mały|Pokrój mały|Kwiaty Naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea L.) – gatunek rośliny należący do rodziny babkowatych (według systemów XX-wiecznych do trędownikowatych). Po raz pierwszy została opisana w 1542 r. przez szwajcarskiego botanika Leonharta Fuchsa w jego dziele zatytułowanym New Kreuterbüch, a w XVIII wprowadzono ją do oficjalnej medycyny.
Występowanie Gatunek atlantycki. Występuje dziko w zachodniej Europie (wraz z Półwyspem Iberyjskim) i środkowej, poza tym w północnej Afryce (Maroko). Zawleczony do niektórych rejonów Ameryki Północnej i Południowej, do południowej Australii i Nowej Zelandii. We Francji w większej części kraju poza pasem śródziemnomorskim, w Alpach do 1000 m n.p.m., w Pirenejach nawet do 1800 m n.p.m., najpospolitszy w Bretanii i Normandii, rośnie także na Korsyce, gdzie jest również pospolity. W Niemczech pierwotnie w części zachodniej po góry Harzu i Las Turyński, ale obecnie rośnie dziko w całym kraju. Spotykany w południowej Skandynawii. W Czechach zdziczały od XIX w., w niektórych rejonach (Jesioniki) pospolity.
Na ziemiach polskich gatunek został rozpowszechniony w XVIII-XIX w. jako roślina ozdobna i samorzutnie rozprzestrzenił się w środowisku. W polskiej florze ma status kenofita (ergazjofigofit). Występuje na rozproszonych stanowiskach niemal w całym kraju – najliczniejszy jest w południowo-zachodniej jego części, a najrzadziej lub brak go zupełnie w części północno-wschodniej i południowo-wschodniej.
Szczególnie licznie występuje w północnej części Beskidu Śląskiego i w przyległej części Beskidu Małego, gdzie już pod koniec XX w. stwierdzono blisko tysiąc jego stanowisk. Wiąże się to z faktem, iż na przełomie XIX i XX w. gatunek ten nasadzono w alpinarium przy ówczesnym schronisku Beskidenvereinu na Szyndzielni, skąd rozpoczęła się jego ekspansja. Obecnie naparstnicę purpurową spotyka się tu najczęściej w przedziale wysokości między 400 a 1000 m n.p.m. Lokalnie występuje bardzo obficie, np. na halach pasterskich na Starym Groniu w Brennej w Beskidzie Śląskim. Szacowano, że na Hali Jaworowej (820 – 920 m n.p.m., również w Brennej) jej populacja może sięgać nawet ponad 100 tys. osobników.
Morfologia Łodyga Pojedyncza, gruba wzniesiona łodyga wyrasta z kłącza do 150 cm wysokości. W górnej swojej części jest okryta gęstymi, drobnymi włoskami. Liście Cały liść ma około 10–40 cm długości i 4–15 cm szerokości. Blaszka jest jajowato lancetowata lub szeroko jajowata. Górna powierzchnia jest zielona a dolna szarawozielona. Szczyt lekko zaostrzony, brzeg nieregularnie karbowany, ząbkowany lub piłkowany. Nasada spływająca (po ogonku). Unerwienie pierzaste, boczne nerwy wystające szczególnie na dolnej powierzchni odchodzą pod kątem około 45° i łączą się blisko brzegu. Drobne nerwy kończą się w każdym ząbku na brzegu blaszki a dolne nerwy zbiegają w dół oskrzydlonego ogonka.
Kwiaty W górnej części łodygi wyrastają kwiaty tworząc jednostronne grono. Duże, zwieszające się w dół kwiaty, rosnące na gruczołowato omszonych, krótkich szypułkach mają purpurowoczerwony kolor, wewnątrz mają ciemniejsze plamki. Rurkowato dzwonkowa korona kwiatowa jest wewnątrz owłosiona. Pięciodziałkowy kielich kwiatowy jest tylko przy nasadzie nieco zrośnięty. W kwiatku jest jeden słupek z długą i cienką szyjką, oraz 4 pręciki, przy czym dwa są wyższe, a dwa niższe. Owoc Torebka o jajowatym kształcie, pękająca wzdłużnie. Znajduje się w niej bardzo dużo drobnych, czarnych nasion.
Biologia i ekologia Na ogół roślina dwuletnia, niekiedy bylina. Kwiaty są przedprątne, tzn. że w jednym kwiecie pręciki dojrzewają wcześniej, niż słupek. Jest to zabezpieczenie przed samozapyleniem. Kwiaty zapylane są przez owady, głównie trzmiele, ale w populacjach introdukowanych na terenie Ameryki Południowej rolę zapylaczy przejmują czasem kolibry. W warunkach Polski niżowej naparstnica kwitnie od czerwca do sierpnia. W położeniach górskich okazy kwitnące występują jeszcze we wrześniu. Siedlisko: rośnie głównie w świetlistych lasach, w wolnych przestrzeniach kosodrzewiny, na porębach leśnych, na obrzeżach lasów, w ziołoroślach górskich. Nie robi jej różnicy, czy podłoże jest wapienne, czy granitowe, wszędzie jednak wymaga do swojego wzrostu żyznej gleby. Hemikryptofit. Fitosocjologia: gatunek charakterystyczny dla Ass. Digitali-Epilobietum. Roślina trująca: Składniki chemiczne i działanie toksyczne podobnie jak u naparstnicy zwyczajnej. Liczba chromosomów 2n= 56.
Zastosowanie Roślina lecznicza Naparstnica do medycyny została wprowadzona przez brytyjskiego lekarza Williama Witheringa, który ordynował ją na obrzęki. Surowiec zielarski Liść naparstnicy purpurowej (Digitalis purpureae folium) – wysuszony liść o zawartości nie mniej niż 0,3% glikozydów kardenolidowych, w przeliczeniu na digitoksynę. Działanie : Naparstnica jest rośliną trującą. Objawy ostrego i przewlekłego zatrucia to między innymi: nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka, ból w klatce piersiowej, duszność, bóle głowy, osłabienie, zmęczenie, splątanie, delirium, psychozy, zaburzenia widzenia. Objawy mogą rozwinąć się w ciągu 48 godzin, a nawet kilku dni od przyjęcia glikozydów nasercowych.
Roślina ozdobna Ze względu na efektowne kwiaty chętnie jest uprawiana w ogrodach. Nadaje się na kwiaty cięte. Nie ma specjalnych wymagań co do gleby. Wymaga stanowiska słonecznego lub półcienistego. Wysiewa się ją w maju-czerwcu. Sadzonki należy pikować, a jesienią wysadzać na stałe miejsce w rozstawie 30 × 40 cm. Kwitnie w drugim roku.
Zmienność Tworzy mieszańce z naparstnicą zwyczajną i żółtą. Wyróżniana jest odmiana Digitalis purpurea var. alba o białych kwiatach.
Przypisy Hyma La Hyène: Les plantes dont il faut se méfier, Survival n°5, décembre 2016/janvier 2017, s. 42.
Bibliografia
<
Kategoria:Babkowate (rośliny) Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Ozdobne byliny ogrodowe Kategoria:Rośliny trujące Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza