thumb|Kapitel kolumny kościoła chrześcijańskiego z VII w. albańskimi kaukaskimi literami znaleziony podczas wykopalisk w Mingeczaurze w Azerbejdżanie

Język albański (orm. , aġvaneren; także: język agwański, alwański, aluański, staroudyjski) – wymarły język należący do grupy języków północno-wschodniokaukaskich. Używany był w Albani Kaukaskiej, która rozciągała się od dzisiejszego południowego Dagestanu po Azerbejdżan. Lingwiści uważają, że jest to językowy poprzednik północno-wschodniokaukaskiego języka udyjskiego. Odrębny alfabet albański składał się z 52 liter.

Albański kaukaski potencjalnie może odpowiadać językowi „gargarskiemu” zidentyfikowanemu przez średniowiecznych ormiańskich historyków. Pomimo swojej nazwy, kaukaski albański nie ma żadnego związku językowego z językiem albańskim używanym w Albanii, który należy do rodziny indoeuropejskiej.

Odkrycie i odszyfrowanie Istnienie literatury albańskiej było znane tylko pośrednio przed końcem XX wieku. Żywot Masztoca, napisany przez Koriuna w V wieku, ale zachowany tylko w znacznie późniejszych uszkodzonych rękopisach, oraz Historia Agwanów Mowsesa Kaghankatwaciego, napisana w X wieku, przypisują nawrócenie kaukaskich Albańczyków na chrześcijaństwo dwóm misjonarzom, Enochowi i Danie, a stworzenie kaukaskiego albańskiego alfabetu ormiańskiemu uczonemu Mesropowi Masztocowi. Pewien biskup Jeremiasz przetłumaczył następnie chrześcijańską Biblię na ich język. Jeszcze w 1977 roku Bruce Metzger pisał, że „nic z [tej] wersji nie przetrwało”.

W 1996 r. Zaza Aleksidzé z Centrum Rękopisów w Tbilisi w Gruzji odkrył palimpsest w klasztorze św. Katarzyny na górze Synaj w Egipcie z nieznanym pismem. Następnie zidentyfikował alfabet jako kaukaski albańskiZaza Aleksidzé and Betty Blair, „Quick Facts: The Caucasian Albanian Script,” Azerbaijan International, Vol. 11:3 (Autumn 2003), p. 43. i zidentyfikował rękopis jako wczesnochrześcijański lekcjonarz z około V lub VI wieku. Może to być najwcześniejszy zachowany lekcjonarz w religii chrześcijańskiejZaza Aleksidzé and Betty Blair, in „The Albanian Script: The Process – How Its Secrets Were Revealed,” in Azerbaijan International, Vol. 11:3 (Autumn 2003), pp. 41-51..

Następnie lingwiści Jost Gippert i Wolfgang Schulze zaangażowali się w prace nad alfabetem kaukaskich Albańczyków. Wykorzystano specjalistyczny sprzęt rentgenowski, który umożliwił odczytanie tekstów palimpsestowych kaukaskich Albańczyków w całości. Lista kaukaskich albańskich nazw miesięcy, która przetrwała w wielu średniowiecznych rękopisach, dała jedną ze wskazówek dotyczących języka. W 2017 r. w klasztorze św. Katarzyny odkryto dwa dodatkowe teksty w języku kaukaskim albańskim. Oryginalny tekst na palimpsestach był wymazany między IV a XII wiekiemSarah Lasgow „Found: Hidden Examples of Long-Lost Languages in Centuries-Old Palimpsests”..

Teksty Odszyfrowany tekst lekcjonarza zawiera fragmenty Starego Testamentu (Psalmy i Izajasza) oraz Nowego Testamentu (Dzieje Apostolskie, ewangelie Mateusza, Marka i Łukasza, oraz listy do Rzymian, Koryntian (pierwszy i drugi), Galatów, Efezjan, Tesaloniczan (pierwszy i drugi), Tymoteusza (pierwszy i drugi), Hebrajczyków, List Piotra (drugi), List Jana (pierwszy) i List Jakuba)See photo of Albanian script of 2 Corinthians 11:26–27 with its repetition of the phrase in „I was persecuted,” which helped unlock the key to the alphabet for Aleksidzé. Znaleziono również tekst Ewangelii Jana, oddzielny od lekcjonarza. Jego tekst okazał się znacznie trudniejszy do odzyskania, a na niektórych stronach można go zidentyfikować jedynie na podstawie kanonów Euzebiusza u dołu strony. Prawdopodobnie pierwotnie była to kompletna ewangelia i możliwe jest, że cała Biblia została w pewnym momencie przetłumaczona na kaukaski albański.

Kaukaskie albańskie tłumaczenie Biblii opiera się głównie na tłumaczeniach staroormiańskich, ale w kilku miejscach odbiega od znanego tekstu ormiańskiego, co sugeruje, że jako teksty źródłowe wykorzystano również oryginalne tłumaczenia greckie i prawdopodobnie gruzińskie i syriackie.

Oprócz kaukaskich albańskich palimpsestów przechowywanych na górze Synaj, próbki kaukaskich albańskich inskrypcji zostały znalezione w 1949 roku podczas wykopalisk w regionie Mingeczaur w Azerbejdżanie. Wśród znanych kaukaskich albańskich słów są zow (ja), own (i) i avel-om (dużo, forma porządkowa).

Fonologia + Spółgłoski Wargowe przedniojęzykowo-dziąsłowe Zadziąsłowe Podniebienne Miękkopodniebienne Gardłowe Krtaniowe zwyczajne zmiękczone Nosowe Zwartebezdzwięczne dzwięczne półdzwięczne Afrykatybezdzwięczne dzwięczne półdzwięczne Szczelinowebezdzwięczne dzwięczne Aproksymant Drżące

+ Samogłoski Przednie TylnePrzymkniętePółprzymknięte, Otwarte

Gramatyka W języku albańskim występują rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki, przysłówki, spójniki i partykuły. Istnieją rodzaje męski, żeński i nijaki, których brak w innych językach wschodniokaukaskich. Poświadczona jest tylko liczba pojedyncza i mnoga.

Morfologia Rzeczowniki Rzeczowniki, w przeciwieństwie do innych języków wschodnikaukaskich, nie dzielą się na klasy. Rzeczowniki mogą być niemotywowane, derywowane lub złożone. Istnieje wiele przypadków: absolutyw, ergatyw, dopełniacz, celowniki, wołacz, ablatyw, anteablativus, superessivus, superablativus, superanteablativus, comitativus, directivus, adessivus, equativus, subessivus.

Składnia Albański był językiem ergatywno-absolutywnym.

Przypisy

Bibliografia

Albański Albański (Kaukaz)