Jan III Aviz zw. Pobożnym (ur. 6 czerwca 1502 w Lizbonie, zm. 11 czerwca 1557 tamże) – król Portugalii w latach 1521–1557. Syn Manuela I Szczęśliwego i jego drugiej żony Marii Aragońskiej (córki Ferdynanda II Katolickiego i Izabeli Katolickiej), brat Henryka I.
Życiorys Urodził się 6 czerwca 1502 roku w Lizbonie jako pierwsze dziecko Manuela I i Marii Aragońskiej.
Gospodarka Portugalii Na pierwsze dwie dekady rządów Jana III przypadał schyłek złotego wieku Portugalii, zapoczątkowany przez jego ojca – Manuela I.
Gospodarka Portugalii za panowania Jana III zaczęła popadać w stagnację, następowało wyludnienie terenów rolniczych środkowej Portugalii spowodowane niskimi płacami oraz uciskiem pańszczyźnianym. Braki w sile roboczej w rolnictwie oraz ciągle zwiększająca się populacja Portugalii (według spisu ludności przeprowadzonego w Portugalii w latach 1527–1532 liczba ludności wynosiła około 1,5 miliona) powodowały braki żywości oraz klęski głodu. Dynamicznie zwiększająca się liczba mieszkańców kładła nacisk na większą produkcję żywności oraz na jej import, co pogłębiało deficyt w budżecie. Z powodu wysokiego popytu na zboże, jego cena w latach 30. zaczęła stopniowo wzrastać. Portugalczycy polegali na jej zamiennikach, m.in. przywiezionej z nowego świata kukurydzy, której uprawa była łatwa w utrzymaniu. System monopolu królewskiego doprowadził do nieproporcjonalnej koncentracji handlu w Lizbonie, a tym samym upadku mniejszych miast portowych w Portugalii. Lizbona rozwijała się dynamicznie, do 1550 roku osiągnęła liczbę 100 tysięcy mieszkańców, co czyniło ją największym miastem na Półwyspie Iberyjskim.
Korupcja w administracji stanowiła poważny problem w państwie. Na kortezach w 1525 roku zaprotestowano przeciwko marnotrawstwu pieniędzy przez dworzan i szlachtę. Władca podejmował niewielkie próby przeciwstawienia się temu procederowi. Jan III również nie podejmował większych prób reform gospodarczych – początkowo zmniejszył udział państwa w administracji kolonialnej i w handlu zagranicznym, minimalnie zmniejszył władzę arystokracji i kościoła, jak i zawieszał podatki na żywność w okresach głodu.
Utrzymanie talassokracji dla Portugalii było bardzo kosztowne. Dochody ze zmonopolizowanego handlu trafiały w większości do dworzan i arystokracji, tym samym zaniedbując nowe inwestycje, czy zatrzymując rozwój klasy średniej. Portugalscy kupcy nie posiadali zasobów, by importować towary na dużą skalę, więc sprzedawali je po zaniżonych cenach niemieckim i włoskim kupcom.
Po 1540 roku dochody do budżetu zaczęły spadać. Było to spowodowane wysokimi kosztami utrzymania posiadłości w Maroku oraz marnotrawstwem środków. Brak inwestycji produkcyjnych oraz nieadekwatna podbudowa handlowa sprawiały, że czerpanie pełnych zysków z handlu było niemożliwe. W 1549 roku zbankrutowało portugalskie centrum handlowe w Antwerpii, które było odpowiedzialne za reeksport pieprzu, czy towarów z Azji, a w 1560 roku izba rozliczeniowa dla handlu azjatyckiego była niezdolna do wykonywania płatności. Do lat 30. XVI wieku zaciąganie pożyczek stawało się dla korony coraz trudniejsze, a w latach 50. XVI wieku korona portugalska zaczęła polegać na zagranicznych pożyczkach.
Budżet Portugalii ratował się papierami wartościowymi, utworzonymi za panowania Manuela I. W latach 1500–1530 budżet się podwoił, a do połowy lat 50. odnotowano wzrost o kolejne 50 procent. Mimo gwałtownego wzrostu wydatków, do lat 50. odnotowywano nadwyżki w budżecie, co pozwoliło zwiększyć aktywność fiskalną.
Religia w Portugalii W 1532 roku Jan utworzył , która składała się z pięciu adwokatów kościelnych. Na ich obowiązki składało się doradzanie królowi w sprawach prawomocności podbojów zamorskich, nominowanie na stanowiska kościelne, administracja nad misjami katolickimi, czy nadzór nad zakonami rycerskimi. mały|Auto-da-fé Pierwsze próby ustanowienia inkwizycji w Portugalii zostały podjęte w 1531 roku, jednak przez sprzeciw nowych chrześcijan tymczasowo zaniechano tego pomysłu. Powrócono do niego w 1536 roku, dzięki drugiej papieskiej bulli, która ponownie ustanawiała inkwizycję, jednak miała ona ograniczone kompetencje. Portugalska inkwizycja była głównie skierowana przeciwko tzw. nowym chrześcijanom, czyli żydom skonwertowanym na katolicyzm. Pierwszym generalnym inkwizytorem Portugalii został biskup Ceuty, Diogo da Silva. W 1539 został zastąpiony przez – arcybiskupa Évory i Bragi oraz brata króla – Henryka. W 1540 r. rozpoczęto publiczne czytania wyroków (port. Auto-da-fé), w których brała udział rodzina królewska. W 1544 roku papież zawiesił działanie inkwizycji z powodów nadużyć, jednak ich działalność została wznowiona w 1547. Portugalska inkwizycja była brutalna w działaniu, w latach 1543–1684 spalono 1379 ludzi, co stanowiło więcej od hiszpańskiej inkwizycji w tym samym okresie.
Przyczyny powstania portugalskiej inkwizycji są niejasne. Amerykański historyk Stanley G. Payne wymienia 4 czynniki, które mogły do tego doprowadzić:
atmosfera religijnego przymusu, wywołana wojnami reformacji protestanckiej oraz nasilonymi starciami z Muzułmanami z odradzającego się Maroka, duży odsetek tzw. nowych chrześcijan (port. cristãos-novos) w Portugalii, w tym niektórzy praktykowali judaizm w ukryciu, nowi chrześcijanie stanowili trzon klasy średniej, byli finansistami, przedsiębiorcami, czy rzemieślnikami. Stanowili oni konkurencję dla ówczesnej elity, czyli arystokracji ziemskiej, portugalska inkwizycja miała zwiększyć kontrolę nad kościołem w Portugalii, więc chciano jej użyć jako narzędzie do kontroli majątków kościelnych. Dzięki działaniom inkwizycji rozwój klasy średniej został mocno opóźniony, a zasoby gospodarcze zostały uszczuplone.
W lipcu 1540 Jan III, za namową portugalskiego uczonego – , sprowadził pierwszych jezuitów do Lizbony. W zamian papież Paweł III zezwolił na wcielenie zakonów Aviz i Santiago do Portugalii, które dokonało się w 1550 roku. Jezuici zaczęli stopniowo przejmować kontrolę nad edukacją w Portugalii. Założono nowicjaty jezuickie w Lizbonie, Évorze i Coimbrze, a liczba członków zakonu wzrosła do ponad 300 osób. W tym samym czasie jezuici wybudowali kolegiaty w Lizbonie (1542) i Coimbrze (1547). W 1546 roku zezwolono synom elity na uczęszczanie na jezuickie lekcje, a od lat 50. XVI wieku przekazano Jezuitom całkowitą kontrolę nad edukacją średnią i wyższą.
W kwietniu 1541 władca wysłał jednego z jezuitów – Franciszka Ksawerego do Indii. W 1549 roku wyruszył do Japonii. Po dotarciu do Kagoshimy, nawrócił okolicznych mieszkańców, a lokalny Daimyō zezwolił na katolickie nauki prowadzone przez misjonarza. Po powrocie z Japonii do Goi 20 listopada 1551 roku wyruszył do Chin, gdzie zmarł 2 grudnia 1552 roku.
Jezuici zaczęli również prowadzić działalność misyjną na terenach Chin, Brazylii i Indii Portugalskich.
Patronat nad sztuką i edukacja Jan III kontynuował zapoczątkowany przez jego ojca mecenat królewski nad sztuką. Utrzymywał on uczonych i nauczycieli, gromadził książki i manuskrypty oraz przyznawał urzędy i pensje pisarzom i autorom. Działania króla przyczyniły się do dalszego rozkwitu portugalskiego renesansu na początku jego rządów.
Jan III początkowo wspierał edukację, m.in. ufundował 50 stypendiów na studia w w Paryżu. W 1547 roku założył w Coimbrze, wzorowane na francuskim Collège Royale – , na którym wykładali portugalscy i zagraniczni uczeni. Od początku XVI wieku liczba szkół uczących pisania i czytania dynamicznie rosła. Nauczano łaciny oraz niekiedy greki i hebrajskiego, a około 1550 roku w samej Lizbonie prawie 8000 dzieci uczyło się czytać i pisać w języku portugalskim. Za panowania Jana III przeniesiono uniwersytet z Lizbony do Coimbry. Ten ruch był spowodowany brakiem chęci reformy ze strony uniwersytetu. Celem władcy było podporządkowanie sobie szkolnictwa wyższego, więc rektor uczelni był wybierany przez władcę, a od 1541 zakazano portugalskim studentom zdobywanie zagranicznych stopni naukowych. Polityka zagraniczna i ekspansja
Sojusz z Karolem V mały|Karol V Habsburg – cesarz rzymski i król Hiszpanii Jan III zawarł i zabezpieczył sojusz z Karolem V – królem Hiszpanii i cesarzem rzymskim poprzez 3 małżeństwa: jego syn – Jan Manuel ożenił się z córką Karola V – Joanną Habsburg, córka Jana – Maria Manuela ożeniła się z najstarszym synem Karola oraz przyszłym królem Hiszpanii Filipem II, a sam władca ożenił się pod koniec 1524 roku z Katarzyną Habsburg, siostrą Karola. Efektem małżeństwa Jana i Katarzyny było zawarcie traktatu w Burgos, w którym Karol i Jan zobowiązali się do wzajemnego wsparcia w konfliktach wojennych.
Karol potrzebował pieniędzy na wojnę z Francją, jednak skarbiec był opustoszony po nieudanej inwazji na Algier w 1541 roku. By pozyskać środki finansowe władca zrzekł się praw do Moluków na rzecz Portugalii.
Sytuacja w Indiach Portugalskich Za panowania Jana III wysłano Vasca Da Gamę do Indii Portugalskich, w celu przejęcia w nich władzy. Jedną z jego pierwszych decyzji było aresztowanie byłego wicekróla Duarte de Menzesa, który został przyłapany na handlowaniu bronią z Arabami. Po śmierci Da Gamy 25 grudnia 1524 r., jego następcą został Henryk de Menzes, władca Goi. Nowy władca Indii Portugalskich wziął udział w oblężeniu Kalikutu, po którym tamtejszy został zmuszony do podpisania traktatu pokojowego. Po śmierci Menzesa następnym wicekrólem został , który podczas swoich rządów obronił przed wojskami Imperium Osmańskiego miasto Diu. Kolejnym wicekrólem Indii Portugalskich został syn Vasca da Gamy – Estevam de Gama. 1 stycznia 1541 r. ekspedycja pod jego dowództwem zatopiła flotę egipskiego paszy na Morzu Czerwonym. Po niecałym roku rządów, Estevam został zastąpiony przez Martima Afonsa de Sousę – założyciela pierwszej kolonii portugalskiej w Brazylii. Pierwsze poważniejsze próby działalności misyjnej w Indiach podjęli jezuici w 1542 roku. Od tego momentu zwiększali tam swoje wpływy.
Portugalczycy w Chinach i Japonii Portugalscy kupcy za panowania Jana III podejmowali próby osiedlania się w Chinach, jednak większość prób kończyła się brakiem rezultatów. Pierwsze próby podjęto 1542 roku, lecz kończyły się one niepowodzeniem. W 1549 roku próbowano osiedlić się w Quanzhou, a w 1557 roku, za zgodą władz chińskich, założono Makau.
Za rządów Jana III rynek chiński i japoński zostały otwarte na handel z portugalskimi kupcami.
Kolonizacja Brazylii Jan III rozpoczął w 1531 roku systematyczną kolonizację Brazylii. Opór portugalskim kolonizatorom sprawiały ludy tubylcze mieszkające na wybrzeżach. Portugalczycy wykorzystując swoją przewagę militarną, dziesiątkowali broniących się tubylców, a w odpowiedzi dokonywano zemst na oddziałach portugalskich. Tę sytuację wykorzystali francuscy żeglarze, którzy nawiązywali przyjazne stosunki z tubylcami, by spowolnić portugalską kolonizację Brazylii. Ta sytuacja skłoniła Jana III do ustanowienia rządu w Bahii pod przywództwem Tomé de Sousy. Portugalczycy budowali miasta zarówno na wybrzeżu, jak i w głąb lądu, a tubylcy zaczęli emigrować do lasów.
Razem z Sousą do Brazylii przybyli jezuici, którzy ochraniali tubylców przed przemocą ze strony kolonizatorów. Dzięki ich działaniu kolonizacja Brazylii nie była tak krwawa jak kolonizacja Inków i Azteków przez Hiszpanię. Jednym z jezuitów był Józef Anchieta.
Posiadłości w Maroku Jan III – z powodu braku siły roboczej i zasobów materialnych na utrzymanie posiadłości – w 1534 roku zwołał konferencję, na której zaproponował wycofanie się z Maroka oraz koncentrację zasobów. Władca jednak ugiął się pod oporem szlachty popierającej politykę afrykańską i zachowanie posiadłości. Stopniowo odradzające się Maroko pod przywództwem dynastii Sadytów zdobywało kolejne portugalskie porty i fortece na wybrzeżu. W 1542 roku upadł Agadir, a rok później Safi. Do 1550 roku Portugalia straciła prawie wszystkie ziemie w Maroku, będąc w posiadaniu Ceuty, Al-Dżadidy oraz Tangeru.
Małżeństwo i dzieci mały|Portret żony Jana III – Katarzyny Habsburg