Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu – katolicka świątynia przy ul. Grabiszyńskiej wzniesiona pod koniec XIX w. wg projektu wrocławskiego architekta Josepha Ebersa w stylu neogotyckim.

Historia Kościół św. Elżbiety powstał w latach 1893–1896 jako kościół katolicki, łącznie z sąsiadującym kompleksem szpitalno-klasztornym zbudowanym na potrzeby zakonu sióstr elżbietanek, które opiekowały się chorymi. Budowę kościoła w pełni sfinansował ówczesny biskup wrocławski, kardynał Georg von Kopp. W 1899 kościół stał się parafialnym, po utworzeniu nowej parafiiBłaszczyk T.: Dzieje Parafii Świętej Elżbiety do końca II wojny światowej. W: Dzieje Parafii Świętej Elżbiety przy ul. Grabiszyńskiej we Wrocławiu, red. Rościsław Żerelik, Jarosław Maliniak, Wyd. Gajt, Wrocław 2008 s. 15, 16.. Biskup Kopp dokonał konsekracji świątyni 19 listopada 1907, w 700-lecie urodzin św. Elżbiety WęgierskiejHistoria parafii na jej oficjalnej stronie .. Podczas oblężenia Wrocławia, w połowie marca 1945 wojsko niemieckie wysadziło wieżę kościoła w ramach przygotowywania w tym rejonie pozycji obronnychGłowiński T.: Kościół i parafia św. Elżbiety w czasie II wojny światowej i podczas oblężenia Festung Breslau (1939–1945) s. 29, 30, w: Żerelik & Maliniak.. W efekcie upadku wieży doszło do zniszczeń w obrębie samego kościoła, zwłaszcza części dachu i sklepień. Żołnierze zniszczyli też wówczas znaczną część wyposażenia kościołaGłowiński s. 31.Maliniak J.: Dzieje parafii św. Elżbiety po II wojnie światowej, w: Żerelik & Maliniak, s. 38.. Wraz z drobniejszymi uszkodzeniami budowli w pozostałym okresie walk o miasto szacuje się, że świątynia została zniszczona w 30–50%Maliniak s. 38, w: Żerelik & Maliniak.. Tym niemniej nabożeństwa wznowiono tu już 3 VI 1945 r., a pierwsze prace porządkowe i zabezpieczające rozpoczęto wkrótce po kapitulacji garnizonu niemieckiegoGłowiński s. 33, w: Żerelik & Maliniak., kontynuując je w 1946Głowiński s. 38, w: Żerelik & Maliniak.. W większym zakresie przeprowadzono prace remontowe dachu w drugiej połowie 1948Maliniak s. 51, w: Żerelik & Maliniak.. Zasadniczą fazę odbudowy kościoła przeprowadził proboszcz Roman Karapczyński. W roku 1952, oprócz kolejnego etapu naprawy dachu, odbudowano zniszczone sklepienia, zamurowane pęknięcia i ubytki w murach ścian, położono brakujące posadzki, oszklono oknaMaliniak s. 56, w: Żerelik & Maliniak.. W 1965 r. wyremontowano fasadę przednią (zachodnią, z głównym wejściem), odbudowując jej szczyt z nowych materiałów: luksferu i betonu i zastępując zniszczoną rozetę witrażemMaliniak s. 59.Gabiś A.: Kościół, klasztor i szpital sióstr elżbietanek w zbiorach Archiwum Budowlanego we Wrocławiu, w: Żerelik & Maliniak s. 216–218.. Staraniem kolejnego proboszcza, ks. Franciszka Głoda, od 1979 r. prowadzono prace przygotowawcze do odbudowy wieży, której montaż przeprowadzono 21 X 1981 r. (w literaturze funkcjonuje też błędna data roczna 1980)Maliniak s. 84–85, w: Żerelik & Maliniak.. Ta charakterystyczna, ażurowa stalowa wieża projektu prof. Tadeusza Zipsera i Marka Dobrowolskiego nawiązująca do form gotyckich, odróżnia kościół od innych świątyń wrocławskich. W 1983 kościół otrzymał trzy dzwony z ludwisarni Felczyńskiego (700 kg – „św. Elżbieta”, 300 kg – „Jan Paweł II” i 150 kg – „św. Franciszek z Asyżu”)Zygmunt Antkowiak, Kościoły Wrocławia. Wyd. Muzeum Archidiecezjalne, 1991, strona 200, .. Od 1990 r. do 1999 r. stopniowo montowano w oknach witraże, w sumie piętnaście autorstwa Haliny Cieślińskiej-Brzeskiej, a w 1995 organy Józefa Cynara mające 23 głosyMaliniak s. 93, 94, w: Żerelik & Maliniak. (kupiony prospekt organowy jest znacznie starszy – powstał w 1902 lub 1903 r.Brylla W.J. Zagadka prudnickich organów. Sudety, 2/187, s. 33, 34 i pochodzi z rozebranego w latach 1968–1969 kościoła Chrystusowego w Prudniku). W 1998 dokonano kompletnej wymiany dachówek i więźby dachowejMaliniak s. 94, w: Żerelik & Maliniak..

Na początku stanu wojennego, od 17 XII 1981 r. przez kilka dni proboszcz Franciszek Głód ukrywał w wieży kościelnej działaczy opozycji, w tym Frasyniuka, Piniora i Barbarę LabudęZlat M.: Sekrety kościelnej wieży, w: Żerelik i Maliniak, s. 283–285.. mały|Witraż martyrologii narodu polskiego. Projekt Haliny Cieślińskiej-Brzeskiej, wykonanie pracownia Witroart, Piotr Janek.

Architektura i wyposażenie Kościół św. Elżbiety jest trójnawową, siedmioprzęsłową halą z dwoma pseudotranseptami i pojedynczą wieżą umieszczoną osiowo w przedniej fasadzie. Nawy i prezbiterium mają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Gmach zbudowano z cegły klinkierowej i glazurowanej, generalnie w stylu neogotyckim, zawiera jednak też elementy neoromańskie. W porównaniu do stanu współczesnego oryginalny kościół miał dużą rozetę w fasadzie przedniej oraz murowaną, a nie stalową wieżęBrzezicki S.: Architekt i kościół (wokół architektury kościoła św. Elżbiety), w: Żerelik i Maliniak s. 191–195.. W podziemiach znajduje się krypta, przeznaczona pierwotnie na miejsce pochówku ElżbietanekGabiś s. 215, 219.. thumb|left|Bruno Tschötschel, tympanon w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu przy ul. Grabiszyńskiej, drewno polichromowane, 1937

Choć w trakcie oblężenia Wrocławia spalono część wyposażenia, zniszczone też zostały witrażeLubos-Kozieł J.: Wystrój i wyposażenie kościoła św. Elżbiety sprzed 1945 roku, w: Żerelik & Maliniak s. 213., we wnętrzu pozostało wiele oryginalnych i ciekawych detali architektonicznych lub elementów ruchomego wyposażeniaLubos-Kozieł s. 203.. Przedwojenne wyposażenie świątyni utrzymane było w stylistyce neogotyckiej. Przetrwały z niego kamienne zworniki, ołtarze, w tym ołtarz główny zdobiony figurami św. Klary i Urszuli oraz aniołów, ołtarz drewniany, zespół drewnianych dzieł Brunona Tschötschela: tympanon z 1937 r. i sześć płaskorzeźb świętych, obecnie na filarach nawy głównej, a także neogotyckie ramy obrazów, wśród których są dwa dzieła Juliana Wałdowskiego z początku XX w. (tryptyk maryjny i Nauczanie Marii przez św. Annę). W kościele znajdują się również pochodzące sprzed wojny posadzki (przetrwała tylko część), stacje drogi krzyżowej i szereg anonimowych obrazów i fabrycznie wytwarzanych z mas gipsopodobnych posągów świętych i elementów dekoracyjnychLubos-Kozieł s. 204–213.. Sprzed 1945 pochodzą także konfesjonały i ławki w nawie, jednak zostały one przeniesione z innych świątyń, gdyż oryginalne nie przetrwały działań wojennychLubos-Kozieł s. 213..

Kościół św. Elżbiety był tematem kilku pocztówek wydanych w XX w., przed pierwszą wojną światową, w tym jedną rysowaną przez Georga RaselaKraska-Lewalski A.: Wizerunki szpitala, klasztoru i kościoła pw. św. Elżbiety Węgierskiej we wrocławskich zbiorach, w: Żerelik & Maliniak s. 225, 228–230..

Zobacz też Kościół św. Elżbiety (garnizonowy) przy ul. św. Elżbiety

Przypisy

Bibliografia Dzieje Parafii Świętej Elżbiety przy ul. Grabiszyńskiej we Wrocławiu, red. Rościsław Żerelik, Jarosław Maliniak, Wyd. Gajt, Wrocław 2008.

Linki zewnętrzne Oficjalna strona parafii Kościół św. Elżbiety na zdjęciu lotniczym z 1920–1945 Kościół św. Elżbiety wczoraj i dziś (galeria)

Elżbiety Elżbiety Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Elżbiety Węgierskiej Kościół św. Elżbiety we Wrocławiu Kategoria:Dzieła Josepha Ebersa Kategoria:Gajowice Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1896