Język keczua, kiczua (runa simi – „język ludzi”; ) – język z rodziny keczua, którym posługują się Indianie Keczua. Był językiem urzędowym imperium inkaskiego aż do jego upadku, a po konkwiście do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, przyjmując go za oficjalny język ewangelizacji (język misyjny). Obecnie językiem keczua posługuje się ok. 11 mln osób, głównie w Andach, od Argentyny, przez Ekwador po Kolumbię, a w Peru oraz Boliwii jest jednym z języków urzędowych (obok hiszpańskiego). Z języka keczua wywodzą się takie polskie wyrazy, jak inka, lama, puma, kauczuk, kondor czy guano.
Dialekty Keczua jest językiem silnie zróżnicowanym dialektalnie. Wyróżnia się 44 odmiany, często wzajemnie niezrozumiałeEthnologue language name index, wobec czego niektórzy badacze mówią raczej o rodzinie języków keczuańskich, bądź o tzw. makrojęzyku keczua. Największym prestiżem cieszy się odmiana z Cuzco, używana również jako lingua franca na terenach od jeziora Titicaca do Ayacucho.
Alfabet Do zapisu keczua stosuje się alfabet łaciński. Alfabet keczua składa się z następujących znaków: a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.
Fonetyka Spółgłoski wargowe dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne miękko-podniebienne języczkowe krtaniowe zwarte zwarte przydechowe ejektywne szczelinowe nosowe boczne uderzeniowe półotwarte
Samogłoski Język keczua ma trzy samogłoski: /a/, /i/, /u/. Po spółgłosce języczkowej /i/ i /u/ brzmią jak [e] i [o]. Akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę wyrazu. Nie ma tonów ani iloczasu.
Gramatyka Keczua jest bardzo regularnym językiem aglutynacyjnym. Typowy szyk wyrazów w zdaniu to SOV. Szczególną cechą gramatyczną jest dwuosobowa odmiana czasownika (zgodność czasownika z podmiotem i jednocześnie z dopełnieniem). Język keczua także gramatycznie oddaje przekonanie nadawcy o prawdziwości stwierdzenia (). Osobne przyrostki gramatyczne wskazują, kto odniesie korzyść z danej akcji i stosunek nadawcy na temat akcji.
Poszczególne sufiksy są „przylepiane” () do wyrazu, precyzując w ten sposób znaczenie. Przykład: wasi – dom wasi-yki – twój dom wasiyki-kuna – twoje domy wasiykikuna-manta – z twoich domów
Rzeczownik Rzeczowniki są nieodmienne, funkcje gramatyczne zaznaczane są przez szereg dodawanych doń przyrostków: llaqta – miasto llaqtata – do miasta llaqtamanta – z miasta llaqtapi – w mieście llaqtakama – aż do miasta
Przymiotnik Przymiotniki są nieodmienne hatun wasi – duży dom hatun wasikuna – duże domy
Czasownik Czasowniki odmieniają się przez osoby, czasy i tryby za pomocą licznych specjalnych przyrostków, które bliżej charakteryzują określany wyraz – mają znaczenie np. wątpiące, potwierdzające itd. Nie ma czasowników nieregularnych.
Przykład odmiany czasownika rimay (mówić) w czasie teraźniejszym: noqa rima-ni – mówię qan rima-nki – mówisz pay rima-n – on/ona mówi noqayku rima-yku – mówimy (tzw. my ekskluzywne, nieobejmujące rozmówcy) noqanchis rima-nchis – mówimy (my inkluzywne, obejmujące także rozmówców) qanhuna rima-nkichis – mówicie paykuna rima-nku – mówią
Czas przeszły tworzy się poprzez dodanie -ra- pomiędzy temat a końcówką: rima-ra-ni, rima-ra-nki itd.
Przeczenie tworzy się za pomocą podwójnej partykuły mana … chu np. mana riman-chu (on nie mówi).
Inne często używane sufiksy -chi- – znaczenie kauzatywne, np. qhaway – patrzeć, qhawa-chi-y – pokazać; -yoq – „z” np. lichi-yoq – z mlekiem -cha – zdrobnienie np. wasi-cha – domek -lla – „tylko” np. noqa-lla – tylko ja
Słownictwo Zasób leksykalny języka keczua opiera się na słownictwie lokalnym, choć istnieje również pewna liczba zapożyczeń z języka hiszpańskiego np. sirwisa – piwo, mediko – lekarz, turu – byk itd. Większość użytkowników jest dwujęzyczna, i również w peruwiańskiej odmianie języka hiszpańskiego istnieje wiele słów przejętych z keczua, np. papa ziemniaki.
Przypisy
Bibliografia Monografia keczua, perskiego, portugalskiego i rumuńskiego, pod red. Adama Weinsberga. – Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1987. ss. 13–37.
Linki zewnętrzne Gramatyka języka keczua Minirozmówki
Kategoria:Języki autochtoniczne Ameryki Język keczua Kategoria:Języki Chile Kategoria:Języki Kolumbii Kategoria:Języki Argentyny Kategoria:Języki Peru Kategoria:Języki Brazylii Kategoria:Języki Boliwii Kategoria:Języki Ekwadoru