Derogacja (łac. derogatio) – w prawoznawstwie termin odnoszony do uchylenia prawa. We współczesnym polskim języku prawniczym jest używany szeroko na oznaczenie eliminowania z systemu prawnego dotychczasowych regulacji – całkowitego albo częściowego, z zastąpieniem ich nową regulacją albo bez takiego zastąpienia.

Pojęcie derogacji jest w teorii prawa wieloznaczne. W zależności od przyjmowanej aparatury pojęciowej przez derogację rozumie się przede wszystkim czynność uchylenia dokonywaną przez kompetentny podmiot albo skutek tej czynności w postaci ustania obowiązywania normy prawnej. Różnie ujmuje się również przedmiot derogacji: jako akt normatywny, przepis prawny albo normę prawną.

W polskim języku prawnym prawodawca posługuje się zazwyczaj zwrotami takimi jak „uchyla się” albo „traci moc”, natomiast termin „derogacja” należy przede wszystkim do języka prawniczego.

Pojęcie derogacji

Najogólniej derogacja wiąże się z końcem obowiązywania dotychczasowej regulacji. W ujęciu, w którym elementami systemu prawa są normy prawne, derogacją normy jest sytuacja, w której norma dotąd obowiązująca staje się normą nieobowiązującą.

Należy jednak odróżniać trzy poziomy opisu:

akt normatywny – tekstowy wytwór działalności prawodawczej; przepis prawny – jednostkę tekstu prawnego; normę prawną – normę postępowania rekonstruowaną z przepisów prawnych.

Z tego względu wyrażenia „uchylenie aktu”, „uchylenie przepisu” i „derogacja normy” nie muszą oznaczać tej samej operacji. Uchylenie przepisu jest zmianą tekstu prawnego, natomiast derogacja normy opisuje zmianę w zbiorze norm obowiązujących.

W części współczesnych koncepcji teoretycznoprawnych przyjmuje się dlatego, że właściwym przedmiotem derogacji jest norma prawna, natomiast „uchylenie przepisu” i „uchylenie aktu normatywnego” są pojęciami dotyczącymi zmian tekstu prawnego. Nie jest to jednak jedyny sposób używania terminu „derogacja” w prawoznawstwie.

Derogacja a częściowa zmiana normy

Obecne szerokie znaczenie terminu „derogacja” nie powinno być utożsamiane z „uchyleniem części normy prawnej”.

Przy ujęciu normy prawnej jako określonego, kompletnego wyrażenia normatywnego zmiana jej treści oznacza w istocie, że dotychczasowa norma przestaje obowiązywać, a w jej miejsce zostaje ustanowiona albo uznana norma o odmiennej treści. W takim ujęciu norma prawna nie jest derogowana „w części”: eliminowana jest dotychczasowa norma, a ewentualnie pojawia się norma nowa.

Inaczej przedstawia się sytuacja na poziomie tekstu prawnego. Akt normatywny może zostać uchylony w całości albo częściowo, a poszczególne przepisy mogą zostać usunięte, zmienione albo zastąpione innymi. Skutki takich operacji dla obowiązywania norm prawnych ustala się dopiero z uwzględnieniem relacji między przepisami i normami oraz reguł ich wykładni.

Derogacja formalna

Derogacja formalna jest uchyleniem dokonywanym przez kompetentny podmiot, przede wszystkim prawodawcę, za pomocą odpowiedniej czynności prawotwórczej. Jej typowym instrumentem jest przepis uchylający (derogacyjny), który wskazuje akt normatywny, przepis albo ich zespół mający utracić moc.

W tym ujęciu derogacja jest prawnie doniosłą czynnością konwencjonalną. Jej dokonanie wymaga odpowiedniej kompetencji oraz spełnienia przewidzianych prawem warunków proceduralnych i formalnych.

W literaturze wyróżnia się m.in.:

derogację wyraźną – gdy prawodawca wprost wskazuje regulację uchylaną; derogację dokonywaną za pomocą ogólnej klauzuli derogacyjnej; derogację wynikającą z innych operacji nowelizacyjnych na tekście prawnym.

Z punktu widzenia techniki prawodawczej największą pewność co do zakresu zmiany zapewnia wyraźne wskazanie przepisów lub aktów, które mają zostać uchylone.

Derogacja a nowelizacja

Nowelizacja jest pojęciem szerszym niż samo ustanowienie przepisu uchylającego. Może polegać na uchylaniu, zmianie albo dodawaniu przepisów.

Na poziomie tekstu prawnego zmiana brzmienia przepisu oznacza zastąpienie dotychczasowego fragmentu tekstu fragmentem nowym. W konsekwencji również zmiana przepisu może prowadzić do derogacji norm rekonstruowanych przed nowelizacją oraz do powstania norm o nowej treści.

Wojciech Patryas wskazuje, że derogacja norm może być skutkiem nie tylko ustanowienia przepisów wprost uchylających, ale również zmiany dotychczasowych przepisów i dodawania przepisów nowych. Dodany przepis może bowiem zmienić zbiór norm możliwych do zrekonstruowania z tekstu prawnego albo doprowadzić do eliminacji wcześniej obowiązującej normy.

Nie należy zatem utożsamiać derogacji normy z prostym wykreśleniem odpowiadającego jej jednego przepisu. Ze względu na rozczłonkowanie norm w przepisach i kondensację norm relacja między zmianą tekstu a zmianą systemu norm może być bardziej złożona.

Derogacja dorozumiana i reguły kolizyjne

W prawoznawstwie występuje także pojęcie derogacji dorozumianej albo milczącej. Nie dochodzi wówczas do wyraźnego ustanowienia przepisu uchylającego, lecz o utracie obowiązywania albo pierwszeństwie jednej z norm wnioskuje się z relacji między normami oraz przyjmowanych reguł kolizyjnych.

Najczęściej wskazywanym przykładem jest reguła:

lex posterior derogat legi priori – norma późniejsza uchyla normę wcześniejszą.

W literaturze do derogacyjnych skutków reguł kolizyjnych zalicza się również niekiedy zastosowanie kryterium hierarchicznego, wyrażanego formułą lex superior derogat legi inferiori. Status reguły lex specialis derogat legi generali jako reguły prowadzącej rzeczywiście do utraty obowiązywania normy generalnej jest bardziej sporny; może być ona ujmowana jedynie jako reguła pierwszeństwa zastosowania normy szczególnej.

Nie wszystkie koncepcje teorii prawa uznają rozstrzyganie kolizji norm za derogację. W części ujęć odróżnia się eliminację normy z systemu od czasowego lub zakresowego wyłączenia jej zastosowania.

Derogacja formalna i materialna

Rozróżnienie derogacji formalnej i materialnej nie jest w literaturze używane jednolicie.

Derogacją formalną określa się najczęściej uchylenie dokonane w odpowiedniej prawnej formie przez kompetentny podmiot.

Pojęcie derogacji materialnej służy natomiast w różnych koncepcjach do opisywania przypadków, w których skutek w postaci utraty obowiązywania normy następuje bez wyraźnego aktu uchylenia. Może być ono wiązane m.in. z rozstrzyganiem konfliktów norm, zmianą warunków ustrojowych albo innymi zdarzeniami wpływającymi na skład systemu prawnego.

Ze względu na tę wieloznaczność określenie konkretnego mechanizmu utraty obowiązywania jest precyzyjniejsze niż samo posłużenie się nazwą „derogacja materialna”.

Derogacja a obowiązywanie normy

Derogacja jest jednym z podstawowych zagadnień związanych z obowiązywaniem prawa w czasie. Jeżeli norma dotąd obowiązująca zostaje skutecznie derogowana, od odpowiedniego momentu nie należy jej traktować jako normy obowiązującej w systemie.

Moment dokonania czynności uchylającej nie musi być jednak tożsamy z momentem wystąpienia skutku derogacyjnego. Przepis uchylający może zostać ustanowiony i ogłoszony wcześniej, a wejść w życie dopiero w terminie określonym przez prawodawcę. Dopiero z momentem, z którym system wiąże skutek uchylenia, zmienia się zbiór norm obowiązujących.

Derogację należy także odróżnić od twierdzenia, że dana norma nigdy nie obowiązywała. Uchylenie co do zasady zakłada, że norma wcześniej należała do systemu, a następnie utraciła obowiązywanie.

Derogacja a desuetudo

Desuetudo jest zjawiskiem polegającym na utracie albo kwestionowaniu obowiązywania normy wskutek jej długotrwałego niestosowania i niewymuszania jej przestrzegania. W części literatury desuetudo zalicza się do sposobów derogacji, choć jego status teoretyczny jest sporny.

Zygmunt Ziembiński analizował desuetudo jako problem związany z negatywną stroną normatywnej koncepcji źródeł prawa. Wskazywał, że ustalenie utraty obowiązywania normy wskutek desuetudo jest trudniejsze niż formalne uchylenie przez kompetentny organ, ponieważ w systemach prawa stanowionego zwykle brak jednoznacznych reguł walidacyjnych określających, kiedy długotrwała praktyka niestosowania normy wystarcza do uznania jej za nieobowiązującą.

Z tego względu desuetudo nie powinno być utożsamiane z formalnym aktem derogacji prawodawczej.

Derogacja a orzeczenia sądu konstytucyjnego

Utrata mocy obowiązującej przepisu może być również następstwem orzeczenia sądu konstytucyjnego. Kwalifikacja tego skutku jako derogacji zależy od przyjmowanej koncepcji teoretycznej.

W części ujęć działanie sądu konstytucyjnego traktowane jest jako jeden ze sposobów eliminowania norm z systemu. W innych odróżnia się derogację prawodawczą od stwierdzenia niezgodności przepisu z normą wyższego rzędu i wynikającej stąd utraty jego mocy obowiązującej.

Rozróżnienie ma znaczenie zwłaszcza dlatego, że prawodawca uchylający prawo oraz sąd konstytucyjny kontrolujący jego zgodność z konstytucją działają na podstawie różnych kompetencji i dokonują różnych czynności konwencjonalnych.

Uchylenie przepisu uchylającego

Szczególny problem powstaje w przypadku uchylenia przepisu, który wcześniej uchylił inną regulację. Samo usunięcie przepisu uchylającego nie musi automatycznie oznaczać ponownego wejścia w życie regulacji pierwotnie derogowanej.

To, czy dochodzi do ponownego obowiązywania wcześniejszych norm, zależy od przyjętych w danym systemie reguł dotyczących skutków derogacji oraz od treści nowych przepisów. Problem ten określa się niekiedy jako zagadnienie odżycia albo przywrócenia mocy obowiązującej uchylonej regulacji.

Terminy pokrewne

W prawie rzymskim oraz starszej terminologii prawniczej rozróżniano kilka odmiennych sposobów zmiany prawa:

abrogacja – całkowite uchylenie aktu normatywnego bez zastąpienia go nowym aktem; obrogacja – całkowite uchylenie aktu normatywnego połączone z ustanowieniem w jego miejsce nowego aktu; derogacja w znaczeniu historycznym (sensu stricto) – częściowe uchylenie aktu normatywnego; subrogacja – uzupełnienie aktu normatywnego o nowe przepisy bez uchylenia dotychczasowych.

We współczesnym polskim języku prawniczym różnice te w dużej mierze uległy zatarciu. Termin „derogacja” jest zazwyczaj używany w znaczeniu szerokim jako nazwa różnych sposobów uchylania prawa, natomiast „abrogacja”, „obrogacja” i „subrogacja” mają przede wszystkim znaczenie historyczne lub specjalistyczne.

Zobacz też

abrogacja nowelizacja desuetudo obowiązywanie prawa reguły kolizyjne lex posterior derogat legi priori lex specialis derogat legi generali akt normatywny przepis prawny norma prawna stanowienie prawa

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Prawo

Kategoria:Stanowienie prawa