Buławnik czerwony (Cephalanthera rubra (L.) Rich.) – gatunek rośliny należący do rodziny storczykowatych (Orchidaceae).
Rozmieszczenie geograficzne Występuje na obszarach klimatu umiarkowanego w Europie, Afryce Północnej i Azji Zachodniej. Południowa granica zasięgu przebiega przez Maroko (Atlas Wysoki), Algierię, wyspy Kreta i Cypr, północno-wschodnią Syrię po Iran, północna – przez południową SkandynawięKędzia Maciej, Stępień Arkadiusz: Buławnik czerwony – niezwykła orchidea, w: "Przyroda polska" nr 4, maj 2014, ISSN 0552-430X, s. 30-31. W Polsce roślina rzadka i z tendencją do zmniejszania liczebności. Notowano ją na około 300 stanowiskach, w 2002 r. potwierdzono występowanie na ok. 150. Najwięcej stanowisk jest na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej oraz na niżu – w Puszczy Białowieskiej, na terenie Warmii i Mazur oraz w Wolińskim Parku Narodowym. W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby stanowisk w Puszczy Augustowskiej, w tym w Wigierskim Parku Narodowym. W polskich Karpatach notowany był tylko na 6 stanowiskach, jednakże w ostatnim trzydziestoleciu potwierdzono jego występowanie tylko na jednym stanowisku, na Machowej na Pogórzu Śląskim.
Morfologia Łodyga Ma wysokość do 70 cm, jest lekko pogięta, dołem naga, górą gruczołowata. Wyrasta z obłego, często niemal pionowo rosnącego kłącza. Rośliny w spoczynku mogą przez wiele lat nie rozwijać pędów nadziemnych. Liście 5–9 na łodydze, jajowatolancetowate i ostro zakończone. Dolne mają długość do 12 cm i szerokość do 5 cm. Kwiaty Kwiatostan luźny, wielostronny kłos o długości 3–21 cm. Dolne przysadki mają długość 17–25 mm, szerokość 2,5–3,5 mm i są dłuższe od zalążni. W kłosie są 2–24 duże, otwarte kwiaty bez szypułek o barwie czerwonoliliowej, rzadko białe. Boczne zewnętrzne listki okwiatu mają długość 16–23 mm, szerokość 6–7,5 mm i są jajowatolancetowate. Pozostałe listki okwiatu tworzą wraz z warżką rurkowate wejście do kwiatu. Warżka bez ostrogi biała i czerwono obrzeżona, podzielona i częściowo zakryta. Jest dwuczłonowa, a jej pierwszy człon ma długość większą od szerokości. Zalążnia skręcona, siedząca i omszona. Pylnik stojący na prętosłupie, wolny. Owoc Wzniesiona na krótkim trzonku torebka o długości 15–30 i szerokości 5,9–9 mm zawierająca liczne i bardzo drobne nasiona. 120px|thumb|Pokrójthumb|180px|Kwiatythumb|Budowa kwiatuthumb|120px|Kwiatostan
Biologia i ekologia Rozwój Bylina, geofit. Kwitnie od maja do lipca. Jest allogamiczny, zapylają go owady z rodzajów: Chelostoma (głównie Chelostema campanularum i Ch. fuliginosum) i Dufourea. Kwitnienie buławnika przypada na okres przed rozkwitem dzwonków (Campanula sp.), dzięki czemu przyciąga on większą ilość zapylaczy poszukujących tych kwitnących roślin. Kwiaty tego storczyka zwabiają owady barwą i kształtem, jednakże nie wytwarzają nektaru. Owoce zawiązują się tylko na niewielkiej procentowo liczbie kwiatów. W niekorzystnych warunkach, dzięki sprawnemu magazynowaniu substancji odżywczych, buławnik jest w stanie przetrwać w spoczynku nawet kilkadziesiąt lat. Siedlisko Rośnie w widnych lasach liściastych, głównie buczynach, niekiedy również w dąbrowach i grądach. Jest gatunkiem ciepłolubnym, preferującym żyzne gleby o odczynie zbliżonym do obojętnego, z wapiennym podłożem. W Europie jego zasięg pionowy wynosi 0-2400 m n.p.m. W Polsce najwyżej położone z nich znajdowało się na Nosalu (ok. 1100 m n.p.m.). Jego populacje w Polsce zazwyczaj składają się z kilkunastu osobników, jedynie na stanowisku w okolicach Leżajska było około 250 pędów kwitnących i 50 płonnych. Fitosocjologia Gatunek charakterystyczny dla Ass. Cephalanthero rubrae-Fagetum. Genetyka Liczba chromosomów 2n = 36Rutkowski L. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006. Tworzy mieszańce z: buławnikiem wielkokwiatowym i buławnikiem mieczolistnym.
Zagrożenia i ochrona Roślina objęta w Polsce ochroną ścisłą od 1946 roku – Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 29 sierpnia 1946 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych i z Ministrem Leśnictwa w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Kategorie zagrożenia gatunku: Kategoria zagrożenia w Polsce według Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006): E (wymierający, krytycznie zagrożony); 2016: VU (narażony) Kategoria zagrożenia w Polsce według Polskiej czerwonej księgi roślin (2001): EN (endangered, zagrożony wyginięciem); 2014: VU (narażony)
Gatunek zagrożony jest głównie przez zmiany w strukturze drzewostanów w których rośnie, szczególnie przez wprowadzanie drzew iglastych powodujących zakwaszanie gleby. Zagrożeniem jest również zacienianie jego stanowisk przez rozrastające się drzewa lub ekspansja niektórych roślin inwazyjnych, jak np. nawłoć (Solidago) czy niecierpek drobnokwiatowy (Impatiens parviflora).
Ochrona buławnika czerwonego wiąże się z zachowaniem specyficznych biotopów leśnych dla tego gatunku. Podczas monitoringu rejestrowana jest liczba pędów (wegetatywnych i generatywnych), powierzchnia liści oraz liczba owoców na danym stanowisku. Rekomendowany jest zbiór danych metrologicznych (suma opadów i temperatura powietrza), a także dotyczących ocienienia, roślinności na stanowisku, obecności w sąsiedztwie dzwonków (Campanula sp.) oraz zasobności martwego drewna.
Przypisy
Kategoria:Rośliny chronione Kategoria:Epidendronowe Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza