Kandyd, czyli optymizm – oświeceniowa satyryczna powiastka filozoficzna francuskiego filozofa Voltaire’a, po raz pierwszy wydana w 1759 r. Pełny tytuł powiastki brzmi Candide, ou L'Optimisme, traduit de l'Allemand de M. Le Docteur Ralph, avec les additions qu'on a trouvées dans la poche du docteur, lorsqu'il mourut à Minden, l'an de grâce 1759, a w polskim nowym przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego: Kandyd, czyli optymizm. Dzieło przełożone z niemieckiego rękopisu doktora Ralfa z przyczynkami znalezionymi w kieszeni tegoż doktora zmarłego w Minden roku Pańskiego 1759. Pierwsze zaś polskie wydanie w przekładzie Jacka Przybylskiego pochodzi jeszcze z czasów I Rzeczypospolitej i ukazało się w 1780 roku. Tytułowy bohater, Kandyd, który na początku powiastki żyje w cieplarnianych warunkach („raju ziemskim”) na zamku w Westfalii i jest karmiony przez swojego preceptora Panglossa leibnizowską filozofią optymizmu, na skutek nieszczęśliwego zbiegu okoliczności zostaje wygnany z tego raju i, tułając się po różnych krajach i kontynentach, przeżywa nieprawdopodobne przygody, które nieustannie wystawiają na szwank jego wiarę w dobroć świata. Na końcu powiastki Voltaire odrzuca twierdzenie Leibniza, jakoby ludzie żyli w „” i ustami Kandyda stawia tezę, że „trzeba uprawiać nasz ogródek”.

Kandyd jest napisany stylem ironicznym i sarkastycznym, cechuje się szybką narracją, pełną fantastycznych wydarzeń i nagłych zwrotów akcji. W warstwie treściowej Kandyd wykazuje cechy tak zwanej „powieści rozwojowej” (Bildungsroman) i powieści łotrzykowskiej, będąc jednocześnie parodią powieści przygodowych i romansów swojej epoki. Akcja Kandyda jest częściowo oparta na faktach historycznych, nawiązując np. do wydarzeń wojny siedmioletniej i trzęsienia ziemi w Lizbonie w 1755 r. W Kandydzie znajduje swoje odzwierciedlenie wiele problemów filozoficznych, na które zarówno w XVIII wieku jak i obecnie próbują znaleźć odpowiedź filozofowie – przede wszystkim problem zła. Przybierając postać alegorii, Kandyd jest satyrą na sposób rozpatrywania tych kwestii filozoficznych przez filozofów jak i samych filozofów (przede wszystkim koncentrując się tu na filozofii leibnizowskiej), ale też inne podmioty społeczeństwa oświeceniowego – kler, teologów, rządy i armie.

Natychmiast po publikacji Kandyd odniósł ogromny sukces wydawniczy, stając się też jednak wielkim skandalem. Książka (którą Voltaire wydał anonimowo) w wielu krajach była zakazywana – oskarżano ją o bluźnierstwo, podburzanie do niepokojów politycznych i antyintelektualizm. Obecnie Kandyd jest uważany za największe dzieło Voltaire’a i jedno z najważniejszych dzieł literatury francuskiej. thumb|245px|Voltaire

Tło historyczne i literackie Trzęsienie ziemi w Lizbonie w 1755 thumb|350px|left|Trzęsienie ziemi w Lizbonie w 1755 r. Inspiracją do napisania Kandyda był dla Voltaire’a szereg wydarzeń historycznych, przede wszystkim wojna siedmioletnia i trzęsienie ziemi w Lizbonie w 1755 r. Zwłaszcza to ostatnie wydarzenie, podczas którego 1 listopada (w Dzień Wszystkich Świętych) 1755 r., na skutek trzęsienia ziemi i będącego jego skutkiem tsunami i pożarów zginęło według niektórych szacunków ok. 100 tys. osób, wstrząsnęło umysłami XVIII-wiecznych teologów, jak również samego Voltaire’a. Wydarzenie to przede wszystkim podważyło współczesną doktrynę optymizmu, opartego na teodycei Gotfrieda Wilhelma Leibniza, według której żyjemy na najlepszym z możliwych światów, ponieważ Bóg musi pragnąć dobra, a zło, którego na co dzień doświadczamy, jest tylko niezbędne dla doskonalenia całościPorównaj też: Gdyby ten świat nie był najlepszy z możliwych, Bóg nie byłby go stworzył. (Gottfried Wilhelm von Leibniz, Teodycea 1, 8). Trzęsienie ziemi było dla filozofów i myślicieli owego czasu bardzo trudne do pogodzenia z taką wizją świata.

thumb|Jean-Jacques Rousseau Po tej klęsce żywiołowej Voltaire odrzucał leibnizowski optymizm. Zarówno w Kandydzie jak i swoim Poemacie o zagładzie Lizbony (Poème sur le désastre de Lisbonne) opisał trzęsienie, uznając je za jedną z największych katastrof na tym „najlepszym z możliwych światów”. Przyczyną tego pesymizmu mogło być też wyolbrzymianie rozmiarów zniszczeń po trzęsieniu ziemi w przesadzonych relacjach z tego wydarzenia, jakie krążyły wtedy po Europie. Swoją wiedzę o trzęsieniu ziemi w Lizbonie Voltaire czerpał prawdopodobnie z opublikowanego w 1755 r. dzieła Relation historique du Tremblement de Terre survenu à Lisbonne autorstwa Ange Goudara.

Przyjmuje się, że bezpośrednim bodźcem, który skłonił Voltaire’a do napisania Kandyda, był natomiast tzw. List o Opatrzności szwajcarskiego filozofa Jean-Jacques’a Rousseau, który ten napisał do Voltaire’a po przeczytaniu w 1756 r. jego Poematu o zagładzie Lizbony. W swoim liście Rousseau stwierdził najpierw, że był „uderzony, iż widzi tego biednego człowieka przywalonego, aby tak rzec, pomyślnością i sławą, jak gorzko wciąż deklamuje przeciw nędzom życia i znajduje ustawicznie, że wszystko jest złe, powziął szalony pomysł, aby mu przemówić do duszy i udowodnić mu, że wszystko jest dobre”, następnie wystąpił w obronie Opatrzności (czyli opieki Boskiej nad ludzkością), której istnienie Voltaire podawał w wątpliwość. Kandyd jest więc w pewnym sensie odpowiedzią na ten list Rousseau.

Inspiracje literackie thumb|150px|Frontyspis Przygód Simplicissimusa, książki, która była jedną z inspiracji Kandyda Kolejnym źródłem inspiracji Voltaire’a mogła być literatura niemiecka, zwłaszcza rozgrywające się podczas wojny trzydziestoletniej Przygody Simplicissimusa Hansa Jakoba Christoffela von Grimmelshausena z 1669 r. Tytułowy bohater tej najbardziej znanej niemieckiej powieści łotrzykowskiej jest uosobieniem cech niemieckiego charakteru narodowego, jak go postrzegano w XVIII wieku, to jest prostoty, naiwności i sentymentalizmu, w których to cechach bardzo przypomina Kandyda.

Podczas pisania Kandyda Voltaire prawdopodobnie czerpał też z innych wzorów literackich. Z literatury angielskiej najwyraźniejsze pokrewieństwa powieść Voltaire’a wykazuje z Podróżami Guliwera Jonathana Swifta z 1726 r. (pechowy i nieobdarzony dużym sprytem Guliwer, podobnie jak Kandyd, podróżuje do odległych krajów, gdzie przeżywa nieprawdopodobne przygody). Z literatury francuskiej inspiracją dla Kandyda mogły być Przygody Telemacha François Fénelona z 1699 r. oraz powieść Le Cosmopolite Louis-Charlesa Fougeret de Monbron z 1750 r. W Podróżach Telemacha występuje postać roztropnego nauczyciela, którego Voltaire mógł sparodiować w postaci Panglossa; bohater powieści Monbrona z kolei odbywa szereg podróży, które doprowadzają go, podobnie jak Kandyda, do utraty złudzeń.

Wydanie Kandyda Powstanie dzieła thumb|300px|left|Voltaire przy swoim biurku Voltaire (którego prawdziwe imię i nazwisko brzmiało François Marie Arouet, żył w latach 1694–1778), kiedy wydarzyło się trzęsienie ziemi w Lizbonie, był już słynnym pisarzem, znanym ze swojego talentu satyrycznego. W 1746 r. został członkiem Akademii Francuskiej. Był deistą, gorącym propagatorem tolerancji religijnej i krytykiem rządów autorytarnych, które określał mianem „tyrańskich”. Kandyd jest nie tylko najbardziej znanym dziełem z bardzo obszernej twórczości Voltaire’a, obejmującej dzieła filozoficzne, polityczne i literackie. Kandyd jest również najbardziej znanym przykładem gatunku literackiego powiastki filozoficznej (conte philosophique), którego Voltaire był współtwórcą i który zdobył sobie znaczną popularność w XVIII i na początku XIX wieku. Do gatunku tego należały też takie wcześniejsze utwory Voltaire’a jak Zadig, Mikromegas i Prostaczek; wszystkie stanowiły krytykę XVIII-wiecznego społeczeństwa, ubraną w szatę alegorii i lekkiej, dowcipnej prozy literackiej.

Dokładna data napisania Kandyda jest nieznana; prawdopodobnie Voltaire zaczął pracę nad utworem w 1757 r. i ukończył ją pod koniec 1758 r. Uważa się, że większą część utworu Voltaire napisał w swoim domu w Ferney, fragmenty powstały również na dworze Karola Teodora Wittelsbacha, elektora Palatynatu, w Schwetzingen w Niemczech, gdzie Voltaire przebywał przez trzy tygodnie w 1758 r. Legenda mówiąca o tym, jakoby Voltaire napisał Kandyda w trzy dni, nie jest zgodna z prawdą; przekonanie to pochodzi prawdopodobnie z błędnego zrozumienia pracy La Vie intime de Voltaire aux Délices et à Ferney Luciena Pereya i Gastona Maugrasa z 1885 r. Przyczyną tej legendy może też być rwany tok narracji i pozornie chaotyczna konstrukcja Kandyda, w rzeczywistości starannie zaplanowana przez autora.

Rękopisy Zachował się tylko jeden rękopis Kandyda pochodzący sprzed publikacji dzieła w 1759 r. Rękopis ten (tzw. La Vallière Manuscript) został odkryty przez Irę O. Wade’a w 1956 r. Prawdopodobnie Voltaire wysyłał ten rękopis partiami do księcia i księżnej La Vallière jesienią 1758 r. Pod koniec XVIII wieku został przesłany do Bibliothèque de l'Arsenal, gdzie pozostawał nieodkryty przez prawie 200 lat. Rękopis La Vallière był prawdopodobnie dyktowany przez Voltaire’a jego sekretarzowi Wagnière’owi, następnie pisarz bezpośrednio na nim nanosił poprawki. Przypuszcza się, że istniał też drugi rękopis, przepisany przez Wagnière'a i przesłany elektorowi Karolowi Teodorowi, który gościł Voltaire’a latem 1758 r., rękopis ten nie został jednak odnaleziony.

Wydanie dzieła w 1759 Kandyd został wydany przez Voltaire’a jednocześnie w pięciu krajach na początku stycznia 1759 r. (dokładna data publikacji nie jest znana). Z tego roku tylko w języku francuskim zachowało się do dziś aż 17 wydań Kandyda (nie jest do końca ustalone, które z nich jest najwcześniejsze). Jeszcze w tym samym roku Kandyd został przetłumaczony też na inne języki: włoski i (trzykrotnie) na angielski. Z powodu kontrowersyjnych czy wręcz „wywrotowych” treści książki Voltaire wydał dzieło anonimowo jednocześnie w kilku oficynach; wydawcy byli zobowiązani do zachowania jego autorstwa w tajemnicy, chociaż autorstwa Voltaire’a większość czytelników i tak się domyślała. Największą liczbę egzemplarzy wydrukowano w Genewie w oficynie braci Kramer, Amsterdamie u Marca-Michela Reya, Londynie u Jeana Nurse’a i Paryżu w oficynie Lamberta.

W późniejszych wydaniach Voltaire wprowadzał jeszcze w Kandydzie przeważnie niewielkie poprawki, jedyna poważna zmiana tekstu nastąpiła w 1761 r., kiedy to Voltaire poszerzył rozdział XXII, dotyczący pobytu Kandyda we Francji (uczynił to za namową księcia La Vallière, który w pierwotnej wersji widział pewne niedostatki). Ostatnie wydanie Kandyda, które było autoryzowane przez Voltaire’a i ukazało się jeszcze za jego życia, zostało opublikowane w oficynie Cramera w 1775 r. jako część tak zwanych l'éditions encadrées („edycji nadzorowanych”).

Ilustracje książki thumb|left|Portret Voltaire’a Jeana-Michela Moreau thumb|Jean-Michel Moreau był też autorem rysunku przedstawiającego alegorię I rozbioru Polski, na podstawie którego Nicolas Noël Le Mire wykonał powyższy miedzioryt Voltaire był z gruntu przeciwny zamieszczaniu ilustracji w swoich dziełach, czemu dał wyraz np. w liście do pisarza i wydawcy Charlesa Josepha Panckouckela z 1778 r.:

Pomimo tego niechętnego stosunku Voltaire’a do zamieszczania rycin w jego dziełach, Kandyd był ilustrowany już w XVIII wieku. Pierwszym ilustratorem Kandyda był Jean-Michel Moreau. W 1787 wykonał on szereg rysunków do powieści, cztery z nich stały się podstawą rycin wykonanych przez Pierre-Charlesa Baquoy i zamieszczonych w dziełach zebranych Voltaire’a (Oeuvres Complètes de Voltaire) z tegoż roku. Po raz drugi rysunki Moreau zostały wykorzystane do wykonania rycin przez różnych grafików do wydania w 1803 r. XX-wieczny artysta Paul Klee stwierdził, że czytając Kandyda odkrył swój własny styl artystyczny, sam też zilustrował powiastkę Voltaire’a w 1920 r. Ilustracje Moreau zostały też wykorzystane w niniejszym artykule w streszczeniu powieści.

Streszczenie