Franciszek Morawski (1783–1861)

Franciszek Dzierżykraj-Morawski herbu własnego, ps. i krypt.: Autor „Wizyty w sąsiedztwie”; F. M.; Fr. M.; X (ur. 2 kwietnia 1783 w Pudliszkach, zm. 12 grudnia 1861 w Luboni k. Leszna) – polski generał dywizji, minister wojny w Rządzie Narodowym w czasie powstania listopadowego, poeta, krytyk literacki i teatralny, tłumacz i dramatopisarz.

Życiorys Syn Wojciecha i Zofii Szczanieckiej. Pierwsze nauki pobierał w rodzinnym domu w Belęcinie. Wykształcenie odebrał w Lesznie (na pensji) i Frankfurcie nad Odrą, gdzie przez 4 lata studiował prawo. Pracował następnie jako aplikant w sądzie frankfurckim, a potem (przez 2 lata) jako asesor w Kaliszu. Wkrótce potem gospodarował w Kotowiecku i Luboni.

Na początku lat 20. XIX wieku poślubił wychowankę puławską, Anielę Wierzchowską, z którą dochował się dwojga dzieci: syna Tadeusza i córki Marii Anny (1822–1891). Po kilku latach małżeństwa owdowiał (1825).

Kariera wojskowa W listopadzie roku 1806 wstąpił w Poznaniu do napoleońskiej gwardii honorowej, a potem do piechoty, gdzie służył (jako podporucznik) w 1. pułku piechoty A. Sułkowskiego (późniejszym 9. pułku piechoty 3. legii). W kampanii napoleońskiej 1807 walczył pod Tczewem (luty, awans na porucznika), Gdańskiem (oblężenie, awans na kapitana), Kołobrzegiem (po oblężeniu, odznaczony Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari). W kampanii 1809 był adiutantem polowym gen. inspektora piechoty Stanisława Fiszera, w bitwie pod Raszynem awansowany na podpułkownika. 4 maja 1809 mianowany został szefem batalionu w 12. pułku piechoty i walczył pod Sandomierzem, a 27 grudnia 1810 zyskał awans na grosmajora tegoż pułku. W latach 1811–1812 przebywał w twierdzy Modlin.

W kampanii 1812 pełnił obowiązki dowódcy 16. Dywizji Piechoty i walczył pod Smoleńskiem (po zdobyciu, został szefem sztabu 18. dywizji gen. K. Kniaziewicza, V korpusu – 8 października 1812 awansowany na pułkownika), Tarutino (po bitwie, odznaczony Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej) i nad Berezyną. Po tej kampanii przeszedł (jako adiutant-komendant) do sztabu ks. Józefa Poniatowskiego.

W kampanii saskiej 1813 został szefem sztabu 1. dywizji kawalerii gen. Antoniego Sułkowskiego i wziął udział w bitwie pod Lipskiem (po bitwie, odznaczony Złotym Krzyżem Oficerskim Legii Honorowej). W latach 1813–1814 był szefem sztabu głównego wojsk polskich. Po upadku Napoleona wysłany po jeńców polskich do Danii.

Od 5 lutego 1815 służył w armii Królestwa Polskiego. Do roku 1819 był podszefem w sztabie głównym armii Królestwa Kongresowego (awans do stopnia generała brygady, 1819). W latach 1820–1826 był dowódcą 3. bryg. 2. dywizji piechoty w Zamościu (dowodził nią chwilowo już w roku 1818). Od roku 1826 dowodził 1. bryg. 2. dywizji piechoty w Lublinie. Odznaczony Orderem Świętego Stanisława I klasy w 1829 rokuStanisław Łoza, Kawalerowie orderu Św. Stanisława, w: Miesięcznik Heraldyczny, r. IX, nr 8, Warszawa 1930, s. 167.. W 1830 roku został nagrodzony Znakiem Honorowym za 20 lat służbyPrzepisy o znaku honorowym niemniej Lista imienna generałów, oficerów wyższych i niższych oraz urzędników wojskowych, tak w służbie będących, jako też dymisjonowanych, znakiem honorowym ozdobionych w roku 1830, [b.n.s.].

Wybuch powstania listopadowego zastał go w Lublinie, gdzie objął dowództwo swej brygady. 30 stycznia 1831 został mianowany na stanowisko generała dyżurnego armii powstańczej. Ponosił odpowiedzialność za organizację, uzbrojenie, sprawy personalne, sądowe i zdrowia. Był związany z Kaliszanami. Został ministrem wojny (8 marca – 11 września 1831) w rządzie powstańczym. Często występował w Sejmie. 11 września 1831 roku na znak protestu przeciw zaczętym rokowaniom złożył dymisję z funkcji ministra wojny. Uczestniczył w nich jednak jako członek delegacji polskiej. Przez gen. Macieja Rybińskiego w Nowym Dworze Mazowieckim mianowany na stanowisko pełnomocnika do spraw układu. Rokowania prowadził z gen. Fiodorem Bergiem wysłannikiem feldmarszałka Iwana Paskiewicza. Przebieg ich relacjonował Sejmowi w Zakroczymie i Słupnie. Na Radzie Wojennej głosował za przyjęciem warunków kapitulacji. Miał wejść w skład delegacji, która miała się udać do cara Mikołaja I. Po zajściu pomiędzy gen. Janem Nepomucenem Umińskim a wodzem naczelnym gen. Maciejem Rybińskim opuścił Nowy Dwór, powołując się na dymisję z 11 września 1831. Po upadku powstania złożył przysięgę wierności carowi Mikołajowi I i został zesłany do Wołogdy.

W drugiej połowie roku 1833 (latem) powrócił i osiadł w Luboni, gdzie od roku 1834 zajmował się gospodarką i pisaniem utworów literackich. Tam też, w wieku 78 lat umarł (12 grudnia 1861). Pochowany na cmentarzu przykościelnym w Oporowie.

Twórczość i udział w życiu literackim Brał czynny udział w życiu literackim, należał do Towarzystwa Iksów (1815–1819), a od roku 1819 był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk i loży masońskiej, a także Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Uczestniczył w obiadach literackich Wincentego Krasińskiego i bywał częstym gościem Izabeli i Adama Kazimierza Czartoryskich w ich pałacu w Puławach. W 1831 roku w jego majątku w Luboni gościł Adam Mickiewicz.

Tworzył poezje, dramaty, pisał bajki. Był płodnym krytykiem literackim i teatralnym, felietonistą. Zajmował się także tłumaczeniami, m.in. utworów Racine’a, Szekspira, Byrona. Z prac Franciszka Morawskiego ukazały się m.in.:

Ważniejsze utwory Oda na powrót wojska, brak miejsca wydania 1812, przedr.: zobacz Wydania zbiorowe t. 1; P. Hertz w: Zbiór poetów polskich XIX w. księga 1, Warszawa 1959 Mowa przy obchodzie pogrzebowym J.O. Książęcia Józefa Poniatowskiego. Miana... w Sedan d. 23 grudnia 1813, Paryż 1814 (2 wydania); wyd. następne: Warszawa 1830; „Feniks” 1831, nr 1–2; Lwów 1848; zobacz Wydania zbiorowe t. 4; rękopisy: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 9296/II; Ossolineum, sygn. 9888/I; Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie), sygn. 136 (kopia) Oda na przybycie wojska narodowego do Warszawy d. 8 września 1814, „Gazeta Krakowska” 1814, nr 77; wyd. następne: „Bard Oswobodzonej Polski” 1831, nr 5; zobacz Wydania zbiorowe t. 1 (Niektóre recenzje teatralne pisane pod krypt. X), „Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego” 1815–1819; „Gazeta Warszawska” 1815–1819; przypisywane mu recenzje: Hamlet, „Dodatek do Gazety Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego” 1816, nr 63; Bolesław Wtóry, tamże 1816, nr 102–104; Tankred, tamże 1817, nr 35; Cyd, tamże 1818, nr 3; Fiesko, tamże 1818, nr 92, przedr. J. Lipiński w: Recenzje teatralne Towarzystwa Iksów, 1815–1819, Wrocław 1959 „Materiały do Dziejów Teatru w Polsce” nr 4; Hamleta i Fiesko przedr. ponadto „Polska krytyka literacka (1800–1918). Materiały” t. 1, Warszawa 1959; Hamleta – J. Michalski, „Sto lat myśli polskiej” t. 3 (1907), s. 266–268 Nowy Parnas; Do Jaśnie Wielmożnego Generała Dywizji Krasińskiego Wincentego, wyd. w niezachowanym druku odb. w 12 egz.: Niesnaski Parnasu, Warszawa 1818; także wyd. 2 rozszerzone, Warszawa 1821 (egz. znajdował się w Bibliotece Krasińskich); fragmenty wyd. F. S. Dmochowski w: Wspomnienia od 1806 do 1830 r., Warszawa 1858 i wyd. następne; całość wyd. także w: Wspomnienia literackie z dawnych czasów, „Biblioteka Warszawska” 1866, t. 3; także przedr. Z. Libera w wyd.: Wspomnienia..., Warszawa 1959 „Biblioteka Pamiętnikarzy Polskich i Obcych”; fragmenty przedr. A. Bar (s. 14–15); wiersze satyryczne na współpracowników „Tygodnika Warszawskiego”, pierwszy – głównie na A. Goreckiego, drugi – na K. Jaxę Marcinkowskiego Sen poety. Scena liryczna, wyst. Warszawa 1818; fragm. przytacza K. W. Wójcicki: Warszawa i jej społeczność w początkach naszego stulecia, Warszawa 1875, s. 79–80 Parchatka. Poema, powst. Puławy 1822, wyd. zobacz Wydania zbiorowe t. 1; rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 9313/II Klasycy i romantycy polscy. W dwóch listach wierszem, powst. 1825, wyd. Warszawa 1829 (z dedykacją dla J. U. Niemcewicza); wyd. następne: zobacz poz. 11; zobacz Wydania zbiorowe t. 1; pt. Listy poetyckie, Warszawa 1909 „Biblioteka Uniwersytetu Ludowego i Młodzieży Szkolnej” nr 113 (razem z poz. 10), także Warszawa 1925; „Polska krytyka literacka”, jak wyżej poz.4; P. Hertz, jak wyżej poz. 1; S. Kawyn: Walka romantyków z klasykami, Wrocław (1963) „Biblioteka Narodowa” seria I, nr 183; fragmenty przedr.: I. Chrzanowski, „Sto lat myśli polskiej” t. 3 (1907), s. 395–400; S. Kawyn: Walka romantyków z klasykami, Lublin 1947 Wisła i zima. Bajka, powst. przed rokiem 1834; „Gazeta Warszawska” 1841 i osobno Warszawa 1841; przedr. (pt. Wisła) zobacz poz. 11, 17; zobacz Wydania zbiorowe t. 2; P. Hertz, jak wyżej poz. 1; przekł. francuski prozą: Le Polonais. Journal des Intérêts de la Pologne (Paryż) 1834, t. 2, s. 27–28 Wizyta w sąsiedztwo, „Przyjaciel Ludu” 1837, nr 51; wyd. następne: zobacz poz. 11, 15; Wydania zbiorowe t. 1; wyd. S. Zathey, Brody 1905 „Arcydzieła Polskich i Obcych Pisarzy” nr 37 (razem z poz. 15); Warszawa 1909 „Biblioteka Uniwersytetu Ludowego i Młodzieży Szkolnej” nr 113 (razem z poz. 8), także Warszawa 1925 Pisma Franciszka Morawskiego. Tom 1. (Poezje), Wrocław 1841; zawartość: przedmowa autora; Przekłady poz. 5–7; Ważniejsze utwory poz. 8–10; Brzoza Gryżyńska (wyd. osobne Poznań 1884); ponadto różne drobne wiersze i przekłady (z: F. Schillera, T. Moore’a, P. D.E. Lebruna) Panna na wylocie. Krotochwila w 1 akcie, wyst. Warszawa 1845, rękopis znajdował się w Bibliotece Teatrów Warszawskich (Nar.), nr 1901 Filozofomania. Komedia ze śpiewami w 1 akcie, wyst. Warszawa 26 stycznia 1845, rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 4466 („...napisana przez Mariana Septimiusza Liońskiego”); inny egz. znajdował się w Bibliotece Teatrów Warszawskich (Nar.), nr 1861 Odpowiedź na list szlachcica polskiego (A. Wielopolskiego) do Metternicha, z daty 15 kwietnia 1846..., Paryż 1847; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe t. 4 (pt. Odpis...); rękopis: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 9296/II Dworzec mego dziadka. Przez autora „Wizyty w sąsiedztwo”, rozpoczęty w Mińsku Mazowieckim zimą 1847/1848, wyd. Leszno 1851; wyd. następne: wyd. 2 Leszno 1861; wyd. A. Kaczurba (z kartą tytułową: Poezje F. Morawskiego), Lwów 1881 „Biblioteka Uniwersalna Arcydzieł Polskich i Obcych; zobacz Wydania zbiorowe t. 1; Złoczów (1891) „Biblioteka Powszechna” nr 31; wyd. S. Zathey, Brody 1905 „Arcydzieła Polskich i Obcych Pisarzy” nr 37 (razem z poz. 10); poemat dedykowany K. Koźmianowi; oraz Poezje, Petersburg 1855 „Skarbczyk Poezji Polskich” nr 7; zawartość: poz. 10 oraz drobne wiersze Życie Kajetana Koźmiana, „Przegląd Poznański” 1856, s. 344–361 i odb. Poznań 1856; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe t. 4 Bajki Franciszka Dzierżykraj-Morawskiego, Poznań 1860; wyd. następne: pt. Bajki i wiersze, przedr. S. Koźmian: I z bliska, i z daleka, Poznań 1861, s. 402 n.; zobacz Wydania zbiorowe t. 2; pt. Bajki. Wybór, Warszawa 1909 Biblioteka Uniwersytetu Ludowego i Młodzieży Szkolnej nr 106, także Warszawa 1925; bajki niedrukowane i inne wiersze zachowane zostały w rękopisie: Wojewódzkie Archiwum Państwowe Kraków (Archiwum Krzeszowieckie, nr 136); zbiory bajek Morawskiego w rękopisach: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 9302/II–9307/II, 9310/IV; Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 136) Towarzystwo antypojedynkowe. (Projekt ustaw), wyd. L. Siemieński: Portrety literackie t. 2, Poznań 1867, s. 368–374; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe t. 4 Moje wspomnienia, fragmenty wyd.: „Przyjaciel Ludu” 1837/1838, nr 41; „Czas” 1851, nr 12–13; zobacz Wydania zbiorowe t. 4.