mały|Podagrycznik pospolity często występuje przy ogrodzeniach mały|Liść mały|Odmiana ozdobna 'Variegata' mały|Przekrój ogonka liściowego i spodnia strona liści mały|Kwiatostan i chrząszcze wyjadające pyłek Podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria L.) – gatunek rośliny należący do rodziny selerowatych. Nazwa polska pochodzi od tego, że dawniej leczono nim dnę moczanową, potocznie zwaną podagrą.
Rozmieszczenie geograficzne Rodzimy obszar jego występowania to Europa i zachodnia Azja. Występuje na obszarze od Francji na wschód, na północy sięga południowej Szwecji i Finlandii, na południu rośnie na Półwyspie Apenińskim, Bałkańskim, w Azji Mniejszej i na Kaukazie. W Azji sięga na wschodzie po Kazachstan i środkową Syberię. Został poza tym rozprzestrzeniony i jako gatunek zawleczony występuje w północno-zachodniej Europie (Wyspy Brytyjskie, Islandia), pospolicie na terenie USA i Kanady w Ameryce Północnej, w Azji rośnie introdukowany na Rosyjskim Dalekim Wschodzie, na Wyspach Japońskich i Półwyspie Koreańskim, poza tym obecny jest także w Nowej Zelandii.
We florze Polski jest bardzo pospolitym gatunkiem rodzimym. W Tatrach sięga do ponad 1600 m, w Sudetach do ok. 1200 m n.p.m.
Morfologia Łodyga Wzniesiona, górą rozgałęziająca się, naga lub krótko owłosiona, w środku pusta (dęta) i bruzdowana. Osiąga wysokość 30–100 cm. Pod ziemią czołgające się, silne kłącze o zgrubiałych węzłach, wytwarzające liczne rozłogi. Liście Odziomkowe i dolne łodygowe są długoogonkowe, podwójnie trójlistkowe; środkowy listek jest największy. Poszczególne listki są niesymetrycznie jajowate, zaostrzone, pojedynczo lub podwójnie piłkowane, ogonkowe. Dolne liście pochwiasto osadzone na łodydze. Liście górne są pojedynczo trójdzielne. Charakterystyczną cechą gatunkową pozwalającą na rozróżnienie tego gatunku od innych, poza tym podobnych roślin, jest budowa ogonków liściowych. Na przekroju poprzecznym mają proste lub słabo na zewnątrz wysklepione brzegi, rdzeń w środku i zawsze są gładkie. Kwiaty Drobne kwiaty tworzą duże baldachy złożone, 10–25 szypułkowe, bez pokryw i pokrywek (rzadko zdarza się pokrywa z kilku listków). W poszczególnych baldaszkach jest 12–20 pojedynczych kwiatów na równej długości szorstkich szypułkach. Występują kwiaty zarówno obupłciowe, jak i tylko męskie. Płatki korony białe lub jasnoróżowe, o wierzchołkach zagiętych do środka. Owoce Rozłupnie rozpadające się łatwo na dwie rozłupki o długości 3–5 mm i szerokości 1,2 mm. Mają one po dojrzeniu brunatną barwę i dwa, jaśniejsze, nitkowate żebra. Są proste lub słabo zgięte, na przekroju są okrągławe (podobne do owoców kminku, ale bez zapachu i smaku).
Biologia Rozwój Bylina, geofit i hemikryptofit. Kwitnie od czerwca do lipca, kwiaty przedprątne, owadopylne. Silnie rozmnaża się wegetatywnie za pomocą kłączy. Fitochemia Do znaczących związków czynnych występujących we wszystkich organach podagrycznika należą poliacetyleny: falkarinol, falkarindiol, falkarinon i falkarinolon. Roślina zawiera olejek eteryczny tworzony głównie przez mono- i seskwiterpeny, przy czym ich kompozycje są mocno zmienne w różnych badaniach. Do dominujących związków najczęściej należą: α-pinen i β-pinen, octan etylu, mircen, α-tujon, limonen, γ-terpinen. W podagryczniku obecne są także związki fenolowe z grupy kumaryn, kwasów fenolowych i flawonoidów. W korzeniach stwierdzono m.in. kwas kawowy i chlorogenowy, a w zielu glikozydy flawonolowe, pochodne kwercetyny (hiperozyd i izokwercytrynę) oraz kemferolu (trifolinę), węglowodany (glukoza, fruktoza, umbeliferoza), kwas palmitynowy, β-sitosterol, chlorofile, karotenoidy i składniki mineralne. Zróżnicowanie i zasoby makro i mikroskładników określane są jako znaczące – w 100 g rośliny występuje 16,6 mg żelaza, 1,99 mg miedzi, 2,13 mg manganu, 1,68 mg tytanu i 3,9 mg boru. Roślina zawiera też dużo potasu (do 7,6 mg/100 g łodyg, w liściach jest go mniej – inaczej niż pozostałych pierwiastków) i cynku 3,9 mg, z witamin – C i E. Genetyka Liczba chromosomów 2n=22 (rzadko), 42, 44.
Ekologia Siedlisko Wilgotne i świeże zarośla, lasy liściaste, ogrody, przydroża, nad brzegami wód. Często rośnie przy płotach. W uprawach rolniczych i ogródkach jest uporczywym chwastem, gdyż odtwarza się nawet z niewielkich fragmentów kłącza. Odznacza się przy tym ogromną siłą konkurencyjną w stosunku do innych gatunków, dzięki czemu szybko opanowuje teren. Często tworzy całe łany. Jest gatunkiem wskaźnikowym gleb bogatych w próchnicę i azot. Preferuje miejsca zacienione. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl. Querco-Fagetea i All. Aegopodion podagrariae. Korelacje międzygatunkowe Na podagryczniku pospolitym pasożytują niektóre gatunki grzybów: Erysiphe heraclei powodujący chorobę zwaną mączniakiem prawdziwym, Mycosphaerella podagrariae wywołujący plamistość liści, szpetczak Protomyces macrosporus powodujący zniekształcenie liści, grzybopodobny lęgniowiec Plasmopara crustosa wywołujący mączniaka rzekomego i Puccinia aegopodii wywołująca rdzę. Na nadziemnych pędach żeruje pluskwiak Cavariella aegopodii, chrząszcze Chrysolina oricalcia, Phaedon tumidulus i Oomorphus concolor, liście minowane są przez larwy muchówek Phytomyza obscurella i Cryptaciura rotundiventris, w korzeniach żeruje larwa chrząszcza Liophloeus tessulatus.
Zastosowanie Roślina ozdobna Gatunek czasami uprawiany, głównie jako roślina okrywowa. Może rosnąć w miejscach zacienionych (np. pod drzewami). Używa się do tego celu przeważnie odmian ogrodowych o ozdobnych liściach. Dzięki bardzo ekspansywnemu wzrostowi szybko pokrywa teren, utrudniając rozwój chwastów. Odmiany ozdobne: 'Bengt' – rośliny nie wytwarzające rozłogów, o liściach kędzierzawych, 'Variegata' – liście pstre, biało-zielone; uchodzi za mniej ekspansywną niż rośliny tego gatunku o zielonych liściach. Roślina jadalna Wszystkie części rośliny są jadalne. Jako pożywienie wykorzystywali podagrycznika starożytni Rzymianie, spożywany był w całej Europie. W Średniowieczu na ziemiach polskich oferowany był na targach jako warzywo. Wykorzystanie tej rośliny rosło w czasach niedostatku pożywienia, w czasie okresów głodu i wojen, w tym np. w czasie II wojny światowej. W niektórych częściach Europy przetrwała tradycja jej spożywania (np. w północno-zachodnich Niemczech, gdzie robi się z niej wiosną „zieloną zupę”), w innych, m.in. w Polsce, zanikła. Jej wykorzystanie ponownie zaczęło rosnąć wraz z modą na tradycyjne i miejscowe źródła pożywienia. Z młodych liści podagrycznika można na wiosnę sporządzać sałatkę o aromatycznym smaku, przez niektórych określanym jako gorzki, ale zawierającą cenne witaminy i związki czynne. Starsze liście można gotować, podobnie łodygi i korzenie. Różne części roślin dodawano do zup, młode liście i pędy także jako dodatek do potraw z makaronu lub ryżu. Roślina wykorzystywana bywa jako zielony barwnik spożywczy. Według Łukasza Łuczaja zwłaszcza starsze części rośliny mają smak nieprzyjemny i w jego opinii roślina nadaje się do spożycia raczej tylko w ostateczności. Roślina lecznicza Dawniej leczono zielem dnę moczanową i okładano nim rany, ale już w początkach XIX wieku jego wykorzystanie do celów leczniczych zanikało. Roślinie przypisywane jest działanie słabe uspokajające, moczopędne, przeciwzapalne. Roślina paszowa Roślina u różnych autorów ma różne oceny znaczenia pastewnego. Bywa określana jako chętnie zjadana przez zwierzęta, ale też według innych autorów spożywana ma być niechętnie, a przy tym choć nieszkodliwa dla zwierząt, określana jest jako mało pożywna i wodnista.
Szkodliwość i zwalczanie Podagrycznik jest trudnym do zwalczenia chwastem w cienistych ogrodach. Usuwanie go jest czasochłonne, wymaga dwukrotnego przekopania grządki (w odstępie 2 tygodni) i dokładnego wybrania wszystkich fragmentów kłączy.
Uprawa Podagrycznik pospolity może być uprawiany jako roślina okrywowa, zwykle pod drzewami. Uprawia się go też na rabatach, nie należy jednak sadzić go w ziemi w sąsiedztwie innych roślin ozdobnych, gdyż ze względu na swój ekspansywny wzrost łatwo zagłuszy je, a za pomocą kłączy szybko rozprzestrzenia się i wkrótce może zająć całą działkę. Z tego względu zaleca się uprawianie go na miejscach, gdzie nie zagraża innym roślinom, uprawę w pojemnikach, a jeśli w gruncie to na odrębnych rabatach, lub po odizolowaniu miejsc uprawy zakopanymi w glebie pasami izolującymi. Jest bardzo łatwy w uprawie, ale stosowanie go w roli rośliny okrywowej wymaga dużej rozwagi, łatwiej bowiem założyć jego uprawę, niż ją zlikwidować. Wymaga raczej wilgotnego podłoża, w czasie suszy i upałów letnich zalecane jest podlewanie, nie ma specjalnych wymagań co do gleby. Rozmnaża się łatwo poprzez podział kłączy.
Przypisy
Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Okrywowe byliny ogrodowe Kategoria:Selerowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza