Literatura białoruska – literatura w języku białoruskim, która powstała na ziemiach współczesnej Białorusi, jak i poza jej granicami. Jej geneza sięga czasów Rusi Kijowskiej, gdy rozpoczęło się kształtowanie piśmiennictwa staroruskiego. Wyodrębnienie się literatury białoruskiej nastąpiło na przełomie XIV–XV wieku, a jej rozkwit przypadł na XVI–XVII wiek.
Język ruski (starobiałoruski) był językiem urzędowym w Wielkim Księstwie Litewskim do 1696, kiedy ostatecznie ustaliła się tam supremacja języka polskiego. W języku ruskim został spisany Statut Litewski oraz powstawały dzieła polemiczne i religijne. W 1517 roku Franciszek Skaryna w Pradze wydał pierwszą książkę w języku starobiałoruskim. W XVII wieku – w czasach działalności Symeona Połockiego – nastąpił rozwój sylabicznej poezji barokowej i dramatu szkolnego. W XVIII wieku białoruskie piśmiennictwo upadło, odrodziło się na początku XIX wieku – w epoce romantyzmu. W pierwszej połowie XIX wieku powstał poemat parodystyczny anonimowego autora Taras na Parnasie, na terenach białoruskich działali romantycy Jan Barszczewski, Jan Czeczot, Wincenty Dunin-Marcinkiewicz, Aleksandr Rypiński. W drugiej połowie XIX wieku w literaturze białoruskiej rozpoczął się okres realizmu. Do przedstawicieli tego nurtu należeli Franciszek Bohuszewicz, Adam Hurynowicz i Janka Łuczyna. Po rewolucji 1905–1907 roku w Wilnie wydawano pierwsze białoruskie gazety. „Nasza Dola” ukazywała się w 1906 roku, „Nasza Niwa” wychodziła w latach 1906–1915. Wokół tych wydawnictw zaczęło się kształtowanie pierwszego środowiska literatów o sprecyzowanych poglądach przynależności do narodu białoruskiego. Wśród nich znaleźli się Maksim Bahdanowicz, Janka Kupała, Jakub Kołas, Zmitrok Biadula, Maksim Harecki, Aleś Harun, Ałaiza Paszkiewicz. Literatura białoruska przed I wojną światową łączyła w sobie cechy romantyczne, realistyczne i modernistyczne. Przed utworzeniem Białoruskiej Republiki Ludowej w 1918 roku dzieła literackie poświęcane były przede wszystkim problematyce społecznej i nosiły charakter patriotyczny.
W 1919 roku powstała Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka. W 1922 roku rozpoczęto wydawania czasopisma „Połymia”. W latach 1923–1928 ukazywał się periodyk „Maładniak”, w latach 1926–1931 – „Uzwyszsza”, wokół których koncentrowała się działalność pisarzy białoruskich, zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia. Należeli do nich poeci Michaś Czarot, , Andrej Aleksandrowicz, , prozaicy Maksim Harecki, Ciszka Hartny, Kuźma Czorny, dramatopisarze Jeuscihniej Mirowicz, Michajła Hramyka. Poza granicami BSRR literatura białoruska rozwijała się w Kownie, Wilnie i Pradze. W tych miastach tworzyli Michaś Maszara, Pilip Piestrak, Kazimir Swajak, Maksim Tank. W 1932 roku założono wydawnictwo Litaratura i mastactwa. W 1934 roku utworzono Związek Pisarzy Białoruskiej SRR. W twórczości literatów zapanował socrealizm. Głównymi przedstawicielami tego nurtu byli Piatro Hlebka i Piatruś Brouka. Inne organizacje literackie uległy delegalizacji, a ich członków oskarżono o nacjonalizm i zastosowano wobec nich represje.
Literatura białoruska po II wojnie światowej przesiąknięta była tematyką wojenną i motywami budowy socjalizmu. W tym czasie ukazały się powieści Janki Bryla, Iwana Mieleża, Pilipa Piestraka, Iwana Szamiakina. W połowie lat sześćdziesiątych XX wieku literatura białoruska nawiązywała do tematów narodowych, społecznych, historycznych, moralnych. Pojawiła się tendencja do uzyskania przez literatów swobody wyrazu. W tym okresie tworzyli Wasil Bykau, Janka Bryl, Uładzimir Karatkiewicz, Andrej Makajonak, Iwan Ptasznikau, Aleś Razanau. Współcześnie literatura białoruska na nowo odkrywa twórczość pisarzy, działających na emigracji, jak Natalla Arsienniewa, , Aleś Saławiej.
Geneza literatury białoruskiej Literatura białoruska kształtowała się na gruncie piśmiennictwa staroruskiego, które należy do wspólnego dziedzictwa literatury białoruskiej, rosyjskiej i ukraińskiej. Geneza piśmiennictwa staroruskiego sięga X wieku, gdy w 988 roku Ruś Kijowska przyjęła chrześcijaństwo, a wraz z nim bizantyjskie wzory kulturowe. Na ziemiach białoruskich istniały w epoce Rusi Kijowskiej gatunki, zapożyczone ze starożytności. Treść utworów literackich wyróżniała się powagą treści i tematyki. Przeważały utwory o charakterze religijnymВ. Чамярыцкi i in., Літаратура, w: Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, T. 4, Кадэты – Ляшчэня, red. Г. П. Пашкоў i in., Мінск 1997, s. 375..
Początkowo na Rusi wykorzystywano teksty sakralne i świeckie, tłumaczone na terenie Bułgarii z języka greckiego na staro-cerkiewno-słowiański na potrzeby Cerkwi i dworu wielkoksiążęcego. Z czasem, gdy z Południowej Słowiańszczyzny zapożyczono alfabet cyrylicki, mnisi ruscy zaczęli sami tłumaczyć z greki bizantyjskiej na staro-cerkiewno-słowiański apokryfy, dzieła hagiograficzne, teksty patrystyczne, kompilacje kronik bizantyjskich, encyklopedie przyrodnicze i opowieści fantastyczne, tworząc tym samym ruskie redakcje tych tekstów. Gdy na Rusi zaczęły powstawać dzieła oryginalne, piśmiennictwo coraz bardziej przybierało cechy fonetyczne, syntaktyczne, leksykalne i morfologiczne lokalnego języka, uwzględniało także miejscowe realia. Są to zabytki piśmiennictwa staroruskiego, którego rozkwit przypadł na XI–XIII wiekT. Poźniak, Literatura białoruska, w: Dzieje literatur europejskich, T. 3, Cz. 1, red. W. Floryan, Warszawa 1989, s. 633..
Na terenach, gdzie współcześnie leży Białoruś, literatura pojawiła się wraz z chrześcijaństwem. Piśmiennictwo średniowieczne rozwijało się w stolicach księstw połockiego, turowskiego i smoleńskiego. W monasterach połockich przepisywano teksty religijne, prowadzono latopis, zachowały się dokumenty oficjalne i teksty użytkowe, w XII wieku został spisany żywot świętej Eufrozyny połockiej. W Turowie działał Cyryl Turowski, autor homilii, mów, listów, przypowieści i modlitw.
Piśmiennictwo starobiałoruskie thumb|Fragment Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1588 roku W XV wieku rozpoczął się okres kształtowania się piśmiennictwa starobiałoruskiego, różniącego się pod względem cech językowych, leksykalnych, gramatycznych i fonetycznych od rosyjskiego i ukraińskiego. Wyodrębnienie kultury i języka starobiałoruskiego ze wschodniosłowiańskiej wspólnoty staroruskiej było uwarunkowane sytuacją polityczną tych obszarów w XIII–XIV wieku, to jest od okresu najazdów tatarskich do podbojów ziem białoruskich przez władców litewskich. Książęta litewscy przyjęli od stojącej na wyższym stopniu rozwoju cywilizacyjnego Rusi wzorce zarówno polityczne, jak i kulturowe. Za panowania Olgierda w Wielkim Księstwie Litewskim język starobiałoruski otrzymał status języka oficjalnego. Poczynając od epoki renesansu powstawały dzieła o charakterze prawniczo-politycznej, pojawiały się nowe dla literatury starobiałoruskiej gatunki i rodzaje literackie, jak poezja, literatura polemiczna, proza pamiętnikarska, dramat.
Literatura użytkowa Do rozwoju literackiego języka białoruskiego przyczyniły się pochodzące z XV–XVI wieku zabytki piśmiennictwa starobiałoruskiego, należące do literatury użytkowej. Najstarszymi tego typu zabytkami są Metryka Litewska i Sudiebnik Kazimierza Jagiellończyka, sporządzone w XV wieku. Metryka Litewska jest zbiorem dokumentów z kancelarii wielkich książąt litewskich. Zawiera dokumentację oficjalną, korespondencję władców, zapisy spraw sądowych. Język dokumentów posiada cechy fonetyczno-morfologiczne, takie jak „ciekanie”, „dziekanie”, „akanie”, a ich treść przedstawia ówczesne realia geograficzno-historyczne i obyczajowe. Podobne cechy językowe ma pochodzący z 1468 roku Sudiebnik Kazimierza Jagiellończyka, który jest zbiorem ustaw prawnychT. Poźniak, Literatura białoruska, w: Dzieje literatur europejskich, T. 3, Cz. 1, red. W. Floryan, Warszawa 1989, s. 634.. Do XVI-wiecznych zabytków piśmiennictwa białoruskiego należą Statuty Wielkiego Księstwa Litewskiego, wydane w latach 1529, 1566 i 1588, zawierające obowiązujące w całym państwie przepisy prawa publicznego, prywatnego i karnegoT. Poźniak, Literatura białoruska, w: Dzieje literatur europejskich, T. 3, Cz. 1, red. W. Floryan, Warszawa 1989, s. 636..
Dziejopisarstwo Zabytkami literatury starobiałoruskiej są latopisy północno-zachodnio-ruskie, powstałe w XIV wieku, a zachowane w kompilacjach i odpisach z XV i XVI wieku, na przykład, doprowadzona do 1446 roku kronika Pokrewieństwo książąt litewskich, znana także pod tytułem Początek rodu litewskiego. Charakter ich narracji zmienił się: w odróżnieniu od latopisów staroruskich, które zawierały chronologiczny opis dziejów, kroniki litewskie tworzyły pragmatyczny wykład historii Rusi i Litwy, zawierały także liczne dygresje narracyjno-epickie. XVI-wieczna Kronika Wielkiego Księstwa Litewskiego i Żmudzkiego jest zbeletryzowaną narracją o pochodzeniu szlachty litewsko-białoruskiej od rzymskiego patrycjusza Palemona, który po ucieczce przed okrutnym Neronem osiadł na Żmudzi i został protoplastą rodu książęcego i wielu rodów arystokratycznych. Dzieło kończy się podaniem o założeniu Wilna przez Giedymina. Treść kroniki zawiera wątki litewskie, lecz została napisana w języku starobiałoruskim. Powstała w połowie XVI wieku Kronika Bychowca łączy treści bajeczne, zapożyczone z Kroniki Wielkiego Księstwa Litewskiego i Żmudzkiego, z autentycznymi wydarzeniami z historii państwa litewskiego od XIV wieku do 1505 roku. Dzieło jest niespójne pod względem kompozycyjnym i faktograficznym. W aspekcie lingwistycznym zawiera cechy stylistyczne ówczesnego języka z okolic Słucka i NowogródkaT. Poźniak, Literatura białoruska, w: Dzieje literatur europejskich, T. 3, Cz. 1, red. W. Floryan, Warszawa 1989, s. 635–636..
Literatura polemiczna thumb|Strona tytułowa Biblii ruskiej Franciszka Skaryny z 1517 roku Przyjęcie przez Jagiełłę chrztu w obrządku rzymskokatolickim spowodowało włączenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w krąg wpływów polskich i łacińskich. Tolerancja religijna i kulturowa przyczyniła się do przenikania na Białoruś zachodnioeuropejskich prądów umysłowych: bałkańskiego bogomilstwa, czeskiego husytyzmu, pruskiego i kurlandzkiego luteranizmu i kalwinizmu. Na miejscu działalność prowadziły prawosławne bractwa. Następstwem ścierania się różnych wyznań i prądów umysłowych było pojawienie się w piśmiennictwie starobiałoruskim nowych form literackichT. Poźniak, Literatura białoruska, w: Dzieje literatur europejskich, T. 3, Cz. 1, red. W. Floryan, Warszawa 1989, s. 636–637..
Głównymi przedstawicielami starobiałoruskiej literatury polemicznej doby reformacji byli Szymon Budny i Wasil Ciapiński. W 1562 roku Szymon Budny wydał w Nieświeżu protestancki Katechizm i traktat O usprawiedliwieniu grzesznego człowieka przed Bogiem, w którym zawarł poglądy antykatolickie. Język traktatu był wyszukany, dzieło zawierało liczne alegorie. Nie zachowało się do naszych czasów. Pochodzący z Połocka socynianin Wasil Ciapiński stał na stanowisku, że należy bronić ojczystej mowy zarówno przed polonizacją, jak i wpływem języka staro-cerkiewna-słowiańskim, który nie pozwala jej rozwinąć sięT. Poźniak, Literatura białoruska, w: Dzieje literatur europejskich, T. 3, Cz. 1, red. W. Floryan, Warszawa 1989, s. 640–641..