Muhammad Ali ( = Muhammad 'Alī Bāšā, ur. ok. 1769 w Kawali, zm. 2 sierpnia 1849 w Kairze) – wicekról Egiptu w latach 1805–1848 oraz 1848–1849. Często nazywany przez historyków twórcą potęgi tego kraju. Założyciel dynastii panującej w Egipcie do połowy XX wieku.

Podczas inwazji Napoleona na Egipt był członkiem oddziału albańskiego walczącego w wojsku osmańskim przeciwko Francuzom. Wsparty po ewakuacji francuskich wojsk przez lokalnych przywódców wymusił na sułtanie przyznanie tytułu paszy.

Zorganizował czynny opór wobec inwazji brytyjskiej powstrzymując Anglików przed opanowaniem Egiptu. Poskromił wewnętrzną opozycję, krwawo rozprawiając się z mamelukami, za co został skrytykowany na arenie międzynarodowej. Przy pomocy zagranicznych specjalistów, pochodzących głównie z Francji, ulepszył armię i przyczynił się do rozwoju gospodarki.

Prowadził wiele wojen (w Arabii, Sudanie, Grecji oraz przeciwko sułtanowi w Syrii i w Turcji), których celem było przekształcenie Egiptu w imperium. Początkowo Muhammad, walcząc przeciwko słabym i skłóconym plemionom, wygrywał każdą wojnę. Jednak gdy doszło do konfrontacji z krajami zachodnimi, której zwieńczeniem była klęska pod Navarino, pasza Egiptu został zmuszony do radykalnego zredukowania kosztownej armii.

Dzięki centralizacji władzy przeprowadził reformę rolną, administracyjną i edukacyjną. Określany mianem „obrońcy fellahów” stworzył przepisy, mające na celu ochronę ludności wiejskiej przed wyzyskiem ze strony posiadaczy ziemskich. Za jego panowania powstawało wiele fabryk, portów, rozwijały się miasta, handel i rzemiosło. Wprowadził monopol państwowy na większość strategicznych towarów. Za rządów Muhammada chłopi rozpoczęli masową uprawę bawełny, co w kolejnych latach doprowadziło do przekształcenia gospodarki Egiptu w monokulturową.

Przeprowadzane reformy w armii, zmianę systemu podatkowego oraz zmiany administracyjne oparł na wzorcach europejskich, które ze zmiennym szczęściem starał się zaadaptować do lokalnych warunków. Określany mianem „wschodniego despoty” scentralizował władzę w kraju, dzięki czemu doszło do szybkiego rozwoju państwa w początkowych latach panowania. Pod koniec rządów stworzony przez niego system ujawnił jednak swoje wady.

Pierwsze lata Muhammad Ali urodził się w miejscowości Kawala, leżącej w północnej Grecji, na granicy z Macedonią, a wchodzącej w skład imperium osmańskiego. Jego ojciec był agą policji. Muhammad wcześnie został sierotą. Opiekujący się nim wujowie nauczyli go przede wszystkim żołnierki. W wieku 18 lat ożenił się z krewną gubernatora Kawali. Nie była ona jego jedyną kobietą (później posiadał wiele nałożnic, z którymi podobno miał aż 90 dzieci).

W młodości utrzymywał się z handlu tytoniem. Następnie został oficerem w armii osmańskiej. W 1799 roku został zastępcą dowódcy 300-osobowego oddziału skierowanego pod Abukir, gdzie doszło do bitwy z Francuzami. Po tej potyczce Muhammad został dowódcą wydzielonego oddziału, a dwa lata później generalnym dowódcą sił albańskich walczących dla imperium.

W stronę imperium W 1798 roku Napoleon Bonaparte zaatakował należący do Turcji Egipt. Pokonał mameluków w bitwie pod piramidami. W 1799 roku jednak francuska armia wycofała się z Afryki zostawiając jedynie kilka oddziałów okupacyjnych, których resztki dokonały odwrotu w dwa lata później. Sułtan wysłał w celu odbicia Egiptu zbrojną ekspedycję, jednak narodowościowe i polityczne podziały wewnątrz armii uniemożliwiały skuteczne działanie. Państwo ogarnęła anarchia, a w społeczeństwie narastała irytacja z powodu przedłużającej się tureckiej okupacji. Muhammad Ali, młody oficer, zaczął tworzyć podstawy władzy, złożonej z lokalnych szejków, duchownych i bogatych kupców z Kairu. Dzięki sojuszowi z lokalnymi szejkami oraz ulemami Muhammad zyskiwał sobie coraz większe rzesze zwolenników. Po objęciu legalnie władzy nagrodził swych byłych sprzymierzeńców wpływowymi posadami, do których należało m.in. przedstawicielstwo we władzach miejskich lub przywództwo duchowe.

Gdy siły francuskie opuszczały Egipt w 1801 roku, ich miejsce zajęły, za zgodą Stambułu, siły brytyjskie. Do Egiptu powracały również siły mameluckie, zainteresowane ponownym przejęciem władzy. Wkrótce doszło do konfliktów pomiędzy starszyzną mamelucką a Turkami. W 1801 roku zgromadzonym na dziedzińcu kairskiej cytadeli mamelukom odczytano sułtańskie orędzie, które głosiło amnestię oraz gwarantowało utrzymanie włości przez starych właścicieli. Po tej ceremonii Turcy niespodziewanie otwarli ogień do mameluków zabijając większość spośród zgromadzonych. Zaniepokojeni tym incydentem Brytyjczycy wymusili zwolnienie z więzień opozycjonistów. Mamelucy, świadomi zagrożenia, zaczęli koncentrować swe siły w Górnym Egipcie.

Nowym paszą Egiptu został Muhammad Chusrew. W 1803 roku, na mocy pokoju z Amiens między Francją a Wielką Brytanią, wojska angielskie opuściły Egipt. Trzecia część kraju kontrolowana była przez siły podporządkowane Chusrewowi. Jednak skonfliktowane środowisko mameluckie nie potrafiło dojść do porozumienia i opracowania wspólnej polityki zarządzania państwem. Powstało wśród nich kilka zwalczających się nawzajem frakcji.

W tym samym roku nieopłacana gwardia albańska Muhammada zbuntowała się. Zaatakowano Chusrewa, który musiał ratować się z Kairu ucieczką. Muhammad zawarł krótkotrwały sojusz z jednym z przywódców mameluckich. Wspólnymi siłami Muhammad Chusrew został pojmany i uwięziony. Kolejny pasza przysłany na polecenie Stambułu został pochwycony i stracony. Wszystkie te działania niewątpliwie wskazują na rodzącą się świadomość narodową Egipcjan, jako narodu będącego pod okupacją Turków. Muhammad działał w tym czasie na dwa fronty: starał się być lojalny wobec Stambułu (jego gwardia była opłacana z pieniędzy mameluków), ale zarazem dążył do zdobycia pełni władzy.

Walka z opozycją mamelucką W tych niespokojnych latach paszą Aleksandrii był Churszid. Jego siły nie były zdolne do stawienia oporu Beduinom ponawiającym swoje ataki wraz z mamelukami na karawany. Muhammad Ali pozostawał na razie bezczynny, obawiał się porzucić Kair, by nie stracić nieugruntowanej władzy. Muhammad uzależnił od siebie Churszida dostarczając mu oddziały mające służyć do zaprowadzenia względnego spokoju. Muhammad został zmuszony do wypłaty żołdu swym żołnierzom, więc zażądał od paszy Aleksandrii, by ten wziął okup od najbogatszych obywateli i opłacił pobranymi pieniędzmi albańską gwardię. Pieniądze te pierwotnie Churszid miał przekazać mamelukom, ale uzależniony od Muhammada musiał wykonywać jego polecenia. Dlatego też obiecane mamelukom pieniądze trafiły w ręce Muhammada, rywalizującego obecnie ze swymi byłymi sprzymierzeńcami. Sojusz mameluków z Muhammadem przestał istnieć.

Mamelucy, pragnąc pozbyć się nieprzyjaciela, doprowadzili do odcięcia Kairu od dowozu żywności. W mieście zaczął panować głód i anarchia, władza nie była w stanie egzekwować posłuszeństwa wobec prawa. Churszid Pasza zaczął spiskować przeciwko swemu sojusznikowi, nie przekazał mu mianowicie obiecanego żołdu dla albańskich żołnierzy. Wtedy to Muhammad zdecydował się na uzyskanie poparcia kairskich szejków i ulemów. Zamierzano uwięzić Churszida, jako zwierzchnika przysłanego przez okupantów, lecz ten zbiegł do cytadeli w centrum Kairu. Zniecierpliwiona ludność obwołała 9 maja 1805 roku Muhammada paszą Egiptu. Rozpoczęto oblężenie cytadeli. Przysłany do zaprowadzenia pokoju turecki negocjator nie wypełnił swego zadania. W październiku, po kilku miesiącach oporu, Churszid skapitulował.

Stambuł, inspirowany w swych działaniach przez Londyn, złożył Muhammadowi propozycję objęcia namiestnictwa bądź w Salonikach, bądź na Krecie. Jednak lokalni egipscy szejkowie poprosili o nominację na paszę Egiptu właśnie Muhammada. Turcja obawiała się silnej władzy w swej najbogatszej prowincji, wolała, by panował w niej chaos i władza skłóconych ze sobą mameluków. Przekupiony przez Muhammada negocjator powrócił do Stambułu, gdzie przekazał informację o jego silnej pozycji w Egipcie. Decyzją sułtana dowódca wojsk albańskich został mianowany w 1806 roku paszą Egiptu.

Stambuł wyraził zgodę, by Muhammad zarządzał terytorium, co ten uznał za swój sukces, ponieważ mógł teraz poświęcić się odbijaniu kolejnych części Dolnego Egiptu i całego Górnego będącego w rękach mameluków podzielonych na dwa duże obozy. Wiedział, że oficjalnie Turcja nie zaatakuje go jako swego wasala, gdyż byłoby to zaprzeczeniem poprzedniej decyzji o przyznaniu mu władzy.

Walka o utrzymanie stabilności Egiptu Wielka Brytania i Francja wspierały nie Muhammada, lecz mameluków. Co ważniejsze, każde z tych państw wspierało oddzielną, skonfliktowaną z innymi frakcję. W ten sposób mamelucy i ich europejscy sojusznicy nie mogli połączyć sił przeciwko albańskiemu przywódcy. W marcu 1807 roku Brytyjczycy zajęli Aleksandrię, tłumacząc się pomocą w zakończeniu wojny domowej. Po zerwaniu postanowień pokojowych z Amiens Francuzi i Anglicy znaleźli się po przeciwnych stronach barykady. Chcąc uprzedzić możliwy atak francuski na Egipt, Brytyjczycy uczynili to pierwsi.

Sytuacja Muhammada była krytyczna. Wzmocnił on jednak swoją pozycję i uspokoił żołnierzy oraz ludność cywilną dzięki pokonaniu Brytyjczyków pod Rosettą 31 marca 1807 roku (oddziały angielskie pragnące zabezpieczyć punkt zaopatrzeniowy w Delcie Nilu wyruszyły w stronę Rozetty, jednak po drodze armia egipska pokonała część ich wojsk i wzięła licznych jeńców). Po pertraktacjach siły brytyjskie opuściły Egipt wraz z odzyskanymi jeńcami, których Muhammad nakazał traktować nadzwyczaj łagodnie. Co więcej, pasza Egiptu obiecał chronić handel brytyjski w rejonie Morza Czerwonego, gdyż tamtędy przebiegał ważny szlak w kierunku Indii.

Kraj po okupacji i wojnie był zniszczony; nie było pieniędzy na utrzymywanie albańskiej gwardii, wzrastało niezadowolenie w społeczeństwie. Kulminacją sporów był nieudany zamach na Muhammada zorganizowany przez nieopłacanych żołnierzy pod koniec 1807 roku. Ali musiał również walczyć ze swymi byłymi sojusznikami: szejkami i ulemami. Państwo zostało wydobyte z ruiny dzięki rozwojowi handlu i wprowadzeniu państwowych monopoli. Głównym importerem stała się Wielka Brytania zainteresowana w utrzymywaniu swej floty na Morzu Śródziemnym. Ponadto, zwiększając handel z Anglią, utrudniał Muhammad ten proceder mamelukom wciąż broniącym się w całym Górnym Egipcie.

thumb|300px|Masakra mameluków Po kilku latach Muhammad był w stanie wreszcie wypłacić żołd swej armii. Brytyjczycy potwierdzili swe zainteresowanie w nowych kontraktach handlowych na wypadek wojny Egiptu z Turcją i obiecali Muhammadowi zawarcie równoprawnych stosunków dyplomatycznych.

Muhammad negocjował, aby zmusić mameluków do uległości, jednak bez skutku. W 1811 roku zaprosił wszystkich mameluckich emirów na ceremonię przekazania władzy nad armią swemu synowi Tusunowi, który miał pokonać wahhabitów w Arabii. Gdy pochód mameluckich książąt przechodził przez ogrodzoną aleję Bab al-Azab i Majdan Rumelia, Muhammad rozkazał swym żołnierzom zamknąć bramy i otworzyć ogień do bezbronnych emirów, z których podobno uratował się tylko jeden. W następnych dniach Muhammad kazał wymordować pozostałych przy życiu mameluków. Niszczono także ich domostwa, gwałcono kobiety. Ambasadorzy Wielkiej Brytanii i Francji osobiście pogratulowali paszy sukcesu i pomyślnego zamknięcia całej sprawy. Od tej pory Muhammad stał się niezależnym w swych decyzjach władcą; zmierzał do reformy całego państwa, a tymczasem obsypywał łaskami członków swej rodziny i osoby, z którymi długo był związany.

Nowoczesna armia