W poszukiwaniu straconego czasu

W poszukiwaniu straconego czasu, W poszukiwaniu utraconego czasu (fr. À la recherche du temps perdu) – siedmiotomowy quasi-autobiograficzny cykl powieściowy Marcela Prousta, uznawany przez krytyków i badaczy literatury za arcydzieło. W świadomości czytelników powieść łączona jest przede wszystkim z motywem reminiscencji wywołanej przypadkowo przez zewnętrzny bodziec; dla bohatera bodźcem takim jest smak zamoczonej w herbacie magdalenki.

Historycy literatury określają cykl jako kontynuację tradycji powieści francuskiej, dopatrując się inspiracji w esejach Montaigne’a i pamiętnikach Saint-Simona oraz w Komedii ludzkiej Balzaka. Sytuują go w obrębie dominujących pod koniec XIX wieku nurtów literackich, takich jak m.in. bergsonizm i impresjonizm. Elementami innowacyjnymi są rozbudowane analizy uczuć, unieważnienie intrygi powieściowej rozumianej jako ciąg uporządkowanych wydarzeń, zmiana struktury wypowiedzi artystycznej, w tym perspektywy i technik narracji, a także konstrukcji czasu powieściowego i psychoanalityczna introspekcja. Nowością było także wymaganie stawiane czytelnikowi, który stał się współtwórcą dzieła w procesie lektury, a nie tylko jego biernym odbiorcą.

Proust rozpoczął pracę nad powieścią w lipcu 1909 roku, zakończył na krótko przed śmiercią w 1922 roku. Fragmenty pierwszego tomu (W stronę Swanna) ukazały się w 1911 roku na łamach czasopisma „Le Figaro”, w całości opublikowane zostały w 1913 roku. Ostatni tom (Czas odnaleziony) wydano już po śmierci autora w 1927 roku.

W języku polskim powieść ukazała się w przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego (pierwsze pięć tomów), a także Macieja Żurowskiego, Magdaleny Tulli, Juliana Rogozińskiego, Krystyny Rodowskiej, Wawrzyńca Brzozowskiego, Jacka Giszczaka i Tomasza Swobody.

Okoliczności powstania utworu Wiele motywów, tematów i postaci zawartych w powieści pojawiło się już we wcześniejszych utworach pisarza. Niedokończona, pisana między 1895 a 1901 rokiem, powieść Jan Santeuil zawiera szereg elementów, częściowo autobiograficznych, które znajdą się później w wielkim cyklu powieściowym. Jan... pisany jest jednak w formie narracji trzecioosobowej, a bohater jest silnie idealizowany, akcja skupia się na jego sukcesach towarzyskich i licznych podróżach. W cyklu W poszukiwaniu straconego czasu narracja przybiera formę pierwszoosobową, bohater nie jest już przedstawiany wyłącznie pochlebnie, ograniczone też zostały wątki romansowe (wiele miłostek Jana zastąpią trzy wielkie miłości – do Gilberty, pani de Guermantes i do Albertyny) oraz podróże bohatera. Autor zrezygnował również z anegdotycznego przedstawienia szkolnych lat postaci.

Podobieństwa zawiera również niedokończony utwór Przeciwko Sainte-Beuve’owi (fr. Contre Sainte-Beuve). Proust rozpoczął jego pisanie w 1908 roku, planując formę eseju, jednak na początku 1909 roku przeżywa napływ wspomnień nad filiżanką herbaty. To doświadczenie, które stanie się również udziałem bohatera W poszukiwaniu... zmieni pierwotny zamiar – Sainte Beuve miał przyjąć formę wspomnień wyrażonych pod postacią rozmowy z matką. W lipcu autor porzucił pisanie utworu i rozpoczął pracę nad W poszukiwaniu straconego czasu.

Publikacja W 1911 roku fragmenty W stronę Swanna ukazały się w „Le Figaro”. W 1912 roku Proust rozpoczął bezskuteczne starania o wydanie całości tomu – wszyscy wydawcy, do których się zgłosił, odrzucili utwór. Zrobił to m.in. recenzent wydawnictwa Gallimard, André Gide – negatywnie zaopiniował rękopis nowego pisarza, ponieważ w jednym ze zdań znalazł błąd gramatyczny. Książka ukazała się wreszcie 14 listopada 1913 roku nakładem wydawnictwa Grasseta, jednak koszty wydania pokrył autor. W 1914 roku Nouvelle Revue Française (wpływowy miesięcznik literacki, skupiający ówczesną elitę intelektualną Francji) wydrukował fragmenty W cieniu zakwitających dziewcząt oraz pochlebną recenzję powieści. Wybuch I wojny światowej spowodował zawieszenie dalszych publikacji, jednak Proust kontynuował prace pisarskie – w tym czasie powstała większa część powieści. W 1916 roku pisarz zmienił wydawcę – Grasset zamknął wydawnictwo, a dalsze tomy publikowane były przez Gallimarda, wydającego również Nouvelle Revue Française. 23 czerwca 1919 roku ukazało się jednocześnie wznowienie W stronę Swanna i pierwsze wydanie W cieniu zakwitających dziewcząt. W tym samym roku (10 grudnia) Proust otrzymał nagrodę Goncourtów (wygrał sześcioma głosami przeciwko czterem). W 1920 roku ukazała się pierwsza część Strony Guermantes, a część druga w 1921. Tego samego roku opublikowano pierwszą część Sodomy i Gomory (druga – 2 maja 1922 roku). W 1922 roku ukazał się angielski przekład powieści (którego pierwszy tytuł był cytatem z sonetów Szekspira i brzmiał Remembrance of Things Past. 18 listopada tego samego roku zmarł Proust – kolejne tomy publikowane były więc bez poprawek i edycji odautorskich. Dopiero w 1991 roku opublikowano powieść pod tytułem In Search of Lost Time). mały|250px|Pierwsza korekta szpaltowa utworu z ręcznie naniesionymi przez autora poprawkami W roku 1986 dokonano odkrycia nowych, nieznanych wcześniej i nieopublikowanych rękopisów oraz maszynopisów składających się na tom Nie ma Albertyny. Autografy te znajdowały się w zbiorach rodzinnych, przekazanych Bibliotece Narodowej w 1962 roku. Okazało się, że odkryte zapiski zawierają zupełnie inne zakończenie VI tomu. W 1987 roku wygasły prawa autorskie do powieści Prousta. W tym samym roku ukazało się we Francji kilka wznowień, m.in. czterotomowa publikacja w wydawnictwie Gallimard (seria Biblioteka Plejady). W tym wydaniu po raz pierwszy opublikowano inne zakończenie Nie ma Albertyny. W obszernym wstępie Jeana-Yves’a Tadié znalazły się szczegółowe informacje o metodzie pracy twórczej Prousta. Polegała ona na zapisywaniu zmodyfikowanych wersji tekstu na marginesach zeszytu lub wyrwanych kartkach (później doklejanych przez autora). Ponieważ Proust zmarł przed odautorską redakcją ostatnich tomów, dzisiaj tekstolodzy usiłują ustalić wersję powieści zgodną z jego intencjami. Na przykład znanych jest szesnaście odmian fragmentu omawiającego przebudzenie w I tomie (W stronę Swanna). Dodatkowo – jak się dowiadujemy ze wstępu Jeana-Yves’a Tadié – Proust stawiał znaki przestankowe zgodnie z zasadami retoryki, czyli tam, gdzie trzeba było zaczerpnąć powietrza. Jednak swoje rękopisy czytał na głos bardzo rzadko, dlatego również ustalenie prawidłowej interpunkcji jest przedmiotem sporu badaczy. Prace nad tekstem komplikuje fakt, że Proust nie numerował stron rękopisu. Z tych właśnie powodów we francuskich wydaniach powieści (także kieszonkowych) można spotkać się z zamieszczaniem wszystkich lub wybranych odmian tekstu.

Biblioteka Narodowa we Francji posiada obecnie 8 tysięcy stron rękopisów powieści: 4 notesy i 95 zeszytów, nie licząc maszynopisów i korekt. Jeśli wierzyć gospodyni Prousta, Céleste Albaret, nie ocalały 32 zeszyty notatek, ponieważ miały zostać spalone na życzenie autora w okresie I wojny światowej.

Tom Tytuł francuski Tytuł polski Data wydaniafrancuskiego Autor polskiegoprzekładu Data pierwszegopolskiegowydania Zawartości tomów 1 Du côté de chez Swann W stronę Swanna 1913 Tadeusz Boy-ŻeleńskilubKrystyna Rodowska 1937oraz2018 Część I: CombrayCzęść II: Miłość SwannaCzęść III: Imiona miejscowości: Imię 2 À l’ombre des jeunes filles en fleurs W cieniu zakwitających dziewczątlubW cieniu rozkwitających dziewcząt 1919 Tadeusz Boy-ŻeleńskilubWawrzyniec Brzozowski 1937oraz2019 Część I: Wokół pani SwannCzęść II: Imiona miejscowości: miejscowość 3 Le Côté de Guermantes(wydanie w dwóch tomach) Strona Guermantes lub Strona Guermantów 1920–1921 Tadeusz Boy-Żeleński lub Jacek Giszczak 1938 oraz 2021 Część I: Strona Guermantes ICzęść II: Strona Guermantes II (podzielona na dwa rozdziały) 4 Sodome et Gomorrhe(wydanie w dwóch tomach) Sodoma i Gomora 1921–1922 Tadeusz Boy-Żeleński lub Tomasz Swoboda 1939 oraz 2022 Część ICzęść II (podzielona na rozdziały 1–4) 5 La Prisonnière Uwięziona 1923 Tadeusz Boy-Żeleński lub Tomasz Swoboda 1939 oraz 2023 Rozdział 1: Wspólne życie z AlbertynąRozdział 2: Verdurinowie zrywają z panem de CharlusRozdział 3: Zniknięcie Albertyny 6 Albertine disparuelubLa Fugitive Nie ma AlbertynylubUtracona lub Albertyna Odeszła 1925 Maciej ŻurowskilubMagdalena Tulli 1960oraz2001 oraz 2024 Rozdziały 1–4 7 Le Temps retrouvé Czas odnaleziony 1927 Julian RogozińskilubMaciej Żurowski 1960oraz2001 Rozdział 1: TansonvilleRozdział 2: Pan de Charlus podczas wojny – jego zapatrywania i rozrywkiRozdział 3: Koncert u księżnej de Guermantes

Treść powieści mały|150px|Pod wpływem smaku magdalenki główny bohater wspomina dzieciństwo Powieść jest zapisem wspomnień 40-letniego bohatera, Marcela. Wspomnienia te obejmują jego życie: od dzieciństwa do wieku dojrzałego, ale także życie postaci mu bliskich i znajomych. Osoby te są, silniej lub słabiej, powiązane z dwoma kierunkami przechadzek, które bohater odbywał w dzieciństwie w miasteczku Combray – ze „stroną Swanna” (droga w kierunku Méséglise obok domu rodziny Swannów w Tansonville) i „stroną Guermantes” (droga w kierunku wiejskiego domu rodu Guermantesów). We wspomnieniach tych zawierają się m.in. trzy krótkie podróże, wakacje nadmorskie, przyjęcia towarzyskie oraz wielkie miłości bohatera – dziecięca do Gilberty Swann, młodzieńcza do pani de Guermantes i dojrzała do Albertyny. Powieść zawiera również analizy psychologiczne bohaterów (we wszystkich tomach łącznie występuje około dwustu postaci), refleksje na temat sztuki, muzyki i literatury oraz portrety dwóch warstw społecznych – mieszczaństwa i arystokracji.

Utwór posiada kompozycję kołową – na końcu ostatniego tomu zgorzkniały bohater postanawia napisać powieść obejmującą wspomnienia całego jego życia i w ten sposób odzyskać utracony czas; tym samym koniec utworu odsyła do jego początku, a historia życia autora staje się historią dojrzewania artysty do świadomej twórczości.

Zawartość tomów W stronę Swanna. Pierwszy tom zawiera opis dzieciństwa głównego bohatera w miasteczku Combray, w tym jego pierwszy akt nieposłuszeństwa wobec rodziców (wymuszenie na nich późniejszego pójścia spać). Istotnym motywem są przechadzki Marcela z rodzicami – w stronę posiadłości Swanna lub w stronę Guermantes. Podczas jednego z takich spacerów bohater widzi rudowłosą dziewczynkę, córkę Swanna, Gilbertę. Ulega głębokiej fascynacji, która przerodzi się w dziecięce zakochanie w trakcie spotkań z nią na spacerach po Polach Elizejskich w Paryżu. W tomie znajduje się również historia miłości i małżeństwa Swanna (przyjaciela rodziny głównego bohatera), który zakochuje się w poznanej w salonie Verdurinów pięknej kobiecie lekkich obyczajów – Odecie de Crécy. Mimo że Odeta zdradza go i lekceważy, dochodzi w końcu do małżeństwa. W cieniu zakwitających dziewcząt. Wyczuwając lekceważenie Gilberty, Marcel postanawia przerwać znajomość z nią, wciąż jednak pozostając przyjacielem jej rodziców (Swanna i Odety). Wyjeżdża na wakacje do Balbec, gdzie poznaje „małą bandę” – grupkę pięknych dziewcząt, do której należy Albertyna Simmonet, jego późniejsza miłość. Zaprzyjaźnia się z krewnym arystokratycznego rodu Guermantesów – Robertem de Saint-Loup, zawiera też znajomość z baronem de Charlus i malarzem Elstirem. Strona Guermantes. Rodzina bohatera zamieszkuje w skrzydle pałacu rodu de Guermantes, Marcel natomiast zakochuje się w pani de Guermantes. Czyni starania, aby się do niej zbliżyć poprzez jej krewnych i znajomych, co skutkuje odnowieniem znajomości z Robertem de Saint-Loup, baronem de Charlus i panią de Villeparisis. Umiera babka bohatera. Nawiązują się pierwsze relacje erotyczne z Albertyną. Sodoma i Gomora. Bohater po przyjeździe do Balbec stopniowo zakochuje się coraz mocniej w Albertynie, która przebywa niedaleko. Jednocześnie dołącza do „małego klanu” Verdurinów. Pani Verdurin znacznie się wzbogaca, co pozwala jej na dostęp do wyższego towarzystwa. Marcel podejrzewa Albertynę o skłonności homoseksualne.