Ustrój polityczny Republiki Federalnej Niemiec – demokratyczna republika federalna z jedynym w swoim rodzaju systemem kanclerskim. Podstawowymi konstytucyjnymi zasadami ustrojowymi Republiki Federalnej Niemiec są: federalizm, demokratyzm, zasada państwa socjalnegoGrundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland. Art. 20 Abs. 1. i zasada podziału władzGrundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland. Art. 20 Abs. 2. oraz samorządności.

Niemcy są dobrowolną federacją krajów związkowych zwanych landami. Federalna forma wynikała z historycznego rozbicia na poszczególne kraje oraz z prowadzonej po 1945 r. polityki zwycięskich mocarstw dążących do zachowania złożonej struktury państwaRadosław Kamiński: Ustrojowy model niemieckiej gminy i jego lokalne zróżnicowanie organizacyjne, HOMO POLITICUS vol. 7–8/2012–2013, s. 50..

Każdy kraj związkowy posiada swój własny rząd i parlament (zwany landtagiem), które posiadają szerokie kompetencje w tworzeniu prawa i sprawowaniu władzy wykonawczej. Na szczeblu federalnym praktycznie cała władza wykonawcza należy do kanclerza – głowy rządu federalnego, który jest wybierany przez niższą izbę parlamentu, czyli Bundestag. Większość władzy prawodawczej należy do niższej izby parlamentu – Bundestagu, która jest wybierana w wyborach mieszanych, proporcjonalno-większościowych z 5-procentową klauzulą zaporową. Wyższa izba parlamentu Bundesrat składa się z delegatów rządów krajowych i pełni głównie rolę kontrolną.

Prezydent Federalny jest formalnie głową państwa, jednak pełni on w zasadzie rolę głównie reprezentacyjną oraz posiada pewną władzę nad systemem sądowniczym. Jego władza nabiera większego znaczenia tylko w czasie kryzysów gabinetowych, kiedy to ma on prawo wskazać kandydata na kanclerza oraz rozwiązać parlament.

Stolicą federalną Niemiec jest BerlinGrundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland. Art. 22., mieszczą się tam organy ustawodawcze oraz większość ministerstw (pozostałe są w Bonn, mieście o statusie miasta federalnego). Najwyższe organy sądownicze mają siedzibę poza Berlinem, w Karlsruhe i Lipsku, co odpowiada decentralistycznemu modelowi państwa niemieckiego oraz obrazuje niezawisłość trzeciej władzy.

mały|upright=1.8|Schemat systemu politycznego Niemiec

Geneza ustroju

Początki obecnego systemu politycznego Niemiec sięgają 1806 roku, kiedy to na gruzach rozbitej przez Napoleona Rzeszy Niemieckiej (Świętego Cesarstwa Rzymskiego) powstał Związek Reński. Była to dość luźna konfederacja niepodległych państw niemieckich (bez udziału największych: Austrii i Prus) uznających protektorat Napoleona. Dziewięć lat później, na kongresie wiedeńskim, powołano do życia Związek Niemiecki, obejmujący wszystkie państwa niemieckie, pod przewodnictwem Austrii. Jego egzystencja zakończyła się na skutek wojny prusko-austriackiej, która wybuchła w 1866 roku, w której wyniku państwa północnoniemieckie pod przewodnictwem Prus utworzyły Związek Północnoniemiecki (sprzyjające Austrii Królestwo Hanowerskie i Hesję Elektorską anektowano do Prus, wzmacniając dodatkowo ich pozycję w Niemczech).

W 1871 roku, po zwycięskiej wojnie z Francją, udało się przyciągnąć do Związku południowe państwa katolickie (bez Austrii) i utworzyć Cesarstwo Niemieckie. Na mocy Konstytucji Rzeszy Niemieckiej z 1871 roku, Cesarstwo Niemieckie składało się z 25 państw związkowych, które zresztą dominowały w Cesarstwie nad innymi państwami niemieckimi. Cesarzem zostawał ex officio król Prus. Cesarz miał szeroki zakres władzy, przede wszystkim w polityce zagranicznej i wojskowości. Do jego najważniejszych prerogatyw należało mianowanie kanclerza, za pośrednictwem którego sprawował rządy na szczeblu ogólnopaństwowym. Państwa członkowskie zachowały swoich władców, którzy razem stanowili suwerenną substancję państwa, z cesarzem jako przewodniczącym tego grona. Władzę ustawodawczą pełnił Reichstag (pol. Sejm Rzeszy) i Rada Związku oraz na szczeblu lokalnym Landtagi (pol. sejmy krajowe) państw członkowskich.

Monarchia upadła w 1918 roku, m.in. na skutek niepowodzeń podczas I wojny światowej. 9 listopada 1918 roku proklamowano powstanie republiki niemieckiej. 11 sierpnia 1919 roku Prezydent Rzeszy Friedrich Ebert podpisał nową konstytucję, popartą przez Socjaldemokratyczną Partię Niemiec, Niemiecką Partię Centrum i Niemiecką Partię Demokratyczną. Przeciwni byli członkowie Narodowo-Niemieckiej Partii Ludowej, Niemieckiej Partii Ludowej i Niezależnej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Konstytucja weszła w życie 14 sierpnia 1919Reichsgesetzblatt 1919. s. 1383..

Główne postanowienia konstytucji Niemiec z 1919 roku (Republika Weimarska): uznanie za suwerena władzy w państwie całego narodu niemieckiego w miejsce głów państw związkowych, nadanie państwu niemieckiemu charakteru związkowego, wprowadzenie zasady trójpodziału władz, izba wyższa – Rada Rzeszy (niem. Reichsrat), w której skład wchodzili delegaci poszczególnych krajów związkowych, jej przewodniczącym był kanclerz, izba niższa – Sejm Rzeszy (niem. Reichstag), w której zasiadali posłowie wybierani w wyborach powszechnych; wydawała ustawy, kontrolowała rząd itp., prezydent – wybierany w głosowaniu powszechnym przez naród (w takiej samej drodze mógł być również przez naród odwołany ze stanowiska), mianuje kanclerza, a na jego wniosek także ministrów, jedną z jego kompetencji jest rozwiązywanie Reichstagu w określonych przypadkach i zarządzanie przeprowadzania referendum, akty rządowe wymagały dla swojej ważności podpisu prezydenta; pierwszym prezydentem został Friedrich Ebert, kanclerz – powoływany przez prezydenta, któremu przedstawiał wnioski o nominację na stanowiska ministerialne dla konkretnych osób, określał kierunki polityki rządu, za której prowadzenie ponosił polityczną odpowiedzialność przed parlamentem.

Okres Republiki Weimarskiej zakończył się wraz z dojściem Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku. Okres jego rządów to faktyczne odejście od jakichkolwiek demokratycznych zasad w funkcjonowaniu państwa mimo zachowania pozorów praworządności (ustawa o pełnomocnictwach).

W następstwie klęski militarnej w II wojnie światowej, 8 maja 1945 roku Niemcy nazistowskie skapitulowały, a kraj znalazł się pod okupacją czterech mocarstw alianckich: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, które podzieliły go na cztery strefy okupacyjne. Władzę sprawowała w tym okresie Sojusznicza Rada Kontroli z siedzibą w Berlinie, w której skład wchodzili komendanci wojskowi mocarstw alianckich. Zdecydowała ona m.in. o rozwiązaniu państwa pruskiego, zaś na jego terenach utworzono nowe małe państwa niemieckie. Było to rozwiązanie tymczasowe, ponieważ już w czerwcu 1948 roku miała miejsce narada w Londynie, podczas której państwa zachodnie odrzuciły propozycję ZSRR, zmierzającą do utworzenia jednego rządu ogólnoniemieckiego. Stało się jasne, iż Niemcy zostaną podzielone na dwa odrębne państwa, które dostaną się w różne strefy wpływów. Sprzeczne koncepcje zachodnich aliantów co do przyszłego charakteru Niemiec jako państwa lub luźnej federacji, a także partykularne interesy głównych stronnictw politycznych doprowadziły ostatecznie do powstania zrębów obecnego ustroju państwa.

1 września 1948 roku w Bonn zebrała się, złożona z delegatów parlamentów 11 zachodnich krajów związkowych, Rada Parlamentarna, której przewodniczył Konrad Adenauer. 8 maja 1949 roku Rada uchwaliła Ustawę Zasadniczą Republiki Federalnej Niemiec. Po ratyfikacji przez poszczególne kraje związkowe (z wyjątkiem Bawarii) i zatwierdzeniu przez władze okupacyjne, 23 maja 1949 roku została podpisana przez członków Rady oraz premierów i przewodniczących parlamentów krajowych, a następnego dnia weszła w życie. Istnienie konstytucji nie implikowało jednak pełnej suwerenności państwa – pełnia władzy leżała wciąż w rękach Wysokiej Komisji Alianckiej. Dopiero w 1951 roku RFN nawiązała samodzielne stosunki dyplomatyczne, a wkrótce potem została przyjęta do Unii Zachodnioeuropejskiej i NATO. 17 maja 1968 RFN stała się państwem całkowicie suwerennym. W 1973 roku została przyjęta do ONZ.

Tymczasem na wschodzie, 7 października 1949 roku, powstała Niemiecka Republika Demokratyczna. W konstytucji NRD widoczne były nawiązania do konstytucji z roku 1919 (m.in. podział administracyjny na kraje związkowe, utrzymany do 1952 roku). W 1960 roku zlikwidowano jednak stanowisko prezydenta, którego zastąpiła kolegialna Rada Państwa. Ostatecznie charakter państwa zmieniła socjalistyczna Konstytucja NRD z 6 kwietnia 1968 roku.

Po latach „zimnej wojny”, wzrost niewydolności gospodarczej i politycznej Związku Radzieckiego wymusił na kierownictwie KPZR wprowadzenie w drugiej połowie lat 80. pewnych reform. Przywódca ZSRR Michaił Gorbaczow ogłosił okres tak zwanej pieriestrojki. Zmiany polityczne w ZSRR szybko wpłynęły na rozwój tłumionych dotychczas ruchów demokratycznych i niepodległościowych w podporządkowanych mu państwach europejskich. Masowe demonstracje w NRD przeciwko rządom Ericha Honeckera zwane „demonstracjami poniedziałkowymi” doprowadziły do jego rezygnacji w październiku 1989 roku. Nowy rząd zniósł 9 listopada 1989 roku ograniczenia w podróżowaniu do RFN. Na wieść o nowych przepisach obywatele NRD ruszyli natychmiast masowo na granicę. Służby graniczne nie potrafiąc zapanować nad rozwojem sytuacji zdecydowały się ustąpić i otworzyć granice. Niemcy z obu państw jeszcze tej samej nocy przystąpili do spontanicznego burzenia muru berlińskiego.

W listopadzie 1989 roku kanclerz RFN Helmut Kohl ogłosił 10-punktowy plan zjednoczenia. 18 marca 1990 r. odbyły się ostatnie wybory do Izby Ludowej NRD. 17 czerwca 1990 r. dokonała ona zasadniczej zmiany charakteru państwa, upodabniając je do RFN. W lipcu tego samego roku wszedł w życie układ o unii walutowej, zaś po serii tzw. konferencji 2+4 zawarto 12 września 1990 w Moskwie porozumienia pomiędzy RFN a NRD oraz byłymi mocarstwami alianckimi (USA, Francją, ZSRR oraz Wielką Brytanią) regulujące sprawy zagraniczne i kształt granic nowego państwa. 31 sierpnia 1990 r. podpisano w Berlinie układ między obydwoma państwami niemieckimi o ustanowieniu jedności kraju, który to wszedł w życie 3 października tego samego roku. Dzień ten stał się świętem państwowym, obchodzonym jako Dzień Jedności.

Konstytucja RFN mały|Preambuła konstytucji RFN z 23 maja 1949 roku

Konstytucja RFN z 23 maja 1949 roku nosi nazwę Ustawy Zasadniczej (niem. Grundgesetz), co miało podkreślać jej tymczasowość. Składa się ze 146 artykułów, podzielonych na 14 rozdziałów. Na początku tekstu ustawy zasadniczej znajduje się preambuła. Konstytucję RFN nowelizowano 42 razy.

Konstytucjonaliści niemieccy wyróżniają w konstytucji cztery zasady naczelne, o szczególnym znaczeniu dla kształtu państwa: Zasada federalizmu – RFN tworzy 16 krajów związkowych (landów), które mają charakter państw o ograniczonej suwerenności. Granice, liczba i nazwa krajów związkowych mogą natomiast ulec zmianie. Obecnie są to: Tzw. stare kraje związkowe (Alte Bundesländer, wchodzące w skład RFN od 1949, 1952 lub 1957 roku): Badenia-Wirtembergia – Bawaria – Brema – Dolna Saksonia – Hamburg – Hesja – Nadrenia Północna-Westfalia – Nadrenia-Palatynat – Saara – Szlezwik-Holsztyn. Tzw. nowe kraje związkowe (Neue Bundesländer, leżące na terytorium dawnej NRD i przyłączone do federacji w 1990): BerlinBerlina nie zalicza się tradycyjnie do nowych krajów związkowych – ze względu na wcześniejszy status Berlina Zachodniego. – Brandenburgia – Meklemburgia-Pomorze Przednie – Saksonia – Saksonia-Anhalt – Turyngia. Każdy z krajów związkowych posiada własną konstytucję (która nie wymaga zatwierdzenia przez władze federalne), ograniczone prawa utrzymywania stosunków międzynarodowych, własny rząd, parlament i sądownictwo. Każdy land wysyła swoich przedstawicieli do Bundesratu. Art. 30 Konstytucji zawiera zasadę domniemania kompetencji na rzecz landów, stanowiąc, że jeżeli konstytucja nie przyznaje wyraźnie federacji jakichś uprawnień, wówczas należą one do kompetencji landów.