Valais (niem. Wallis, wł. Vallese, rm. Vallais, frp. Valês) – kanton w południowej Szwajcarii. Jego stolicą jest miasto Sion. Jest to trzeci pod względem powierzchni kanton Szwajcarii. Na całej długości kantonu rozciąga się dolina Rodanu, który wypływa z lodowca Rodanu, w pobliżu Oberwaldu. Od tej głównej doliny odchodzi wiele bocznych odgałęzień, wśród nich Vispertal, w której leży Zermatt – słynna miejscowość turystyczna u stóp Matterhornu (4478 m n.p.m.).
Geografia thumb|Dom (po lewej), Matterhorn (w środku) i Weisshorn (po prawej)
Kanton Valais graniczy z Włochami na południu i południowym wschodzie, z Francją na zachodzie, ponadto na północy z kantonami Vaud i Berno, a na wschodzie z Uri i Ticino.
Szeroka dolina Rodanu zajmuje znaczną część powierzchni kantonu. Dolina ta posiada wiele mniejszych odgałęzień, zarówno małych i wąskich jak i szerokich i zamieszkanych. Do tych drugich zalicza się między innymi dolina Vispertal dzieląca się na doliny Saastal i Mattertal z popularnym kurortem Zermatt u stóp Matterhornu (4478 m). W otoczeniu doliny Rodanu 50 szczytów wznosi się na wysokość ponad cztery tysiące metrów n.p.m., z najwyższym Dufourspitze (w Alpach Pennińskich), który osiąga 4638 m. Znajduje się tu też wiele lodowców, w tym zaliczane do największych w całych Alpach.
Dorzecze Rodanu zajmuje niemal cały kanton. Rodan płynie z północnego wschodu na południowy zachód do Martigny, następnie skręca pod kątem prostym ku północnemu zachodowi, po czym koło Villeneuve uchodzi do Jeziora Genewskiego. Jednak są dwa regiony w kantonie Valais, które nie należą do zlewiska Rodanu: dolina na południe od przełęczy Simplon i dolina na południe od Wielkiej Przełęczy Świętego Bernarda. Dolina Rodanu oddziela Alpy Berneńskie na północy od Alp Pennińskich na południu. Inne pasma leżące chociażby częściowo w kantonie Valais to: Massif du Chablais, Masyw Mont Blanc i Alpy Lepontyńskie.
Ważniejsze odgałęzienia doliny Rodanu to: Fieschertal, Lötschental i Dalatal na prawym brzegu oraz Turtmanntal, Binntal, Nanztal, Vispertal, Val d’Anniviers, Val de Réchy, Val d’Hérens, Val de Nendaz, Val d’Entremont i Val d’Illiez na lewym brzegu Rodanu.
Na terenie kantonu znajduje się największe znane jezioro podziemne w Europie – Saint-Léonard.
Historia thumb|Bazylika de Valère górująca nad stolicą kantonu Sion
Dolina górnego Rodanu w obecnym kantonie Valais była zamieszkana przez człowieka już w neolicie. Artefakty z cmentarzyska z tego okresu znalezione w Glis (Brigue) świadczą o kontaktach przedstawicieli tego społeczeństwa z południową stroną Alp (przez przełęcze Lein i Wielką Przełęcz Świętego Bernarda). Stała obecność ludzka w dolinie potwierdzona jest również z epoki brązu i epoki żelaza. Starożytny Rzym zawładnął tymi terenami dopiero z czasów cesarza Augusta, między 15 a 10 rokiem p.n.e. Rzymianie nazywali ten region Vallis Poenina (pol. Dolina Górnego Rodanu).
Na przełomie III i IV w. w Agaunum (dziś w granicach miasta Saint-Maurice) miała miejsce masakra żołnierzy Legii Tebańskiej i jej dowódcy Maurycego. Miejsce to stało się później ważnym punktem w skali całej doliny, a około 515 r. zbudowano w tym miejscu słynny klasztor kanoników regularnych Św. Maurycego. Zapewne pod koniec V w. dolina weszła w posiadanie tzw. drugiego królestwa Burgundii.
W VIII/IX w. przez przełęcz Grimsel nasiliła się penetracja Alemanów na tereny górnego Valais, co legło u podstaw dzisiejszego zróżnicowania językowego kantonu. Od 888 r. ziemie te były częścią Królestwa Górnej Burgundii. W 999 r. ostatni król Burgundii, Rudolf III nadał te ziemie Hugonowi, biskupowi Sion, czyniąc go hrabią Valais. Biskupowie-hrabiowie musieli się bronić przed atakami ze strony Księstwa Sabaudii, co sprawiło, że historia regionu jest ściśle powiązana z historią diecezji siońskiej.
Kanton Valais oparł się reformacji, pozostając pod zwierzchnictwem kościoła katolickiego. 12 marca 1529 r., Valais zostało członkiem Konfederacji Szwajcarskiej. W 1628 r. zostało w zasadzie republiką, République des Sept Dizains / Republik der Sieben Zehenden pod zwierzchnictwem księcia-biskupa Sionu oraz bailli. Biskupowie pozostali u władzy formalnie do 1798 r., kiedy to wojska Napoleona zajęły Valais i ogłosiły powstanie rewolucyjnej République du Valais (16 marca 1798 r.), która szybko została włączona do Republiki Helweckiej (1 maja 1798 r.). W 1802 r. region Valais ogłosił niepodległość jako Republika Rodańska. W 1810 r. republika ta została na krótko anektowana przez Francję jako Departament Simplon. Niepodległość została przywrócona w 1813 r., a 4 sierpnia 1815 r. Valais ostatecznie zostało członkiem Konfederacji Szwajcarii jako kanton.
Gospodarka thumb|Jezioro Lac des Dix thumb|Widok ze szczytu Tête Blanche Produkcja wina i spirytualiów oraz turystyka to główne źródła dochodu kantonu. Matterhorn położony niedaleko Zermatt jest jedną z największych atrakcji całych Alp Szwajcarskich. Dużą popularnością cieszą się także inne rejony kantonu np. francuskojęzyczne okolice Verbier, Evolène i Arolla. Alpy Pennińskie i Alpy Berneńskie przyciągają turystów i alpinistów z całego świata.
Oprócz turystyki kładzie się nacisk na rolnictwo, w szczególności hodowlę bydła w rejonach górskich oraz produkcję nabiału w dolinach. Kanton Valais jest też największym producentem wina w całej Szwajcarii. Ponadto tamtejsze elektrownie wodne pokrywają ok. 25% zapotrzebowania na prąd całej Szwajcarii.
Zachodnia część kantonu na lewym brzegu Rodanu, od Saint-Maurice po brzegi Jeziora Genewskiego (najbardziej uprzemysłowiona) obejmuje tereny historycznych ziem Chablais, określane jako Chablais valaisan. Jest to jeden z kluczowych regionów dla gospodarki Valais. Znajduje się tam wiele fabryk oraz siedziby takich firm jak Novartis, Syngenta. W miejscowości Collombey-Muraz znajduje się rafineria. W pobliżu miejscowości Visp oraz Sierre koncentruje się przemysł metalowy i chemiczny.
Pomimo kwitnącej turystyki i dobrze rozwiniętej infrastruktury Valais pozostaje jednym z najbiedniejszych kantonów Szwajcarii. Kanton Valais minimalnie przegrał rywalizację o prawo organizacji Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2002 i 2006 r.
Demografia thumb|Dufourspitze thumb|Dolina Lötschental thumb|Masyw Monte Rosa thumb|Grand Combin thumb|Kapliczka w pobliżu Zermatt thumb|Walka krów w amfiteatrze w Martigny Językami urzędowymi kantonu są język francuski i niemiecki. Językami z najwyższym odsetkiem użytkowników są: język francuski – 62,8%, język niemiecki – 28,4%, język portugalski – 2,3% język polski – 2,1%Statistique suisse / Statistik Schweiz.
Kanton Valais jest w przeważającej części francusko- i arpitańskojęzyczny. Mieszkańcy wschodnich rejonów kantonu używają jednak walizerskiego dialektu języka niemieckiego. Francuskojęzyczna część ludności stanowi ok. dwie trzecie całej populacji kantonu.
Jest to słabo zaludniony kanton. Całkowita populacja kantonu 31 grudnia 2021 wynosiła 353 209 osób, z czego 79 825 (22,6%) to obcokrajowcy. Największe miasta to Sion (stolica), Monthey, Sierre, Martigny i Brig-Glis. Według danych z 2000 r. 81% populacji to katolicy, a ok. 6% to protestanci.
Podział administracyjny Kanton składa się z 13 okręgów (Bezirk), przy czym jeden okręg podzielony jest na dwa półokręgi (Halbbezirk). Okręgi dzielą się na 122 gminy (Politische Gemeinde). + Okręgi (Bezirk) Nazwa okręgu Liczbamieszkańców31 grudnia 2021 Powierzchniakm² LiczbagminBrig(Brigue) 27 822 434,19 7Conthey(Gundis) 29 856 234,20 5Entremont 15 837 632,97 5Goms(Conches) 4 401 589,20 8Hérens(Ering) 11 123 466,07 6Leuk(Loèche) 12 657 335,27 12Martigny(Martinach) 49 674 263,37 10Monthey 48 636 256,78 9Östlich Raron(Rarogne oriental)Westlich Raron(Rarogne occidental) 11 178 398,16 116Saint-Maurice 14 277 190,59 9Sierre(Siders) 50 019 418,37 10Sion(Sitten) 49 023 130,66 5Visp(Viège) 28 706 864,20 19
Przypisy
Linki zewnętrzne strona kantonu Valais
Statystyki
Kategoria:Kantony Szwajcarii