mały|Karta tytułowa dzieła Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania... (zawierającego Rozmowę Mistrza Polikarpa ze Śmiercią), wydanego nakładem Macieja Szarffenberga Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (De morte prologus, Dialogus inter Mortem et Magistrum Polikarpum) – średniowieczny wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny, najbardziej znany polski utwór tego typu, powstały najprawdopodobniej na początku XV wieku. Rozpoznawany współcześnie z dwóch przekazów – rękopiśmiennego i wersji drukowanej. Pierwszy z nich (tzw. przekaz płocki) zapisany został w należącym do Mikołaja z Mirzyńca kodeksie powstałym w latach 1463-1465, zaginął jednak podczas II wojny światowej. Zawierał on większą część utworu, bez zakończenia. Zostało ono zrekonstruowane w 1925 roku przez Jana Łosia na podstawie staroruskiego przekładu z XVI wieku. Drugi przekaz to kompletna wersja drukowana dzieła, wydana nakładem Macieja Szarffenberga w Krakowie w 1542 roku, odkryta przez prof. Wiesława Wydrę w 2017.

Historia Utwór nieznanego autora powstał w oparciu o anonimowe łacińskie dzieło z XIV wieku pod tytułem Dialogus magistri Policarpi cum Morte.

Niepełny tekst dzieła był znany z rękopisu, który znajdował się w zbiorach Biblioteki Seminaryjnej w Płocku. Manuskrypt powstał w latach 1463-1465 i należał do Mikołaja z Mirzyńca, kanonika płockiego. Dialog zapisał (prawdopodobnie około 1463) bratanek Mikołaja, Dawid z Mirzyńca. Rękopiśmienny utwór był częścią kodeksu liczącego 463 karty i zawierającego głównie kazania, na 272 znalazła się Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Pismo zaginęło podczas II wojny światowej.

1 lipca 2018 roku Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu poinformował, że prof. Wiesław Wydra odnalazł w Bibliotece Uniwersyteckiej w Erlangen nieznane drukowane wydanie utworu pochodzące z 1542 roku, które w odróżnieniu od znanej dotąd wersji zachowało się w całości. Pełna jego treść zawiera 916 wersów, nosi tytuł Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania, książki wyborne ku polepszeniu żywota ludzkiego użyteczne, w których ukazuje srogości i gorzkość jej. Oprócz tekstu Rozmowy… zawiera dialog Śmierci z Kmotrem.

W przekazie drukowanym występuje więcej postaci biorących udział w tańcu Śmierci (m.in. szewc, krawiec, ślosarz, baby, co czarują). Dodany dialog Śmierci z Kmotrem jest jej opowieścią o tym, jak pewnego razu wóz, którym jechała, utknął w błocie. Przechodzący obok Kmotr udzielił pomocy i zaprosił ją na chrzciny swego dziecka. Podczas zabawy Śmierć rozpoczęła taniec z kosą, pozbawiając życia innych uczestników uroczystości. Po biesiadzie Kmotr poprosił ją, by pozwoliła mu żyć na świecie wiecznie i nigdy po niego nie przyszła. Śmierć, informując, że tego uczynić nie może, obiecała mu, że przybędzie dopiero w późnej starości. Dialog kończy komiczna sytuacja, w której Kmotr (jako starzec) przebiera się za cielę, każe się przywiązać do kołka i ukrywa przed Śmiercią wśród zwierząt hodowlanych. Śmierć nie daje się oszukać i rozpoznaje swego rozmówcę.

Kwestia autorstwa Utwór jest dziełem anonimowym, jednak badacze języka oraz historycy starają się ustalić jego autorstwo. Dzieło przypisywane jest bratankowi Mikołaja z Mirzyńca – magistrowi sztuk wyzwolonych, kanonikowi płockiemu Dawidowi z Mirzyńca, choć niektórzy badacze uznają go jedynie za kopistę, który przepisał wiersz innego autora. Według Wiesława Wydry autorem odnalezionej w bibliotece w Erlangen późniejszej wersji drukowanej może być także Mikołaj Rej.

Znaczenie Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią jest uznawana za najcenniejszy zabytek średniowiecznej poezji świeckiej w języku polskim. Wpływ na to ma: Obszerność dzieła (498 wersów w wersji rękopiśmiennej, 916 wersów w wersji drukowanej), Motyw danse macabre ukazany w utworze, Moralistyczno-dydaktyczny cel dzieła: przygotowanie człowieka do śmierci, Forma dialogu, Sceny obyczajowe z życia przedstawicieli różnych stanów. Nieznany polski autor, pisząc Rozmowę..., wzorował się na XII-wiecznym wierszu Dialogus mortis cum homine i innych łacińskich redakcjach utworu krążących w odpisach. Mimo tego polska wersja jest dość oryginalna.

Cechą, która wyróżnia tekst polski spośród innych, jest humor. Utwór satyrycznie ukazuje: mnichów i plebanów, karczmarzy oszukujących ludzi przy nalewaniu piwa, tłuste kobiety, nieuczciwych lekarzy, przekupnych i niesprawiedliwych sędziów. W części utworu zawierającej rozmowę Śmierci z Kmotrem, poznaną dzięki odkryciu drukowanego przekazu, komiczny charakter ma m.in. scena, w której Kmotr – próbując uciec przed Śmiercią – goli się na łyso, każe się przywiązać do kołka i udaje zwierzę.

Uczestnicy dialogu Polikarp – osoba uczona, której mądrość jest często podkreślana w tekście. Śmierć – chudy, blady, łysy, pożółkły, bez nosa i warg, odsłaniający żebra, nagi, przepasany chustą gnijący trup kobiety. W ręku trzyma kosę. Jej wygląd przypomina o tym, jak znikome i krótkie jest życie, a także ukazuje bardzo realistyczny wygląd ludzkiego ciała po śmierci. Kmotr – (tylko w przekazie drukowanym) młody człowiek, który spotyka uwięzioną w błocie Śmierć, pomaga jej i zaprasza na chrzciny.

Portret Śmierci średniowiecznej Poczęta wraz z zerwaniem przez Ewę owocu z drzewa poznania dobra i zła, narodzona w momencie skosztowania wcześniej wspomnianego owocu przez pierwszego mężczyznę – Adama, Wykonuje zadanie otrzymane od Boga, nie można jej przekupić, Dysponuje niewyobrażalną władzą, pod którą uginają się najwięksi, Wie, że dosięgnie ostatecznie każdego człowieka, Podczas Sądu Ostatecznego będzie prowadziła grzeszników do piekła, po czym zniknie, Jest tylko siłą roboczą, bo decyzje o śmierci podejmuje Bóg, Jest odrażająca, a mimo to niektórzy chcą, a wręcz pragną się z nią spotkać, Jedyną osobą, która oparła się jej kosie, był Chrystus, posiadający boską moc.

Przypisy

Bibliografia

Polska poezja świecka XV wieku, oprac. M. Włodarski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1997, BN I, 60. „Śmierci z Mistrzem dwojakie gadania…”. Nieznany drukowany przekaz „Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią” z 1542 r., wydał Wiesław Wydra, Poznań 2018.

Linki zewnętrzne

Kategoria:Średniowieczne utwory w języku polskim Kategoria:Zabytki staropolszczyzny Kategoria:Polskie dialogi Kategoria:Sztuka sepulkralna Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii