconej studiu biogeograficznemu, ukazuje w jaki sposób warunku terenowe wpływają na proces przystosowywania się różnych gatunków roślin i zwierząt w miarę zwiększenia się populacji. Niektórzy badacze błędnie interpretują to jako koncepcję państwa, które jest uważane za organizm terytorialny (), który rośnie, kurczy się lub umiera w zależności od zdolności do opanowania przestrzeni. Pojęcie „Lebensraum" pojawiło się w 1841 r. za sprawą twórcy niemieckiego ekonomisty Friedricha Lista, a do geografii wprowadził jest Oskar Peschel - poprzednik Ratzla na stanowisku kierownika katedry geografii w Lipsku. Ratz podkreślał wielokrotnie, że kultura jest przyczyną tego, że ludzie społeczności nie podlegają prawom biologicznym.

Rudolf Kjellén, uczeń Ratzela, poszedł dalej, tworząc w 1916 roku całościową teorię państwa, w której geopolityka stanowiła jedną z pięciu kategorii analitycznych (obok ekopolityki, demopolityki, socjopolityki i kratopolityki). Kjellén twierdził, że państwo jest nierozerwalnie związane z terytorium, na którym funkcjonuje, i pozostaje w ciągłej rywalizacji z sąsiadami o zasoby i wpływy.

Klasyczne teorie Twórcy geopolityki w XIX w. kierowali swoje zainteresowania albo na problematykę globalną, szukając prawidłowości w zmianach układu sił gospodarczych i politycznych w świecie, albo koncentrowali się na wyjaśnianiu historii pojedynczych państwa lub narodów.

Organiczna koncepcja państwa i geograficzny bieg dziejów (Kapp) Ernest Christian Kapp (1808-1896) - niemiecki pedagog, geograf i filozof jest autorem organicznej konpcepcji państwa jak i koncepcji geograficznego biegu dziejów. Obydwie koncepcje wychodzą od geopolitycznej idei zależności rozwoju państwa od ich lokalizacji i warunków geograficznych, a także akceptują nieuchronność ewolucyjnej zmienności społeczeństw. Powyższe dwie koncepcje przyniosły późniejszą sławę takim badaczom jak m.in. Fryderyk Ratzel, Oswald Spengler, Elizeusz Reclus, a także Wacław Nałkowski.