Gaude Mater Polonia (Raduj się, matko Polsko) – polski średniowieczny hymn ku czci św. Stanisława ze Szczepanowa skomponowany do słów Wincentego z Kielczy; jeden z najstarszych religijnych utworów liryki polsko-łacińskiej.
W tłumaczeniu na język polski tytuł brzmi Raduj się, Matko Polsko. Utwór, którego najstarszy zapis zachował się w Antyfonarzu kieleckim z 1372, został napisany przez Wincentego z Kielczy. Zwykło się przyjmować, że utwór powstał w 1253 na kanonizację biskupa Stanisława ze Szczepanowa, jako część oficjum rymowanego o św. Stanisławie – Historia gloriosissimi Stanislai. Zgodnie z tą hipotezą, po raz pierwszy pieśń została wykonana w Krakowie podczas uroczystości kanonizacyjnych w 1254, 8 maja.
Na podstawie m.in. zapożyczonych sekwencji, część badaczy wskazuje jednak, że terminus post quem powstania można ustalić na 1257Gałuszka, T., Mater Polonia. Z badań nad oficjum brewiarzowym ku czci św. Stanisława ze Szczepanowa Dies adest celebris autorstwa Wincentego dominikanina, Roczniki Historyczne, 85, 2019, s. 23, doi: 10.12775/RH.2019.01, ISSN 0324-8585. Wskazywanym miejscem powstania jest Klasztor Dominikanów w Raciborzu, w czasie, gdy Wincenty z Kielczy był jego przeoremNowak J., Związek Raciborza z literaturą polską, Racibórz: Miejska Biblioteka Publiczna, 1998, s. 8-9. .
Śpiewało ją rycerstwo polskie po odniesionym zwycięstwie. Później pieśń towarzyszyła uroczystościom narodowym. Pierwsza zwrotka, w czterogłosowym opracowaniu Teofila Klonowskiego, jest obecnie śpiewana w czasie inauguracji roku akademickiego, zamiennie z pieśnią Gaudeamus igitur. Najczęściej śpiewa się zwrotki pierwszą i dziesiątą (Ergo felix Cracovia...).
Początkowe zwrotki pieśni w przekładzie Leopolda Staffa:
Fragment Gaude Mater Polonia, obejmujący sześć pergaminowych kart pochodzących z późnośredniowiecznego kodeksu liturgicznego zawierającego tekst i zapis muzyczny hymnu, został odnaleziony pod koniec 2023 w zbiorach berlińskiej Biblioteki Państwowej (Staatsbibliothek zu Berlin). Na kartach 1r i 4v zachowały się przedwojenne pieczęcie Biblioteki Seminaryjnej w Płocku.
Tekst hymnu należący do zbiorów Biblioteki Seminaryjnej w Płocku został wywieziony do III Rzeszy podczas II wojny światowej. Po zajęciu Płocka przez Niemcy 9 września 1939 część zasobów biblioteki, w tym cenne rękopisy i inkunabuły, została zagrabiona i przewieziona przez okupanta na teren Niemiec. Po wojnie fragment rękopisu znalazł się w zbiorach Staatsbibliothek zu Berlin.
Zabytek został zidentyfikowany w 2023 i opisany przez Pawła Figurskiego z Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk jako nieznane wcześniej świadectwo tekstu średniowiecznego hymnu. Odnaleziony fragment zawiera warianty tekstowe odmienne od najstarszego kompletnego przekazu znanego z antyfonarza kieleckiego, co wskazuje, że może on stanowić najstarszą zachowaną notację Gaude Mater Polonia. Fragment rękopisu został odzyskany przez stronę polską i 17 czerwca 2026 uroczyście przekazany Polsce podczas Forum Polsko-Niemieckiego w Berlinie. W ceremonii uczestniczyła minister kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska.
Tekst utworu
Gaude mater PoloniaO ciesz się, Matko-Polsko ŁacinaPolski Gaude, mater Polonia, Raduj się, Matko-Polsko, prole fecunda nobili. w sławne potomstwo płodna! Summi Regis magnalia Króla królów i najwyższego Pana wielkość laude frequenta vigili. Uwielbiaj chwałą przynależną. Cuius benigna gratia Albowiem z Jego łaskawości Stanislai Pontificis Biskupa Stanisława męki passionis insignia Niezmierne, jakie on wycierpiał, signis fulgent mirificis. Jaśnieją cudownymi znaki. Hic certans pro iustitia, Potykał się za sprawiedliwość, Regis non cedit furiae: Przed gniewem króla nie ustąpił: Stat pro plebis iniuria I staje żołnierz Chrystusowy Christi miles in acie. Za krzywdę ludu sam do walki. Tyranni truculentiam, Ponieważ stale wypominał Qui dum constanter arguit, On okrucieństwo tyranowi, Martyrii victoriam Koronę zdobył męczennika, Membratim caesus meruit. Padł posiekany na kawałki. Novum pandit miraculum Niebiosa nowy cud zdziałały, Splendor in sancto cernitus, Bo mocą swą Niebieski Lekarz Redintegrat corpusculum Poćwiartowane jego ciało Sparsum caelestis medicus. Przedziwne znowu w jedno złączył. Sic Stanislaus pontifex Tak to Stanisław biskup przeszedł Transit ad caeli curiam, W przybytki Króla niebieskiego, Ut apud Deum opifex Aby u Boga Stworzyciela Nobis imploret veniam. Nam wyjednać przebaczenie. Poscentes eius merita, Gdy kto dla zasług jego prosi, Salutis dona referunt: Wnet otrzymuje zbawcze dary: Morte praeventi subita Ci, co pomarli nagłą śmiercią, Ad vitae potum redeunt. Do życia znowu powracają. Cuius ad tactum anuli Choroby wszelkie pod dotknięciem Morbi fugantur turgidi: Pierścienia jego uciekają, Ad locum sancti tumuli Przy jego świętym grobie zdrowie Multi curantur languidi. Niemocnych wielu odzyskuje. Surdis auditus redditur, Słuch głuchym bywa przywrócony Claudis gressus officium, A chromy kroki stawia raźno, Mutorum lingua solvitur Niemowom język się rozwiązał, Et fugatur daemonium. W popłochu szatan precz ucieka. Ergo, felix Cracovia, A przeto szczęsny ty, Krakowie, Sacro dotata corpore Uposażony świętym ciałem, Deum, qui fecit omnia, Błogosław po wsze czasy Boga, Benedic omni tempore. Który z niczego wszystko stworzył. Sit Trinitati gloria, Niech Trójcy Przenajświętszej zabrzmi Laus, honor, iubilatio: Cześć, chwała, sława, uwielbienie, De Martyris victoria A nam tryumfy męczennika Sit nobis exsultatio. Niech wyjednają radość wieczną.AmenAmen
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Polskie pieśni hymniczne Kategoria:Historyczne hymny państwowe Kategoria:Dzieła muzyki średniowiecza Kategoria:Polskie średniowieczne utwory w języku łacińskim Kategoria:Wincenty z Kielczy