Determinizm środowiskowy (determinizm klimatyczny, enwiromentalizm, ) to koncepcja zakładająca, że środowisko przyrodnicze w sposób decydujący kształtuje rozwój społeczeństw, kultur i cech psychofizycznych jednostek. W odróżnieniu od determinizmu geograficznego, który koncentruje się na roli ukształtowania terenu i położenia geopolitycznego, determinizm środowiskowy obejmuje szerszy zakres czynników: klimat, gleby, florę, faunę, dostęp do wody i występowanie chorób zakaźnych.

Koncepcja ta dominowała w geografii anglosaskiej na przełomie XIX i XX w., ale została odrzucona przez współczesną naukę jako nadmiernie uproszczona i obciążona ideologicznie.

Geneza Poglądy łączące środowisko z cechami ludów formułowano już w starożytności. Grecki geograf Strabon (I w. p.n.e. / I w. n.e.) pisał o wpływie klimatu na rozwój cywilizacyjny, argumentując, że klimat Grecji sprzyja wyższemu poziomowi rozwoju niż warunki panujące w regionach cieplejszych lub zimniejszych. Hipokrates w traktacie O powietrzach, wodach i miejscach (V w. p.n.e.) wiązał cechy fizyczne i temperament ludów z warunkami klimatycznymi. Arystoteles w Polityce twierdził, że ludy zamieszkujące zimne regiony są odważne, lecz pozbawione zdolności politycznych, podczas gdy mieszkańcy Azji wykazują cechy przeciwne.

W XIV w. Ibn Chaldun podzielił świat na siedem stref klimatycznych i argumentował, że strefa umiarkowana sprzyja najbardziej rozwojowi cywilizacji. W epoce oświecenia Monteskiusz w dziele O duchu praw (1748) poświęcił siedemnaście rozdziałów wpływowi klimatu na charakter jednostek i instytucje polityczne, twierdząc, że zimny klimat wzmacnia odwagę, a gorący sprzyja bierności i zmysłowości.

Rozwój w XIX i XX wieku

Szkoła niemiecka Friedrich Ratzel w dwutomowym dziele Anthropogeographie (1882, 1891) badał wpływ środowiska na rozmieszczenie i migracje ludności. Choć sam Ratzel z czasem odszedł od mechanistycznego determinizmu, jego uczniowie zinterpretowali jego prace jako podstawę ścisłego determinizmu środowiskowego.

Szkoła anglosaska Amerykańska geografka Ellen Churchill Semple, uczennica Ratzela, przeniosła jego idee do USA i nadała im bardziej deterministyczny charakter. Ellsworth Huntington rozwinął teorię energii klimatycznej (climatic energy), według której cywilizacja mogła rozwijać się jedynie w strefach klimatu umiarkowanego. Zwolennicy tej szkoły twierdzili np., że klimat tropikalny powoduje lenistwo i promiskuityzm, podczas gdy częste zmiany pogody w średnich szerokościach geograficznych wyostrzają intelekt.

Mimo pozornych związków z darwinizmem, determinizm środowiskowy był w praktyce bliższy lamarkizmowi: zakładał bezpośredni, szybki wpływ środowiska na cechy populacji (dziedziczenie cech nabytych), a nie powolną selekcję naturalną.

Hippolyte Taine i determinizm w krytyce literackiej Francuski filozof i krytyk Hippolyte Taine (1828-1893) zastosował determinizm środowiskowy do analizy literatury i sztuki. Jego teoria race, milieu et moment (rasa, środowisko i moment historyczny) zakładała, że dzieła literackie są produktem środowiska, w którym powstały. Podejście Taine'a wywarło wpływ na rozwój naturalizmu literackiego.

Thomas Griffith Taylor i neodeterminizm Australijski geograf Thomas Griffith Taylor (1880-1963) w latach 20. XX w. zaproponował neodeterminizm (określany też jako stop-and-go determinism): stanowisko pośrednie, według którego środowisko naturalne wyznacza główny kierunek rozwoju społeczeństw, ale człowiek może w ograniczonym zakresie korygować ten kierunek za pomocą technologii. Taylor był pierwszym nie-Amerykaninem na stanowisku prezesa Association of American Geographers (1941).

Krytyka i odrzucenie

Posybilizm Najwcześniejszą systematyczną odpowiedzią na determinizm środowiskowy był , sformułowany przez francuską szkołę geografii. Paul Vidal de la Blache argumentował, że środowisko wyznacza ramy możliwości, ale to człowiek dokonuje wyborów. Termin posybilizm wprowadził Lucien Febvre w 1922 r..

Krytyka antropologiczna Franz Boas odrzucił determinizm środowiskowy na podstawie badań terenowych wśród Inuitów, argumentując, że rozwój kultury zależy od historii danego ludu i jego kontaktów z innymi grupami, a nie wyłącznie od środowiska. Alfred Kroeber w latach 20. XX w. wykazał, że środowisko może ograniczać, ale nie wyjaśnia powstania i rozprzestrzeniania się cech kulturowych.

Odrzucenie po II wojnie światowej Po II wojnie światowej determinizm środowiskowy został odrzucony jako pseudonaukowe uzasadnienie dla rasizmu, kolonializmu i ludobójstwa. Teoria klimatyczna Huntingtona służyła uzasadnianiu wyższości rasy białej i naturalności imperializmu. Podobne argumenty wykorzystywali ideologowie nazizmu do uzasadniania hierarchii rasowych.

Współczesna nauka zastąpiła determinizm środowiskowy podejściami uwzględniającymi złożone interakcje między człowiekiem a środowiskiem: ekologią kulturową (rozwinięta przez Juliana Stewarda w 1955 r.), ekologią polityczną i biogeografią.

Współczesne kontrowersje Książka Jareda Diamonda Strzelby, zarazki, maszyny (1997) wzbudziła oskarżenia o nową formę determinizmu środowiskowego, choć sam autor określał wpływ geografii jako przyczynę probabilistyczną. Zarzuty o neodeterminizm środowiskowy kierowano również pod adresem ekonomisty Jeffreya Sachsa, który przedstawiał ubóstwo krajów tropikalnych jako wynik ekologii niedorozwoju.

Zobacz też determinizm geograficzny ekologia kulturowa lamarkizm naturalizm (literatura)

Przypisy

Kategoria:Antropologia filozoficzna Kategoria:Teorie i orientacje teoretyczne w antropologii Kategoria:Teoria socjologiczna Kategoria:Geografia Kategoria:Historia nauki