Słowianie zachodni

Słowianie zachodni – jedna z grup Słowian, indoeuropejska grupa ludnościowa Europy, zamieszkująca wschodnią i środkową część tego kontynentu.

Do Słowian zachodnich zalicza się: Czechów, Polaków, Serbołużyczan i Słowaków. Przy zastosowaniu trójpodziału grupy lechickiej obok Polaków i Połabian wyróżnia się Pomorzan (Kaszubi).

Łącznie około 77 milionów wraz z diasporą.

W okresie migracji i ekspansji Słowian (VI-VII wiek) ludność ta zachowywała jedność kulturową i zapewne także w znacznej mierze językową|Kroniki staroruskie, PIW, Warszawa 1987, , str. 13 „Możemy... być pewni, że w tamtych czasach język polski był bardzo zbliżony do ruskiego, w dużo większym stopniu niż dzisiejszy język polski, rosyjski, ukraiński lub białoruski, bowiem języki słowiańskie, wywodzące się ze wspólnego języka prasłowiańskiego, w miarę swego rozwoju oddalały się od siebie... komunikowanie się między „Rusami” czy „Lachami” nie stanowiło najmniejszego problemu, nigdzie bowiem nie ma wzmianki o posługiwaniu się tłumaczami we wzajemnych, bardzo częstych kontaktach”.. Dopiero usadowienie się Węgrów na Nizinie Węgierskiej u schyłku IX w. przerwało intensywne kontakty między Słowianami zamieszkującymi na północ od Karpat i Sudetów a Słowianami naddunajskimi i bałkańskimi. Spowodowało to powstanie coraz większego zróżnicowania między Słowianami Zachodnimi a Południowymi. w X w., kiedy powstały konkurujące ze sobą państwa Rusi Kijowskiej i Polski. Proces różnicowania pogłębiony został faktem przyjęcia chrześcijaństwa w innym obrządku, co po schizmie w 1054 r. stało się czynnikiem tworzącym zasadnicze odmienności. W ten sposób – dopiero w X w. – wykształciły się 3 grupy Słowian, m.in. Słowian zachodnich.

Pisanym świadectwem wczesnego osadnictwa Słowian na ziemiach polskich jest wzmianka w „Historii wojen” Prokopiusza z Cezarei dotycząca roku 512, mówiąca o plemieniu germańskich Helurów, które przeszło ze swoich siedzib nad środkowym Dunajem przez ziemie Sklawinów, a następnie przez wyludnione obszary aż do siedzib Warnów na Połabszczyźnie. Prawdopodobnie Herulowie migrowali wzdłuż Odry i nad górnym i częściowo środkowym jej biegiem przechodzili przez ziemie Słowian, a następnie skręcili na zachód, przez wyludnione obszary do ziemi Warnów. Może to być jeden z najstarszych pisanych dowodów obecności Słowian nad Odrą i Wisłą w początkach VI stulecia.

Ruski kronikarz Nestor z Kijowa dał jedno z wczesnych świadectw obecności Słowian na terenie obecnej Polski w kronice napisanej ok. 1113 Powieść minionych lat. Wszystkich Słowian zachodnich mieszkających zarówno w rejonie Warty (Polanie), dolnej Odry (Lutycy), jak i środkowej Wisły (Mazowszanie) i dolnej Wisły (Pomorzanie) wywodził od ludu Lachów (Lechitów)"Islandowie znali też Polaków, ale tylko pod nazwą ruską: Laesir, Lesir = Ljachen. [w:] Slavia occidentalis. Poznań, 1938 str. 250.; "anonimowy utwór (Heimskringla) o królu norweskim Haraldzie Hardrade, który wspomina, że Harald walczył w młodości w służbie księcia kijowskiego Jarosława Wielkiego przeciw ludowi zwanemu Laesir" [w:] Kazimierz Ślaski. Millennium of Polish-Scandinavian cultural relations. str. 36; istnieje przekonanie, iż pod tą tajemniczą nazwą ukrywają się Lachowie latopisów ruskich [...]. Z tzw. Powieści dorocznej wiadomo o wojnie „polsko-ruskiej” w roku 1031 [w:] Gerard Labuda. Fragments of the history of Western Slavs. 2002. str. 472..), staroruskie Лѧх (Lęch/LjachMały jus, czyli Ѧ, odpowiadał samogłosce nosowej ę, w języku rosyjskim przeszedł w „ja”, Я./Lach) (1115)Normańskie określenia Lachów nadsańskich z okresu wyprawy Haralda III, 1031 - znajdujące się w Sadze o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne 2001. Nazwa „Lachy” jeszcze do dziś zachowała się w językach wschodnich Słowian - Ukraińców, Białorusinów i Rosjan, którzy czasem potocznie nazywają tak PolakówHenryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996, s. 403-404.

sowieni że owi priszedsze siedosza na Wisle, i prozwaszasja lachowie, a ot tiech lachow prozwaszasja polanie, lachowie druzii luticzi, ini mazowszanie, ini pomorianie

Pełny fragment kroniki Nestora w przełożeniu na język polski brzmi:

Gdy bowiem Włosi naszli na Słowian naddunajskich i osiadłszy pośród nich ciemiężyli ich, to Słowianie ci przyszedłszy, siedli nad Wisłą i przezwali się Lachami, a od tych Lachów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczami, inni Mazowszanami, inni - Pomorzanami. - Nestor z Kijowa - Powieść minionych lat kronika napisana ok. 1113Powieść minionych lat Nestor, przeł. Franciszek Sielicki, Kraków 1968, PAN s. 212

Na ziemiach polskich początkowo podstawową komórką społeczną była rodzina wraz z krewnymi. Grupa rodzin z danego terytorium tworzyła małą społeczność zwaną opolemPraca zbiorowa Kultura Polski średniowiecznej X-XIII w., PIW, Warszawa 1985. Opola z poszczególnych terenów (zazwyczaj oddzielonych od siebie barierami naturalnymi jak rzeki, góry czy bory) tworzyły plemiona (np. Polanie, Wiślanie, Bobrzanie, Goplanie itp.). Na co dzień opolem zarządzał wiec plemienny, który w razie zagrożenia wybierał dowódcę (księcia lub wojewodę). Z czasem jednak tymczasowi wodzowie chcieli utrzymać władzę nad coraz liczniejszymi wspólnotami. Właśnie ich ambicje przyczyniły się do jednoczenia całych plemion we wspólnoty.

Na terenach Polski mieszkało wiele plemion słowiańskich, z których największe to Wiślanie (nad górną Wisłą), Polanie (nad Wartą), liczne plemiona śląskie, plemiona pomorskie, Mazowszanie (nad środkową Wisłą), Goplanie (na Kujawach), czy Lędzianie (nad Sanem i Wieprzem). Wiele z nich zapewne zaczęło się jednoczyć, lecz największy sukces odnieśli Polanie. Pierwszym udokumentowanym władcą państwa Polan był Mieszko I. Zgodnie z przekazem Galla Anonima przed Mieszkiem państwem Polan rządził „król” Popiel a po nim kolejni potomkowie Piasta: Siemowit, Lestek i Siemomysł.

Pierwsze państwa zachodniosłowiańskie Państwo Samona (pierwsza połowa VII w.): założone przez kupca frankijskiego Samona około 624 r. Prawdopodobnie miało charakter związku plemion. Samon dał się poznać jako waleczny władca Słowian, który toczył wojny z Awarami i Frankami. Po jego śmierci państwo rozpadło się. Państwo wielkomorawskie: powstało ok. 830 r. na ziemiach Moraw i Słowacji. Jego pierwszy władca to Mojmir I. Upadło ok. 906 roku w wyniku najazdu Madziarów.

Wierzenia religijne Trzygłów – bóstwo pomorskie o trzech twarzach, z ośrodkami kultu w Szczecinie, Wolinie i Brennie. Świętowit – prawdopodobnie bóg wojny, wróżb i urodzaju, czczony przez Słowian połabskich zwanych Wieletami lub Lutykami. Główny ośrodek kultu w Arkonie na wyspie Rugii, gdzie znajdowała się świątynia z posągiem o czterech twarzach i z rogiem obfitości w dłoniach. Świętowitowi był poświęcony biały koń, z którego zachowania się kapłani odczytywali wolę boga. Radogost – naczelne bóstwo Redarów, jednego z plemion wieleckiej grupy Słowian połabskich. Ośrodek kultu znajdował się w grodzie Radogoszcz, zburzonym w roku 1068.

Plemiona zachodniosłowiańskie

thumb|350x350px|Ziemie zasiedlone przez Obodrzytów, Wieletów oraz Serbołużyczan thumb|350x350px|Osadnictwo zachodniosłowiańskie na obszarze obecnego Berlina ok. roku 1150, zobacz też: Jaksa z Kopanicy

Słowianie zachodni aż do XI wieku zachowali jedność językową, w późniejszym okresie nastąpiło zróżnicowanie: Serbołużyczanie plemiona polskie – Polanie, Wiślanie itp. Słowianie połabscy – Drzewianie Pomorzanie, dziś KaszubiW literaturze często zaliczani do plemion polskich. Czesi i Słowacy

Plemiona o dyskusyjnej przynależności do zarówno Słowian zachodnich, jak i Słowian wschodnich, z powodu mieszkania na pograniczu: Bużanie - nad rzeką Bug Dulebowie - nad rzeką Bug Wołynianie - nad rzeką Bug i Styr

Plemiona zachodniosłowiańskie na obszarze Polski Mazowszanie Lubuszanie – Leubuzzi, ok. X wieku Trzebowianie – ok. X wieku Bobrzanie – Pobarane nad rzeką Pober, 1086

+Plemiona zachodniosłowiańskie i inne, występujące na obecnym obszarze Polski wspomniane w Geografie Bawarskim z roku 845: poz.:nazwanaz. polskaliczba grodów 7, Hehfeldi Hawelanie 8 15, Miloxi 67 17, Thadesi 200 18, Glopeani Goplanie 400 33, Lendizi Lędzianie 98 34, Thafnezi 257 36, Prissani Pyrzyczanie 70 37, Uelunzani Wolinianie 70 38, Bruzi Prusowie 47, Ungare Węgrzy 48, Uuislane Wiślanie 49, Sleenzane Ślężanie 15 50, Lunsizi Łużyczanie 30 52, Milzane Milczanie 30 56, Głupczanie 30 57, Opolini Opolanie 20 58, Golensizi Golęszycy 5 53, Besunzane Bieżuńczanie 2 51, Diadesisi Dziadoszanie 20

Języki zachodniosłowiańskie polski dolnołużycki górnołużycki czeski słowacki kaszubski połabski drzewiański etnolekt śląski człowiek cłowjek čłowjek člověk človek czôłwiek, człowiek clawak, clôwak czowjek wieczór wjacor wječor večer večer wieczór vicer wjeczůr brat bratš bratr bratr brat bracyna, brat(ina) brot braćik dzień źeń dźeń den deň dzéń dôn dźyń ręka ruka ruka ruka ruka rãka, paja ręka rynka jesień nazymje nazyma podzim jeseň jeséń prenja zaima, jisin podzimek, jeśyń śnieg sněg sneh sníh sneh sniég sneg śńyg lato lěśe lěćo léto leto lato lato lato siostra sotša sotra sestra sestra sostra sestra śostra, szwestka ryba ryba ryba ryba ryba rëba ryba ryba ogień wogeń woheń oheň oheň òdżin widin łogyń woda woda woda voda voda wòda wôda woda wiatr wětš wětřik, wětr vítr vietor wiater wjôter wjater zima zymje zyma zima zima zëma zaima źima

Źródła opisujące początki państw zachodniosłowiańskich Historia Francorum – ok. 660 Geograf Bawarski – ok. 845 – ok. 915 Kronika Thietmara – ok. 975 Dagome Iudex – ok. 992 Księga dróg i królestw – ok. 1068 Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum – ok. 1075–1080 Dokument praski – ok. 1086 Powieść minionych lat – 1113Nestor, Powieść minionych lat, przeł. Franciszek Sielicki, Kraków 1968, PAN Księga Rogera – 1154Tadeusz Lewicki, Polska i kraje sąsiednie w świetle „Księgi Rogera” geografa arabskiego z XII w. Al Indrisi`ego, cz.I, Kraków 1945, s. 142-143 Kronika Słowian – ok. 1177

Zobacz też kultura praska, kultura Sukow-Dziedzice, kultura pieńkowska Hobolin Brenna Kopanica Wenedowie plemiona polskie Bavaria Slavica

Przypisy

Słowianie zachodni

Czytaj w krótszych częściach

Źródło i licencja