Józef Unszlicht

Józef Unszlicht, po rosyjsku Iosif Stanisławowicz Unszlicht (; ur. w Mławie, zm. 29 lipca 1938 w Kommunarce) – radziecki wojskowy, funkcjonariusz służb specjalnych, działacz partyjny i państwowy oraz inżynier narodowości żydowsko-polskiej, wiceprzewodniczący Czeki/GPU/OGPU (1921–1923), naczelnik zaopatrzenia Armii Czerwonej (1923–1925), wiceprzewodniczący Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki (1925–1930) i zastępca ludowego komisarza do spraw wojskowych i morskich (1925–1930), równolegle przewodniczący Osoawiachimu (1927–1932). W 1930 roku odwołany z wojska, mianowany zastępcą przewodniczącego Najwyższej Rady Gospodarki Narodowej (1930–1933), później naczelnikiem Głównego Zarządu Lotnictwa Cywilnego (1933–1935), poprzednika Aerofłotu. Podczas wielkiej czystki aresztowany, skazany na śmierć i stracony.

Życiorys Ukończył Szkołę Techniczną im. Wawelberga i RotwandaStanisław Sławomir Nicieja „Julian – Leszczyński – Leński” Książka i Wiedza 1979, s. 52.. Od 1900 roku należał do SDKPiL. Działalność polityczną rozpoczynał jako student przybyły do Krakowa, gdzie organizował wysyłkę „Czerwonego Sztandaru” – pisma SDKPiL na ziemie zaboru rosyjskiegoAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892–1920” Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, s. 73.. Od 1906 roku należał do SDPRR. W 1907 roku uczestniczył w V zjeździe SDPRR. W latach 1911–1913 był członkiem władz SDKPiL w guberni warszawskiej i władz okręgowych partii w Łodzi. Od końca 1911 roku należał do przywódców grupy „rozłamowców” w SDKPiL skupionych w Komitecie Warszawskim skonfliktowanym z Zarządem Głównym SDKPiLStanisław Sławomir Nicieja „Julian – Leszczyński – Leński” Książka i Wiedza 1979, s. 48.. Więziony był (kilkakrotnie w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej) i zsyłany za działalność rewolucyjną. W październiku 1917 roku jako jeden z reprezentantów bolszewików wszedł w skład Rady Państwowej, tzw. przedparlamentu, która miała sprawować funkcję władzy ustawodawczej do czasu zwołania KonstytuantyAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892–1920” Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, s. 192..

Był uczestnikiem przewrotu bolszewickiego (rewolucji październikowej) w Piotrogrodzie, członkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej. Po przewrocie bolszewickim pracował w Radzie Wykonawczej w Irkucku i Komitecie irkuckim SDPRR. Na listopadowym zjeździe Rad wybrany został w skład Centralnego Komitetu WykonawczegoAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892–1920” Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, s. 204.. Na I Konferencji grup SDKPiL w Rosji został wybrany do władz organizacji. Występował przeciwko Leninowi w sporze wewnątrz partii bolszewickiej dotyczącym podpisania pokoju z Państwami Centralnymi w Brześciu w marcu 1918 rokuAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892–1920” Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, s. 203.. Od kwietnia 1918 do stycznia 1919 roku był przewodniczącym Kolegium do Spraw Jeńców i Uchodźców (Центральная коллегия по делам пленных и беженцев, Центропленбеж)Центропленбеж / Центрэвак / Главное управление принудительных работ (ГУПР) при НКВД РСФСР.. W maju 1918 roku został członkiem kolegium Ludowego Komisariatu Spraw WewnętrznychAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892–1920” Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, s. 206.. Od roku 1918 był współorganizatorem Armii Czerwonej. Od stycznia 1919 roku zasiadał we władzach CKW grup KPRP w Rosji. Uznawał, że mimo ustanowienia władz partii w Polsce CKW grup KPRP w Rosji ze względu na „większe doświadczenie rewolucyjne” powinno kierować pracą partyjną w krajuWalentyna Najdus „Lewica polska w Kraju Rad 1918–1920” PWN 1971, s. 177.. W lutym 1919 roku został członkiem Rady Wojskowo-Rewolucyjnej Polski odpowiadając za sprawy finansowe i Wydział WerbunkowyWalentyna Najdus „Lewica polska w Kraju Rad 1918–1920” PWN 1971, s. 207..

W roku 1919 został członkiem Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Litwy i Białorusi. Organizował oddziały Armii Czerwonej na Litwie i Białorusi. Był komisarzem ludowym ds. wojskowych oraz członkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej Litewsko-Białoruskiej Republiki Rad. Został również członkiem prezydium Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad Robotniczo-Chłopskiej Republiki Litewsko-Białoruskiej oraz członkiem Biura Politycznego (5-osobowego) KC RKPLiBWalentyna Najdus „Lewica polska w Kraju Rad 1918 – 1920“ PWN 1971, s. 236-240. Reprezentował KPRP na zjeździe założycielskim III MiędzynarodówkiAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892–1920” Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, ISBN 978-83-66586-19-2, s. 445..

W 1919 roku był zwolennikiem przeniesienia do Polski rewolucji z pomocą Armii CzerwonejNorbert Michta „Julian Marchlewski – Polska, Naród, Socjalizm” PWN 1975, s. 395.. Brał udział w walkach z Wojskiem Polskim w czasie wojny polsko-bolszewickiej, w okresie kwiecień – grudzień 1919 był członkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej 16 Armii, a od grudnia 1920 do kwietnia 1921 był członkiem Rady Wojskowo-Rewolucyjnej Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego. Ciężko ranny podczas podróży inspekcyjnej na froncieWalentyna Najdus „Lewica polska w Kraju Rad 1918 – 1920“ PWN 1971, s. 242. Jednocześnie od roku 1920 pracował w Biurze Polskim KC RKP, a latem 1920 roku został członkiem Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego w Białymstoku (tzw. Polrewkom). Był jednym z organizatorów Polskiej Armii Czerwonej.

W latach 1921–1923 był wiceprzewodniczącym Czeka (od 1922 GPU). W sierpniu 1923 roku otrzymał misję tworzenia kadr niemieckiej Armii Czerwonej mającej przeprowadzić w Niemczech rewolucję. W tym miesiącu wyjechał pod fałszywym nazwiskiem do Niemiec by wspierać niemieckich komunistów w przygotowywaniu rewolucjiAndrzej Friszke „Czekanie na rewolucję. Komuniści w II Rzeczypospolitej 1921 – 1926“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2023, ISBN 978-83-67805-08-7, s. 181.

Silnie oddziaływał na walki frakcyjne w kierownictwie Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. Na V Kongresie Kominternu w czerwcu 1924 roku działał na rzecz krytyków kierownictwa partii i poparł stanowisko frakcji ultrarewolucyjnej w KPRP, która ostatecznie doprowadziła do obalenia dotychczasowego kierownictwa KPRPAndrzej Friszke „Czekanie na rewolucję. Komuniści w II Rzeczypospolitej 1921 – 1926“ Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2023, ISBN 978-83-67805-08-7, s. 302.

W latach 1923–1925 był członkiem Wojskowej Rady Rewolucyjnej, szefem zaopatrzenia Armii Czerwonej, a w roku 1924 członkiem Komisji Rewizyjnej WKP(b). W latach 1925–1930 był zastępcą komisarza ludowego spraw wojskowych i przewodniczący Rady Wojennej Republiki i zastępcą komisarza ludowego (ministra) Marynarki Wojennej, jednocześnie od roku 1927 przewodniczącym paramilitarnego Osoawiachimu. W latach 1930–1933 był zastępcą przewodniczącego Najwyższej Rady Gospodarki Narodowej, a w latach 1933–1935 szefem Głównego Zarządu Lotnictwa Cywilnego, następnie sekretarzem Rady Związkowej CIK ZSRR.

Delegat na IX, X, XII, XIV–XVII zjazd RKP(b)/WKP(b).

W okresie wielkiej czystki 11 czerwca 1937 roku został aresztowany przez NKWD i oskarżony o współpracę z polskim wywiadem. Mimo tortur nie przyznał się do winy, dlatego nie został wykorzystany – jak początkowo planowano – w procesie pokazowym. 28 lipca 1938 roku został skazany przez Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR na śmierć z zarzutu stworzenia organizacji kontrrewolucyjnej, szpiegostwa i przygotowywaniu aktów terroru. Stracony 29 lipca 1938 roku w miejscu egzekucji Kommunarka, został pochowany anonimowoNikołaj Iwanow: Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina. „Operacja polska” 1937–1938, Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 271–273.Уншлихт Иосиф Станиславович..

Odznaczenia: Order Czerwonego Sztandaru.

Jego bratem był Julian Unszlicht, ksiądz katolicki, a siostrami: Zofia Unszlicht-Osińska i Stefania Brun, żona krytyka literackiego i działacza komunistycznego Juliana Bruna.

Książki Ustawodawstwo społeczne pod rządami Józefa Piłsudskiego w Polsce (1927).

Galeria

Przypisy

Bibliografia Wielka Encyklopedia Radziecka, Tom 27, Moskwa 1977. Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko rosyjskiej 1919-1920, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2004. Stefan Król: Cytadela warszawska, Książka i Wiedza, Warszawa 1978, s. 221. Уншлихт Иосиф Станиславович

Kategoria:Politycy SDKPiL Kategoria:Polscy zesłańcy w Imperium Rosyjskim Kategoria:Bolszewicy Kategoria:Rewolucjoniści Kategoria:Polacy w rewolucji październikowej Kategoria:Członkowie Komitetu Centralnego RKP(b) i WKP(b) Kategoria:Deputowani do Zgromadzenia Ustawodawczego Rosji 1918 Kategoria:Funkcjonariusze Czeki Kategoria:Funkcjonariusze NKWD Kategoria:Polscy funkcjonariusze rosyjskich i radzieckich służb specjalnych Kategoria:Żydowscy funkcjonariusze rosyjskich i radzieckich służb specjalnych Kategoria:Członkowie Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski Kategoria:Radzieccy ministrowie Kategoria:Rosyjscy komuniści Kategoria:Polscy komuniści straceni w ramach czystek stalinowskich Kategoria:Straceni przez rozstrzelanie Kategoria:Więźniowie Cytadeli Warszawskiej (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Ludzie urodzeni w Mławie Kategoria:Urodzeni w 1879 Kategoria:Zmarli w 1938