thumb|Gabriel Marcel (po prawej) przyjmuje Nagrodę Erazma w 1969 Gabriel Honoré Marcel (ur. 7 grudnia 1889 w Paryżu, zm. 8 października 1973 tamże) – francuski filozof, myśliciel religijny, wykładowca, dramaturg, krytyk literacki. Współtwórca i jeden z głównych przedstawicieli egzystencjalizmu chrześcijańskiego.

Życiorys Pochodził z rodziny indyferentnej religijnie. Jego ojciec, początkowo katolik, stał się agnostykiem. Zajmował wysoką pozycję społeczną. Przez jakiś czas był francuskim posłem w Szwecji, a następnie dyrektorem Biblioteki Narodowej i Muzeum Narodowego. Pochodząca z rodziny żydowskiej matka zmarła, gdy Marcel miał cztery lata, a jego wychowaniem zajęła się nawrócona na protestantyzm ciotka, druga żona ojca, kobieta o zdecydowanych przekonaniach moralnych. Wysoka pozycja społeczna jego ojca dała mu szerokie możliwości kształcenia i podróżowania. Mając osiem lat, Marcel spędził rok z ojcem w Sztokholmie. Po powrocie do Paryża został posłany do prestiżowego liceum Carnota. Mimo niezwykłych zdolności, czuł niechęć do systemu wychowawczego, któremu podlegał. Uciekał przed nim w świat muzyki i wyobraźni, co zaowocowało bardzo wcześnie pisaniem sztuk teatralnych. Po ukończeniu nauki w liceum udał się na Sorbonę, gdzie w 1910 roku otrzymał agrégation z filozofii. Poszukując zaginionych żołnierzy, doświadczał boleśnie tragedii wojennej. Doświadczenie zdobyte podczas pracy we francuskim Czerwonym Krzyżu podczas I wojny światowej, gdzie pracował jako niezdolny do walki z powodu wątłego zdrowia, utwierdziło go w przekonaniu, że abstrakcyjna filozofia jest odległa od konkretnej ludzkiej egzystencji. Już w roku 1914 opublikował artykuł pod tytułem Existence et objectivité, w którym przedstawił istotne tezy swej filozofii. Również w 1914 roku powstała pierwsza część Dziennika metafizycznego, który zostanie opublikowany w całości w roku 1927. Stanowi on główne dzieło autora, tak różnorodne i wielowątkowe, że nie w sposób ująć go w schemat czy system. Jest ono fundamentem jego myśli, nieustannie kontynuowane i rozwijane przez całe jego życie. Po wojnie Marcel przez kilka lat uczył filozofii w rozmaitych liceach, lecz przeważnie był człowiekiem wolnego zawodu. Był pisarzem publikującym dzieła filozoficzne oraz sztuki. Działał jako krytyk literacki, dramatyczny i muzyczny. „Jego filozoficzne refleksje zwykle poprzedza jakaś sztuka teatralna [ale to nie] teatr jest u niego wyrazem filozofii, ale filozofia wyrazem treści teatralnych”. Czterdziesty rok życia staje się dla niego momentem przełomowym. W Testamencie filozoficznym z roku 1968 wyznał:

Przez długie lata musiałem (…) pozostawać w paradoksalnej sytuacji tego, kto bardzo głęboko wierzy w wiarę innych, ale kto nie może powiedzieć w sumieniu, że jest to jego wiara.

23 marca 1929 roku przyjął więc chrzest w Kościele Katolickim, który kończy pewien etap jego życia. Trudnym doświadczeniem które zmusiło go do wzmożonych poszukiwań stała się dla niego kolejna wojna. Jego filozoficzne zmagania z tego okresu znaczą takie dzieła, jak: druga część wspomnianego Dziennika metafizycznego; Być i mieć z roku 1935; Od sprzeciwu do wezwania wydane w roku 1940 i, w cztery lata później, Homo viator. Pewna próba syntezy jego myśli i jednocześnie stanowiąca jej szczyt znajduje się w Tajemnicy bytu z roku 1951. Jego twórczość doczekała się uznania. Nie można chociażby nie wspomnieć o mniejszych pracach autora, które nie doczekały się polskiego tłumaczenia. Są to wydane po wojnie, Homo viator: Człowiek problematyczny z 1955 roku oraz Obecność i nieśmiertelność z roku 1959. W międzyczasie jego troska zwrócona ku diagnozie współczesności zaowocowała pracami takimi, jak: Ludzie przeciwko człowieczeństwu i Zmierzch mądrości. Wśród wielu rozpraw i artykułów na szczególną uwagę zasługuje słynny dodatek do dramatu Rozbity świat pod tytułem Pozycja i konkretne przybliżenia metafizyki, oraz Dar i wolność. Został nagrodzony przez Akademię Francuską Wielką Nagrodą Literacką, jak również Nagrodą Goethego, a w roku 1958 został nagrodzony Narodową Nagrodą Literacką. W latach 1949 do 1950 wygłaszał wykłady Giffordowskie w Aberdeen. Był członkiem Instytutu Francji. Zmarł 8 października 1973 roku w Paryżu.

Historyczny kontekst filozofii Gabriela Marcela Filozofia egzystencjalna Filozofia egzystencjalna to styl filozoficzny ujmujący człowieka jako egzystencję, bądź w szerszym sensie prąd kulturowo-społeczny powiązany z postawą egzystencjalną, którą wyrażała m.in. literatura piękna. Mimo że filozofia egzystencjalna przybierała również charakter ruchu kulturowego, to swoje podstawowe znaczenie znalazła w filozofii. Stanowiła reakcję na kartezjański racjonalizm, panlogizm Hegla, pozytywizm, a także scjentyzm i naturalizm. Na filozofię egzystencjalną wpływały również zjawiska kulturowe, takie jak m.in. instytucjonalizm, formalizm, stechnicyzowana kultura masowa, a także kryzys wartości i sensu po dwóch wojnach światowych. Egzystencjalizm nawiązuje do szeroko pojętego antropocentryzmu, przybliżając byt ludzki jako skończony i konkretny. Widzi go jako jednostkę moralną, a w swej istocie tragiczną i paradoksalną. W ten sposób nawiązuje do myśli Sokratesa, stoicyzmu, B. Pascala, myśli romantycznej, a także do takich myślicieli, jak m.in. F. Nietzsche, H. Bergson oraz szkoły fenomenologicznej. Ze źródeł pozafilozoficznych na uwagę zasługują niektóre księgi biblijne i pisma Augustyna z Hippony. Swój wpływ na egzystencjalizm wywarła również teologia protestancka. Kierkegaard używa go w kontekście idealizmu Hegla i teologii luterańskiej. Egzystencjalizm chrześcijański wystąpił w kontekście teologii prawosławnej w twórczości N. Bierdiajewa i L. Szestowa, a w kontekście katolickim u G. Marcela. Egzystencjalizm swoistą postać przyjmuje w myśli K. Jaspersa, M. Heideggera czy J.P. Sartre’a. Przedstawicielami tego nurtu są ponadto: N. Abbagnano, E. Mounier, O. Bollnow, M. de Unamuno, P. Wust. Cechy charakterystyczne filozofii egzystencjalnej to: asystemowość, negatywność, subiektywizm, niedefiniowalność, autentyzm egzystencji itp. Po II wojnie światowej, ten egzystencjalny nurt społeczno-kulturowy wywarł wpływ na kształt nowego humanizmu, etyki, a także teologii, psychologii, filozofii społecznej, prawa oraz teorii literatury.

Próba klasyfikacji „Użyłem określenia egzystencjalizm, ale rzecz jasna w sposób prowizoryczny i z zamiarem natychmiastowego nieposługiwania się nim”. W świetle tych słów Gabriela Marcela, wypowiedzianych w Wiedniu w 1968 roku, można mieć wątpliwości, odnajdując tego autora w encyklopedii pod hasłem „egzystencjalizm”. Choć lepiej to określenie odrzucić, jak czynił to sam Marcel, to jednak bardzo często spotkamy się z tego typu klasyfikacją. F. Copleston zauważył, że czynił to nawet J.P. Sartre w swoim wykładzie zatytułowanym Egzystencjalizm jest humanizmem, w którym dokonał klasyfikacji egzystencjalizmu na chrześcijański i ateistyczny. Z kolei S. Kowalczyk powiedział o panoramie nurtów egzystencjalizmu. W innym miejscu Marcel dobitnie protestuje przeciwko „żałosnemu nieporozumieniu, które spowodowało okropne słowo egzystencjalizm”. W poszukiwaniu własnej „etykiety” zgadza się ostatecznie na określenie neosokratyzm, ewentualnie sokratyzm chrześcijański. Tymczasem niekiedy określano go jako empirystę, biorąc pod uwagę fakt, że w swoich analizach wychodzi od doświadczenia, oraz że jego analizy nie mają charakteru czysto dedukcyjnego. Powiązanie empiryzmu z redukcyjną analizą D. Hume’a sprawia, że stosowanie tego terminu do francuskiego myśliciela byłoby nieuprawnione. Mimo że Marcel rozwija coś w rodzaju analizy fenomenologicznej, to określenie go jako fenomenologa byłoby również niewłaściwe. Nie był uczniem E. Husserla ani żadnego innego fenomenologa. Jego filozofia nie mieści się w ramach żadnej dotychczasowej szkoły. W polskiej literaturze spotykamy konsekwentne określanie go jako chrześcijańskiego egzystencjalisty.

Kontekst filozoficzny Analiza wszystkich podstawowych kategorii filozoficznych Gabriela Marcela, takich, jak m.in. nadzieja, nie może przebiegać w oderwaniu od charakterystycznego kontekstu zwłaszcza równoległych kierunków filozoficznych. Jego biografia ukazuje wyraźnie, że religijna filozofia Marcela kształtowała się od samego początku w polemice z różnymi odmianami europejskiego racjonalizmu. Już na wydziale filozoficznym Sorbony, na który wstąpił w roku 1906, spotkał się z silnym frontem idealizmu w postaciach I. Kanta, J.G. Fichtego, G.W.F. Hegla oraz L. Brunschvicga. W dwa lata później słuchał wykładów H. Bergsona w Collège de France. W ostatnich latach na Sorbonie znajdował się pod wpływem lektur F.W.J. Schellinga i Coleridge'a. Zetknął się również z angielskim idealizmem dzięki lekturze neoheglisty F.H. Bradleya. Dalsze lata przyniosły spotkanie z filozofią J. Royce’a, co zaowocowało wydaniem książki, oraz E. Hockinga, co z kolei skieruje go ku spirytualistycznemu i mistycznemu realizmowi. Zauważa się również w refleksji filozoficznej Marcela nawiązanie do „wielkiej tradycji sokratejsko-augustyńsko-pascalowskiej” oraz do duńskiego myśliciela S. Kierkegaarda. Ciekawe jest natomiast to, że choć wdawał się w dość żywą polemikę ze współczesnymi mu egzystencjalistami, jak Heidegger, Jaspers, czy szczególnie Sartre, to jego refleksja jest generalnie wolna od ich wpływów. „Nie ma miejsca w sartrowskim świecie myśli na wiarę, nadzieję czy miłość”. Marcel zainicjował współczesny mu egzystencjalizm i nie można temu zaprzeczyć, ponieważ M. Heidegger, K. Jaspers i J.P. Sartre opublikowali swoje dzieła później.

Ogólne przedstawienie zarzutów Marcela kierowanych pod adresem krytykowanych filozofii jest ważne dla właściwego zrozumienia refleksji filozofa nad fenomenem nadziei, którą będą warunkować tak istotne momenty jak m.in. doświadczenie, pojęcie relacji, transcendencji, bycia itd. Zrozumienie aparatu pojęciowego Marcela jest możliwe jedynie w kontekście omawianych przez niego kierunków myślowych.