Systematyka ssaków – klasyfikacja biologiczna gromady ssaków (Mammalia).
Ssaki są uznawane za takson monofiletyczny ze względu na kilka synapomorfii: obecność 3 kosteczek słuchowych (młoteczek, kowadełko, strzemiączko), obecność włosów przynajmniej w okresie zarodkowym oraz wydzielanie mleka z gruczołów mlekowych samic. O ile monofiletyzm współcześnie żyjących ssaków nie jest kwestionowany, o tyle relacje pokrewieństwa pomiędzy poszczególnymi ich grupami są ciągle badane, a wyniki tych badań sugerują, że dotychczasowe klasyfikacje były dalekie od ustalenia rzeczywistego pokrewieństwa pomiędzy poszczególnymi gatunkami ssaków.
Historia klasyfikacji ssaków Pierwszą pracą systematyzującą wiedzę o zwierzętach była Historia Animalium Arystotelesa. Większość zwierząt zaliczanych obecnie do ssaków autor określił jako żyworodne czworonogi (Quadrupeda). Do grupy tej nie zaliczył nietoperzy i waleni.
Monotremata-Marsupialia-Placentalia
Od czasów Linneusza i Darwina w klasycznych klasyfikacjach opartych na cechach morfologicznych ssaki były dzielone na trzy grupy, przy czym rangi kategorii systematycznych poszczególnych grup były zależne od ujęcia danego autora (lub autorów): jajorodne stekowce (Monotremata) oraz ssaki żyworodne (Theria), do których zalicza się torbacze (Marsupialia) i ssaki łożyskowe (Placentalia).
Prototheria-Theria
T.H. Huxley uważał, że Monotremata jest siostrzanym kladem dla Marsupialia i Placentalia. Zaproponował dla nich nazwy Prototheria (ssaki jajorodne), Metatheria (ssaki niższe) i Eutheria (ssaki wyższe, czyli łożyskowce)The Scientific Memoirs of Thomas Henry Huxley volume 4, pages 455-472, On the application of the laws of evolution to the arrangement of the Vertebrata and more particularly the Mammalia, Proceedings of the Zoological Society, 14 December 1880 .. Przedrostki Proto-, Meta- i Eu- miały ułatwić zapamiętanie i rozróżnianie nazw.
W obydwu wymienionych klasyfikacjach wyróżniano następujące rzędy ssaków: Monotremata, Marsupialia, Insectivora, Dermoptera, Chiroptera, Primates, Edentata, Pholidota, Lagomorpha, Rodentia, Hyracoidea, Proboscidea, Sirenia, Tubulidentata, Perissodactyla, Artiodactyla, Carnivora, Pinnipedia i Cetacea.
Wielu autorów, zwłaszcza we wcześniejszych klasyfikacjach, ujmowało naczelne (Primates) na końcu zestawienia rzędów, co było podyktowane antropocentrycznym poglądem na rozwój życia na Ziemi oraz próbą szeregowania poszczególnych rzędów zwierząt od najbardziej prymitywnych do najwyżej rozwiniętych.
W wyniku kolejnych badań wydzielono z rzędu owadożernych (Insectivora) ryjkonosy (Macroscelidea) i wiewióreczniki (Scandentia), a torbacze podzielono na rzędy Dasyuromorphia, Peramelemorphia, Diprotodontia, Didelphimorphia, Paucituberculata, Microbiotheria i NotoryctemorphiaAplin, K., M. Archer. 1987. Recent advances in marsupial systematics with a new syncretic classification. Pp. xv-lxxii in M. Archer, ed. Possums and Opossums: Studies in Evolution, Vol. 1. Chipping Norton: Surrey Beatty and Sons PTY Limited..
Klasyfikacja klasyczna Klasyfikacja ssaków podana w Larousse. Ziemia, rośliny, zwierzęta: Gromada Mammalia – ssaki Grupa Prototheria – prassaki Rząd Monotremata – stekowce Grupa †Allotheria Rząd †Multituberculata Rząd †Triconodontia Grupa Theria – ssaki właściwe Podgromada †Pantotheria Rząd †Pantotheria Rząd †Symmetrodonta Podgromada Metatheria – ssaki niższe Rząd Marsupialia – torbacze Podgromada Eutheria lub Placentalia – łożyskowce Nadrząd Onguiculata Rząd Insectivora – owadożerne Rząd Dermoptera – latawce Rząd Chiroptera – nietoperze Rząd Primates – naczelne Rząd †Tillodontia Rząd †Taeniodonta Rząd Edentata – szczerbaki Rząd Pholidota – łuskowce Nadrząd Glires – siekaczowce Rząd Lagomorpha – zającokształtne Rząd Rodentia – gryzonie Nadrząd Mutica Rząd Cetacea – walenie Nadrząd Ferungulata Rząd Carnivora – drapieżne Rząd †Condylarthra – prakopytne Rząd †Litopterna – litopterny Rząd †Notoungulata – notoungulaty Rząd †Astrapotheria Rząd Tubulidentata – słupozębne Rzędy †Pantodonta i †Dinocerata (†Amplypoda) Rząd †Pyrotheria Rząd Proboscidea – trąbowce Rząd †Embrithopoda Rząd Hyracoidea – góralki Rząd Sirenia – syreny Rząd Perissodactyla – nieparzystokopytne Rząd Artiodactyla – parzystokopytne Suina – świniokształtne Ruminantia – przeżuwające
Dawniej wszystkie Glires określano jako Rodentia.
Przy tym uważano za spokrewnione: szczerbaki i łuskowce Condylarthra, słupozębne, Litopterna, Notoungulata i Astrapotheria Pyrotheria, góralki, Embrithopoda, słonie, syreny, Dinocerata i Pantodonta
Dalsze publikacje Mammal Species of the World W 1993 ukazała się 3. edycja dzieła D.E. Wilsona i D.M. Reedera Mammal Species of the WorldWilson, D.E., & D.M. Reeder (eds). 1993. Mammal Species of the World. Smithsonian Institution Press, 1206 pp. (Smithsonian Institution Press, 1-800-782-4612 lub 703-435-7809.) (w skrócie określana jako MSW3), w którym autorzy zgromadzili bibliograficzne dane o taksonomii wszystkich znanych gatunków współcześnie żyjących ssaków. Dane te są dostępne na internetowej stronie Bucknell UniversityDon E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed), Johns Hopkins University Press, 2,142 pp. (Available from Johns Hopkins University Press, 1-800-537-5487 or (410) 516-6900, or at [https://www.press.jhu.edu/ press.jhu.edu)] (en). W 2008. planowane jest uaktualnienie bazy danych do uzupełnionej edycji Mammal Species of the World z 2005. Do prac Wilsona i Reedera odwołują się m.in. Integrated Taxonomic Information System i Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN). Edycja 2005 stanowi standardowe źródło nomenklatury, którą należy stosować w odniesieniu do gatunków wymienionych w konwencji CITES.
McKenna/Bell Malcolm C. McKenna i Susan K. Bell, paleontolodzy z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej, przeprowadzili całościową rewizję systematyki ssaków, co zaowocowało w 1997 powstaniem najobszerniejszej dotychczas pracy na temat systematyki, filogenezy i występowania wszystkich znanych taksonów w gromadzie MammaliaMcKenna, Malcolm C., & Bell, Susan K. 1997. Classification of Mammals Above the Species Level. Columbia University Press, New York, 631 pp. oraz blisko z nimi spokrewnionych taksonów kopalnych, określanych wraz z ssakami jako Mammaliaformes.
McKenna i Bell zaproponowali m.in. nazwę Theriiformes dla ssaków żyworodnych, podzielili torbacze (Marsupialia) na amerykańskie (Ameridelphia) i australijskie (Australidelphia), wydzielili złotokrety, jeżowate, kretowate i ryjówkowate z owadożernychZobacz zestawienie najistotniejszych różnic pomiędzy klasyfikacjami McKenna/Bell a tradycyjną. Klasyfikacja ta została szybko zaakceptowana przez większość paleontologów.
Luo, Kielan-Jaworowska i Cifelli Wiele istotnych odkryć kopalnych ssaków przyczyniło się do rewizji klasyfikacji McKenna/Bell. Zhe-Xi Luo, Zofia Kielan-Jaworowska i Richard L. Cifelli (2002) podsumowali dotychczasowe i zaproponowali nowe hipotezy dotyczące filogenezy ssaków. W ich ujęciu termin Mammalia został zbliżony do terminu Mammaliaformes w rozumieniu McKenna/Bell i innych autorów.
Burgin, Wilson, Mittermeier, Rylands, Lacher i Sechrest Klasyfikacja współczesnych ssaków (bez taksonów prehistorycznych) zaproponowana przez autorów Illustrated Checklist of the Mammals of the World wydanego w 2020 roku:
Gromada: Mammalia – ssaki Podgromada: Prototheria – prassaki Rząd: Monotremata – stekowce Rodzina: Tachyglossidae – kolczatkowate Rodzina: Ornithorhynchidae – dziobakowate Podgromada: Theria – żyworodne Infragromada: Metatheria – ssaki niższe Rząd: Didelphimorphia – dydelfokształtne Rodzina: Didelphidae – dydelfowate Rząd: Paucituberculata – skąpoguzkowce Rodzina: Caenolestidae – zbójnikowate Rząd: Microbiotheria – torbikowce Rodzina: Microbiotheriidae – torbikowate Rząd: Notoryctemorphia – kretoworokształtne Rodzina: Notoryctidae – kretoworowate Rząd: Dasyuromorphia – niełazokształtne Rodzina: Thylacinidae – wilkoworowate Rodzina: Myrmecobiidae – mrówkożerowate Rodzina: Dasyuridae – niełazowate Rząd: Peramelemorphia – jamrajokształtne Rodzina: Thylacomyidae – wielkouchowate Rodzina: Chaeropodidae – bandikowate Rodzina: Peramelidae – jamrajowate Rząd: Diprotodontia – dwuprzodozębowce Podrząd: Vombatiformes – wombatokształtne Rodzina: Phascolarctidae – koalowate Rodzina: Vombatidae – wombatowate Podrząd: Phalangeriformes – workolotokształtne Rodzina: Burramyidae – drzewnicowate Rodzina: Phalangeridae – pałankowate Podrząd: Macropodiformes – kangurokształtne Nadrodzina: Petauroidea – lotopałankowce Rodzina: Pseudocheiridae – pseudopałankowate Rodzina: Petauridae – lotopałankowate Rodzina: Tarsipedidae – ostronogowate Rodzina: Acrobatidae – akrobatkowate Nadrodzina: Macropodoidea Rodzina: Hypsiprymnodontidae – torebnikowate Rodzina: Potoroidae – kanguroszczurowate Rodzina: Macropodidae – kangurowate Infragromada: Eutheria – ssaki wyższe Magnordo: Atlantogenata Nadrząd: Afrotheria – afrotey Rząd: Afrosoricida – afrosorkowce Podrząd: Tenrecomorpha – tenrekokształtne Rodzina: Tenrecidae – tenrekowate Rodzina: Potamogalidae – wodnice Podrząd: Chrysochloridea – złotokretowe Rodzina: Chrysochloridae – złotokretowate Rząd: Macroscelidea – ryjkonosowe Rodzina: Macroscelididae – ryjkonosowate Rząd: Tubulidentata – rurkozębne Rodzina: Orycteropodidae – mrównikowate Rząd: Hyracoidea – góralkowce Rodzina: Procaviidae – góralkowate Rząd: Proboscidea – trąbowce Rodzina: Elephantidae – słoniowate Rząd: Sirenia – brzegowce Rodzina: Dugongidae – diugoniowate Rodzina: Trichechidae – manatowate Nadrząd: Xenarthra – szczerbaki Rząd: Cingulata – pancernikowce Rodzina: Dasypodidae – pancernikowate Rodzina: Chlamyphoridae Rząd: Pilosa – włochacze Podrząd: Vermilingua – giętkojęzykowe Rodzina: Myrmecophagidae – mrówkojadowate Rodzina: Cyclopedidae – mrówkojadkowate Podrząd: Folivora – liściożery Rodzina: Megalonychidae – leniuchowcowate Rodzina: Bradypodidae – leniwcowate Magnordo: Boreoeutheria Nadrząd: Euarchontoglires Rząd: Scandentia – wiewióreczniki Rodzina: Ptilocercidae – ogonopiórowate Rodzina: Tupaiidae – tupajowate Rząd: Dermoptera – latawce Rodzina: Cynocephalidae – lotokotowate Rząd: Primates – naczelne Podrząd: Strepsirrhini – lemurowe Infrarząd: Lemuriformes – lemurokształtne Nadrodzina: Cheirogaleoidea – lemurkowce Rodzina: Cheirogaleidae – lemurkowate Nadrodzina: Lemuroidea – lemurowce Rodzina: Lepilemuridae – lepilemurowate Rodzina: Megaladapidae Rodzina: Lemuridae – lemurowate Rodzina: Archaeolemuridae Rodzina: Palaeopropithecidae Rodzina: Indriidae – indrisowate Infrarząd: Chiromyiformes – palczakokształtne Rodzina: Daubentoniidae – palczakowate Infrarząd: Lorisiformes – lorisokształtne Rodzina: Galagidae – galagowate Rodzina: Lorisidae – lorisowate Podrząd: Haplorhini – wyższe naczelne Infrarząd: Tarsiiformes – wyrakokształtne Rodzina: – wyrakowate Infrarząd: Simiiformes – małpokształtne Parvordo: Platyrrhini – małpy szerokonose Rodzina: Callitrichidae – pazurkowcowate Rodzina: Aotidae – ponocnicowate Rodzina: Cebidae – płaksowate Rodzina: Pitheciidae – sakowate Rodzina: Atelidae – czepiakowate Parvordo: Catarrhini – małpy wąskonose Nadrodzina: Cercopithecoidea – koczkodanowce Rodzina: Cercopithecidae – koczkodanowate Nadrodzina: Hominoidea – człekokształtne Rodzina: Hylobatidae – gibbonowate Rodzina: Hominidae – człowiekowate Rząd: Lagomorpha – zajęczaki Rodzina: Ochotonidae – szczekuszkowate Rodzina: Prolagidae – sarduszkowate Rodzina: Leporidae – zającowate Rząd: Rodentia – gryzonie Podrząd: Supramyomorpha Infrarząd: Castorimorphi – bobrokształtne Rodzina: Castoridae – bobrowate Rodzina: Heteromyidae – karłomyszowate Rodzina: Geomyidae – gofferowate Infrarząd: Anomaluromorphi – wiewiórolotkowe Rodzina: Zenkerellidae – nielotki