Katolicka nauka społeczna (KNS) – nauczanie Kościoła katolickiego w kwestiach odnoszących się do zbiorowych problemów społeczności lub też całej ludzkości. Nauczanie to może być przedstawiane pod trzema określeniami: „społeczna nauka Kościoła” lub „doktryna społeczna Kościoła” oraz „nauczanie społeczne Kościoła”Kompendium nauki społecznej Kościoła, Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Kielce 2005, s. 34, n. 55 (przypis).. Powstanie nauki społecznej Kościoła jest związane z encykliką Leona XIII Rerum novarum, która była odpowiedzią na zachodzące w XIX wieku przemiany społeczno-polityczne związane z powstaniem nowoczesnych społeczeństw.
Zarys historyczny Nazwa ta pierwszy raz użyta została w encyklice Quadragesimo anno Piusa XI z 1931, ale za głównego twórcę nauczania społecznego Kościoła katolickiego uważa się Leona XIII, który w 1891 roku wydał encyklikę Rerum novarum. KNS jest więc nauką stosunkowo młodą, ale tylko w sensie wyodrębnienia jej z całokształtu nauczania Kościoła.
Część KNS dotycząca najbiedniejszej części społeczeństwa bazuje na niektórych zapisach ze Starego Testamentu, jak również nauczaniu Jezusa Chrystusa, opisanym w Nowym Testamencie, takim jak np. zdanie „Zaprawdę, powiadam wam: Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili”.Ewangelia Mateusza, 25:40. Inną cechą szczególną katolickiej nauki społecznej jest sposób, w jaki KNS krytykowała (i krytykuje) społeczne i polityczne ideologie: komunizm, socjalizm, faszyzm, nazizm, kapitalizm i liberalizm. Wszystkie one w swojej czystej postaci zostały w swoim czasie potępione przez dokumenty programowe KNS, wydawane przez różnych papieży w różnych okresach historycznych.
Katolicka nauka społeczna z jednej strony przeciwstawia się etatyzmowi i nadmiernej koncentracji kompetencji i zasobów w rękach państwa, ale również sprzeciwia się nieograniczonemu kapitalizmowi i liberalizmowiS. Adamiak, D. Walczak, Catholic social teaching, sustainable development and social solidarism in the context of social security, Copernican Journal of Finance & Accounting, Vol 3, No 1, s. 13..
Definiowanie Definicja według ks. Franciszka Janusza Mazurka – Katolicka nauka społeczna jest nauką uniwersalną, teoretyczną i praktyczną, zajmuje się człowiekiem żyjącym we wspólnotach i społecznościach. Definicja według ks. Władysława Piwowarskiego – Katolicka nauka społeczna jest to nauczanie społeczne Kościoła katolickiego oraz oparta na nim naukowa refleksja uczonych specjalistów i działaczy katolickich. Definicja według ks. Tadeusza Borutki – Katolicka nauka społeczna to zespół twierdzeń i zasad, w świetle których można i należy poszukiwać rozwiązań praktycznych zagadnień współżycia społecznego oraz działalności politycznej i gospodarczej.Borutka Tadeusz, Jan Mazur, Andrzej Zwoliński, red., Katolicka Nauka Społeczna. Częstochowa-Jasna Góra: Paulinianum 1999, s. 11.
Działy KNS Działy KNS według ks. Władysława Piwowarskiego: zagadnienia wstępne historia rozwoju kierunki filozofii społecznej etyka postawy życia społecznego katolicka etyka społeczna katolicka etyka gospodarcza
Działy KNS według Czesława Strzeszewskiego: filozofia społeczna – o charakterze czysto spekulatywnym katolicka etyka społeczna / społeczna teologia moralna – zawiera zasady ogólne etyka społeczna i społeczna teologia moralna stosowana – o charakterze praktycznym i aplikacyjnym
Ma ona charakter moralny – nie stanowi teorii stworzonej przez katolickich uczonych, nie jest wynikiem ich prac, opiera się na Bożym Objawieniu, którego przejawem są prawa naturalne i prawo objawione.
Źródła Jej źródła można podzielić na: materialne (dalsze): prawo naturalne – poznajemy je za pomocą rozumu, jest wpisane w osobę ludzką; święty Tomasz z Akwinu rozróżnia tu: zasady pierwsze – dla każdej kultury oczywiste, np. Nie zabijaj! zasady dalsze (wtórne) – wynikające z pierwszych, zależne od tradycji konkretnych narodów prawo objawione – zawarte w Piśmie Świętym i w Tradycji Kościoła znaki czasu (dorobek człowieka oraz nauki)
formalne (bliższe): oficjalna nauka Kościoła: orzeczenia soborów powszechnych i synodów społeczne encykliki papieskie i inne wypowiedzi papieży oraz orzeczenia świętych kongregacji papieskich kodeks prawa kanonicznego listy pasterskie i inne wypowiedzi biskupów wyniki dociekań naukowych uczonych katolickich
Zasady KNS Zasady społecznej nauki Kościoła, które opierają się na prawie naturalnym, znajdują potwierdzenie i umocnienie w wierze Kościoła i poprzez Ewangelię Chrystusa.Ks. kard. Renato Raffaele Martino, Przewodniczący Papieskiej Rady Iustitia et Pax we Wstępie do Kompendium Nauki Społecznej Kościoła. [tłum. z ang.] Wśród nich można wyróżnićBorutka Tadeusz, Jan Mazur, Andrzej Zwoliński, red., Katolicka Nauka Społeczna. Częstochowa-Jasna Góra: Paulinianum 1999, s. 51–66.: moralne zasady życia społecznego sprawiedliwość miłość podstawowe zasady społeczne dobro wspólne pomocniczość solidarność
Główne kwestie Konferencja Biskupów Katolickich USA wyróżniła 7 kwestii. poruszanych przez katolicką naukę społeczną.
Życie i godność ludzka Fundamentalną zasadą KNS jest świętość ludzkiego życia oraz nienaruszalność godności istoty ludzkiej. Życie ludzkie musi być oceniane nieporównywalnie wyżej od rzeczy materialnych. Papież Jan Paweł II wielokrotnie wspominał o tej kwestii w jednej ze swoich głównych encyklik Evangelium Vitae (łac. Ewangelia Życia).
Akty atakujące i zagrażające ludzkiemu życiu, takie jak morderstwo, aborcjaEvangelium vitae § 62., eutanazjaEvangelium vitae § 65; Katechizm Kościoła Katolickiego § 2277. i inne, zawsze muszą spotykać się ze sprzeciwem katolików. W konstytucji duszpasterskiej powstałej podczas II soboru watykańskiego, zatytułowanej Gaudium et spes (Radość i Nadzieja), zapisano iż: Należy więc z największą troską ochraniać życie od samego jego poczęciaGaudium et spes § 51..
Wojnie i karze śmierciEvangelium vitae § 56. należy sprzeciwiać się w prawie każdym przypadku. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy jest to praktycznie jedyna droga do obrony życia ludzkich istnień przed agresoremKatechizm Kościoła Katolickiego § 2267.. Zarówno wojna, jak i kara śmierci muszą być w takim przypadku ostatecznością.
Konkretnie, zbrojna walka dopuszczalna jest tylko wtedy, gdy doszło już do agresji (dany naród został zaatakowany) lub wyczerpane już zostały wszystkie inne środki rozwiązywania sporu międzypaństwowego, bądź okazały się niemożliwe do zastosowania. Nawet naród będący ofiarą agresji jest wtedy zobowiązany do takiego prowadzenia walki, aby samemu nie uczynić większego zła, niż to, które wyrządził mu agresor.
Dodatkowo, każdy człowiek, stworzony na obraz i podobieństwo BogaKsięga Rodzaju 1:26., posiada przyrodzoną godność, która musi być szanowana. Człowiek jest powołany do pełni życia, która przekracza znacznie wymiary jego ziemskiego bytowania, ponieważ polega na uczestnictwie w życiu samego Boga.Evangelium vitae § 2. Z tego powodu KNS sprzeciwia się rasizmowi i innym formom dyskryminacji.
Rodzina, wspólnota, uczestnictwo Zaraz po stworzeniu Adama, Pan Bóg rzekł: „Nie jest dobrze, żeby mężczyzna był sam, uczynię mu zatem odpowiednią dla niego pomoc”.Rdz 2:18. Kościół katolicki naucza, iż człowiek jest istotą społeczną, a rodzina jest pierwszą i podstawową jednostką społeczną. Rodziny razem tworzą wspólnotę, a wspólnoty tworzą naród. Jednocześnie zaś wszyscy ludzie zamieszkujący ziemię, są częścią wspólnej rodziny rodzaju ludzkiego. To, w jaki sposób wspólnoty te zorganizują się politycznie, ekonomicznie i socjalnie, jest sprawą najwyższej wagi. Każda z instytucji w ten sposób powstałych musi zostać oceniona ze względu na to, jaki wpływ ma na życie i godność osoby ludzkiej.
KNS sprzeciwia się kolektywistycznemu podejściu, takiemu jakie prezentuje np. komunizm. Jednocześnie odrzuca niczym nieskrępowany leseferyzm, zakładający iż wolny rynek gwarantuje sprawiedliwość. Państwo ma pozytywną moralnie rolę do odegrania, ponieważ żadne społeczeństwo nie osiągnie sprawiedliwego i odpowiedniego podziału dóbr, jeżeli będzie nim rządził całkowicie wolny rynekSzeloch H., Koncepcja państwa w dziele naukowym ks. prof. J. Majki, Wrocław 1996, s. 86.. Wszyscy ludzie mają prawo do udziału w ekonomicznym, politycznym i kulturalnym życiu społeczeństwa. Ważną kwestią jest także subsydiarność – człowiekowi powinny pomagać wspólnoty coraz wyższych szczebli, a jeżeli te nie są w stanie tego dokonać, wówczas powinno to czynić państwo.
Prawa i obowiązki Każda osoba ma fundamentalne prawo do życia i do zaspokojenia podstawowych potrzeb. Każdy człowiek ma prawo do tego, co potrzebne mu jest do prowadzenia godnego życia, do zatrudnienia, opieki zdrowotnej i edukacji.
Kościół popiera własność prywatną i naucza, iż celem, ku któremu bezpośrednio zmierza pracownik, jest zdobycie dobra materialnego i posiadania go wyłącznie jako swoje i własne.Rerum Novarum § 4. Prawo do nienaruszalności własności prywatnej nie jest bezwzględnie obowiązujące. Teoretycznie jest rzeczą moralną i sprawiedliwą zniszczenie cudzej własności, jeżeli jest ona używana w celu szerzenia zła. Dopuszczalna jest także np. państwowa redystrybucja dóbr uzyskanych od osób, które je zagrabiły.
Szacunek dla biednych i słabych Jezus nauczał, iż w dniu Sądu Ostatecznego Bóg zapyta każdego z nas, co uczynił, by pomóc biednym i potrzebującymMt 25:40.. Z tego powodu KNS stwierdza, iż katolicy powinni modlić się za biednych, okazywać im łaskę, solidarność i współczucie. Państwo powinno zwracać w swoich poczynaniach uwagę przede wszystkim na najbiedniejszą część swego społeczeństwaSzeloch H., Koncepcja państwa w dziele naukowym ks. prof. J. Majki, Wrocław 1996, s. 87..
Godność pracy i prawa pracownicze Społeczeństwo musi dążyć do sprawiedliwości ekonomicznej, a gospodarka musi służyć ludziom, nie na odwrót. Robotnicy mają prawo do pracy, aby zarobić na życie, jak również do zakładania związków zawodowych w celu ochrony własnych interesów. Wszyscy pracujący mają prawo do godnych i sprawiedliwych płac oraz bezpiecznych warunków pracy.
Pracownicy muszą „w pełni i wiernie” wykonywać pracę, której się podjęli, a pracodawcy muszą wystrzegać się, by nie robili uszczerbku w mieniu proletariuszy zarówno gwałtem, jak podstępem i lichwą, a to tym więcej, że robotnicy mniej są zdolni do samoobrony, a ich mienie im szczuplejsze, tym świętszym być powinno.Rerum Novarum § 17.
Solidarność Solidarność jest niewątpliwie cnotą chrześcijańską. Już w dotychczasowym rozważaniu można było dostrzec liczne punkty styczne pomiędzy nią a miłością, znakiem rozpoznawczym uczniów Chrystusa.Sollicitudo Rei Socialis § 40. Solidarność jest jednością, która łączy członków grupy.
Wszyscy ludzie na ziemi należą do jednej ludzkiej rodziny. Musimy być „stróżami naszych braci”Zob. Rdz 4:9., pomimo że może nas dzielić odległość, język lub kultura. Jezus nauczał, iż ludzie muszą kochać swoich sąsiadów, jak i samych siebie, a na przykładzie przypowieści o dobrym Samarytaninie wskazuje, iż nasze współczucie musi zostać rozszerzone na wszystkich ludziŁuk 10:25-37..
Solidarność na poziomie międzynarodowym może się odnosić do tzw. biednego Południa. Kościół katolicki w wielu przypadkach opowiadał się za umorzeniem długów najbiedniejszych krajów, np. w czasie obchodów Roku JubileuszowegoBono recalls pontiff’s affection for the poor – and cool sunglasses.. Dobroczynność dla grup lub pojedynczych osób musi być połączona ze zmianami całych tzw. niesprawiedliwych struktur społecznych.
Troska o stworzenia Boże