mały|240px|Badania terenowe w Kopojnie Józef Burszta (ur. 17 kwietnia 1914 w Grodzisku Dolnym, zm. 6 lipca 1987 w Poznaniu) – polski etnograf (etnolog), socjolog i historyk, profesor nauk humanistycznych, wykładowca Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Twórca i pierwszy przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk (1975–1987), redaktor naczelny Dzieł wszystkich Oskara Kolberga.
Jego synem był antropolog kulturowy Wojciech Burszta.
Życiorys Do szkoły powszechnej uczęszczał w Grodzisku i Leżajsku. W 1934 uzyskał maturę w Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego w Leżajsku, po czym został przyjęty na Wyższe Katolickie Studium Społeczne w Poznaniu, które ukończył w 1936 roku broniąc pracy dyplomowej pt. „Przyczynki do urbanizacji robotników wielkopolskich”. W 1937 rozpoczął studia z socjologii na Uniwersytecie Warszawskim, pracując jednocześnie w Państwowym Instytucie Kultury Wsi pod kierunkiem prof. Józefa Chałasińskiego. W PIKW napisał część szerszej pracy, opartej zarówno na materiałach socjologicznych, jak i historycznych – Rodzaje i kierunki odpływu ludności ze wsi i jego czynniki, a także uczestniczył w pracach przygotowawczych do wydania przez Chałasińskiego czterotomowego dzieła pt. Młode pokolenie chłopów (1938). Wyjechał na krótki staż naukowy do Danii, w 1939 podjął obowiązki sekretarza redakcji „Przeglądu Socjologicznego”. Po wybuchu II wojny światowej powrócił do rodzinnej wsi. Uczestniczył w podziemnym ruchu ludowym, prowadził tajne nauczanie i przewodniczył delegaturze Polskiego Komitetu Opiekuńczego w Grodzisku Dolnym, a oficjalnie pracował jako fotograf.
W lutym 1945 razem z żoną i córką osiadł w Poznaniu, gdzie został zatrudniony w Wojewódzkim Urzędzie Ziemskim, a od maja 1946 r. w Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ruchu Ludowego „Polska”. Jesienią 1945 ukończył studia socjologiczne na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego na podstawie pracy magisterskiej pt. „Biedota wiejska w strukturze społecznej wsi”, przygotowanej na seminarium prof. Tadeusza Szczurkiewicza. Doktorat z socjologii uzyskał w lipcu 1947 w oparciu o rozprawę „Ruchliwość społeczna wsi małopolskiej”, napisaną u tego samego promotora.
Od 1947 pracował jako adiunkt w Katedrze Socjologii Wydziału Humanistycznego UP, a po likwidacji placówek i studiów socjologicznych został w 1951 przeniesiony do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UP. W latach 1954–1956 był zastępcą profesora i docentem w Katedrze Historii Polski Uniwersytetu Łódzkiego.
W 1956 objął utworzony dla niego Zakład Historii Kultury Materialnej w Katedrze Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 1957 został kierownikiem katedryJasiewicz Zbigniew, Bogusław Linette, Zofia Staszczak; Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową, UAM, Poznań 1978, s. 5. i kierował nią do 1979. W 1959 został mianowany profesorem nadzwyczajnym, w 1966 – zwyczajnym. Pełnił funkcję dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego UAM (1962–1964), a następnie prorektora uczelni (1965–1968).
Pracował także w Instytucie Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk. W 1975 doprowadził do utworzenia Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk i kierował nim do śmierci.
Po przejściu na emeryturę na UAM w 1984 nadal prowadził wykłady i seminarium magisterskie. Wypromował 36 doktorów i ponad 150 magistrów.
Był przewodniczącym rady naukowej Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie.
Zmarł 6 lipca 1987 w trakcie wykonywania obowiązków dydaktyczno-naukowych. Jego prochy zostały złożone na cmentarzu junikowskim w Poznaniu.
Działalność w ruchu ludowym Burszta był aktywnym członkiem ruchu ludowego, należał do Polskiego Stronnictwa Ludowego, później do PSL–Lewicy i odrodzonego PSL. Od 1949 do ostatnich dni życia uczestniczył w działalności oświatowej, kulturalnej i wychowawczej Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Przez wiele lat był m.in. przewodniczącym Rady Naukowej Zakładu Historii Ruchu Ludowego przy Naczelnym Komitecie ZSL, członkiem Rady Nadzorczej Ludowej Spółdzielni Wydawniczej oraz współpracownikiem instytutu naukowego w Poznaniu poświęconego badaniu działalności Wincentego Witosa.
Negatywnie nastawiony do działalności władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej na wsi, szczególne zagrożenie widział w roli państwowych gospodarstw rolnych. W celu odbudowy tożsamości lokalnej postulował zbudowanie etosu opartego na własnym regionie (koncepcja tzw. małych ojczyzn).
Dorobek naukowy i dydaktyczny Punktem wyjścia prac naukowych Józefa Burszty była socjologia i zagadnienia społeczne wsi. Zainteresowania tą dziedzina przekształciły się w instytucjonalny związek z etnografią.
Praca naukowa Józefa Burszty, oparta na badaniach terenowych i studiach źródłowych, dotyczyła wsi – w aspekcie etnograficznym, socjologicznym i historycznym. Wśród interesujących go zagadnień były: społeczna stratygrafia, historia gospodarcza wsi, procesy osadnicze i kształtowanie się krajobrazu osadniczego wsi, procesy migracyjne, zagadnienia edukacji. Zajmującym problemem było też historyczne kształtowanie się relacji między kulturą chłopską i polską kulturą narodową. Terenami badawczymi dla Burszty była Wielkopolska, Małopolska i tzw. Ziemie Odzyskane. Badacza interesowały nie tylko tradycyjne treści kultury chłopskiej, lecz i procesy przemian kulturowych zachodzących po 1945 r. Przeprowadził na ziemiach zachodnich i północnych Polski badania nad kulturową adaptacją osadników po II wojnie światowej.
Jego podejście naukowe było w różnych aspektach nowatorskie. Nie tylko łączył warsztat etnografa i socjologa, ale także wskazywał na ważne procesy społeczne zachodzące na wsi. Jego badania nad problematyką wsi dotyczyły historii społecznej, gospodarczej, kulturalnej i technicznej. W ramach tego kierunku zainteresowań powstały studia historyczno-socjologiczne przedstawiające rolę karczmy w życiu wsi i społeczeństwa (Wieś i karczma, 1950; Społeczeństwo i karczma, 1951), omówienie wybranych zagadnień z historii wsi Polski południowej, takich jak ciężary feudalne związane ze spławem na Wiśle. Własność gromadzka, zmiany osadnicze wsi i emigracja ze wsi (Szkice z dziejów wsi, 1955), całościowe opracowanie procesu historycznego kształtowania się krajobrazu osadniczo-kulturowego wsi na ziemiach polskich (Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej, 1958).
Cele i kierunki badań, które określił w wymienionej publikacji, realizował w swojej działalności badawczej. „Miłość” do kultury ludowej, w szczególności do folkloru, sprawiła, że podjął trud rozważań i teoretycznych sformułowań dotyczących wzajemnej relacji zachodzącej pomiędzy kulturą ludową a kulturą narodową. W roku 1974 ukazała się jego praca Kultura ludowa – kultura narodowa Szkice i rozprawyBurszta Józef, Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1974. ukazująca ów problem w szerokiej perspektywie historycznej i porównawczej.
W 1985 roku ukazała się ostatnia praca, która przedstawia „zarys historycznych związków kultury chłopskiej z narodowąBurszta Józef, Chłopskie źródła kultury. Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1985, s. 8.. Autor wykazuje w niej, jak istotne znaczenie w dziejach kultury polskiej miało przenikanie treści kultury ludowej do kultury narodowej, które dokonywało się przez wieki.
W 1961 objął stanowisko redaktora naczelnego monumentalnego przedsięwzięcia wydawniczego – Dzieł wszystkich Oskara Kolberga. Znajomość spuścizny tego autora spożytkował dla podjęcia studiów nad XIX-wiecznymi dziejami etnografii w Polsce i na Słowiańszczyźnie. Związany był również z Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie.
Burszta był ceniony jako dydaktyk i organizator życia naukowego, angażował się w upowszechnianie wiedzy etnologicznej i znajomości kultury ludowej. Przyczynił się do powstania współczesnego ruchu folklorystycznego i był jego czynnym propagatorem. Chętnie służył jako konsultant radą i pomocą zespołom folklorystycznym, zasiadał w komisjach oceniających zespoły na festiwalach i przeglądach artystycznych.
W badaniach etnograficznych postulował stosowanie metod socjologicznych. Wprowadził rozróżnienie terminów folklor i folkloryzm, wskazując w polskiej kulturze trzy oddzielne nurty folkloru: miejski, chłopski i szlachecko-feudalny. W Słowniku etnologicznym rozpatrywał termin „folklor” jako „odrębną i samodzielną część kultury symbolicznej, powszechnie, prawie bezrefleksyjnie właściwą konkretnym środowiskom (wiejskim, miejskim, zawodowym, towarzyskim itp.), mniejszym lub większym grupom społecznym, aż do całego społeczeństwa włącznieBurszta Józef, Folklor, [w:] Staszczak Z. (red.) Słownik etnologiczny. 1987, PWN, Warszawa, s. 124.. Natomiast „folkloryzm” według Burszty to „zjawisko z dziedziny kultury artystycznej, polegające na stosowaniu w szczególnych sytuacjach życiowych wybranych (bądź z dokumentacji, bądź wprost z życia) treści i form folkloru w postaci wtórnej, najczęściej wyuczonej i w sytuacjach zazwyczaj celowo zaaranżowanych”Burszta Józef; Folklor…,s.131..
Jego dorobek został uhonorowany przez przyjaciół z kraju i zagranicy oraz uczniów wydaną w 1978 w Poznaniu księgą Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludowąJasiewicz Z, Linette B., Staszczak Z;Tradycja i przemiana. Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową. UAM; Poznań, 1978.. W pozycji tej zawarta została bibliografia dorobku Józefa Burszty za lata 1938 do 1976.
Nagrody i odznaczenia W 1975 przyjął w Wiedniu z rąk prezydenta Austrii Rudolfa Kirchschlägera Nagrodę im. Herdera, przyznawaną wschodnioeuropejskim naukowcom i artystom przez . W 1977 został laureatem Nagrody im. Oskara Kolberga, a w 1983 wraz z zespołem redakcyjnym Dzieł wszystkich Oskara Kolberga – Nagrody im. Zygmunta Glogera.
W 1979 został honorowym obywatelem miasta Leżajska.
W 1987 został pośmiertnie odznaczony Medalem RodłaPiastowska myśl zachodnia, "Życie i Myśl", nr 11–12/1987, s. 98..
Nazwisko Burszty nosi ulica na poznańskim Świerczewie oraz sala wykładowa w Collegium Martineum UAM.
W 2014 w setną rocznicę jego urodzin z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu uruchomiono Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty, w którym prezentowane są m.in. fotografie jego autorstwa.
Publikacje Wydawnictwa zwarte Wieś i karczma, Warszawa 1950 Społeczeństwo i karczma. Propinacja, karczma i sprawa alkoholizmu w społeczeństwie polskim XIX w., Warszawa 1951 Niewola karczmy, Warszawa 1953 Szkice z dziejów wsi, Warszawa 1955 Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. O tworzeniu się krajobrazu osadniczego ziem polskich i rozplanowań wsi, Wrocław 1958 Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960–1967, t. 1–3 (redakcja) Sześćset lat miasta Koła, Poznań 1963 (redakcja) Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, Poznań 1964 (redakcja) Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974 Problemy kultury ludowej. Materiały z II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich, Poznań – Błażejewko 11/12 X 1974, Warszawa 1976 (redakcja) Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, Wrocław 1976 (redakcja) Chłopskie źródła kultury, Warszawa 1985 Atlas języka i kultury ludowej Wielkopolski (współautor), Poznań–Wrocław 1979–2005 Wieś małopolska. Studium struktury i organizacji społeczno-przestrzennej wsi Grodzisko w powiecie łańcuckim, red. Wojciech Burszta, Stowarzyszenie „Ziemia Grodziska”, Poznań 1987.
Ważniejsze artykuły 1969 Kultura ludowa – folkloryzm – kultura narodowa, „Kultura i Społeczeństwo” 13, nr 4. 1973 Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka, „Lud” t. 57
Przypisy
Bibliografia
Burszta J., Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa, 1974. Burszta J., Chłopskie źródła kultury. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1985.