thumb|Oficer huzarów Księstwa Warszawskiego w dolmanie, mentyku, z szabeltasem i innymi typowymi szczegółami wyposażenia (mal. Jan Chełmiński, 1913) Huzarzy (lp. huzar od – rozbójnikCo według A. Brücknera miałoby pochodzić od słowiańskiego chąsa, por. chasa/hasa – czeladź, służba, także zbrojna (Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 1927, t. I, s. 174).) – formacja lekkiej jazdy umundurowana i uzbrojona na sposób węgierskiSłownik wyrazów obcych PWN. Warszawa: PWN, 1991, s. 348.. Jej podstawową broń stanowiły szable oraz lekka broń strzelecka, a charakterystycznym elementem umundurowania był dolman i mentyk. Formacja powstała w XV–XVI wiekuEncyklopedia wojskowa, dz. cyt., t. 1, s. 357..
Charakterystyka Umundurowanie, wyposażenie, wygląd Uzbrojenie huzarów stanowiła szabla – do walki zawieszana na temblaku, krótki karabinek kawaleryjski (bandolet) noszony po prawej stronie na bandolierze oraz para skałkowych pistoletów w olstrach. Ich charakterystycznym umundurowaniem były krótkie haftowane (szamerowane) i obszyte barankiem kurtki – dolmany, oraz obcisłe zdobione (cyfrowane) spodnie (rajtuzy). Na obcisłą kurtkę zarzucana była pelerynka zwana mentykiem. Do typowego wyposażenia huzara należał też szabeltas (będący pozostałością po używanym przez raców sajdaku), dwubarwnie przeplatany pas-szarfa oraz tzw. węgierskie buty o obniżonej i miękkiej cholewie z wycięciem, później zdobione czasem chwastamiAlbert Seaton: The Austro-Hungarian Army of the Seven Years War. Oxford: Osprey Publishing, 2002, s. 35.. Za wyróżniające nakrycie głowy służyła wysoka czapka: wcześniej skrzydlaty kołpak, czyli mirliton oraz kuczma, w XIX w. na ogół kuczma lub czako. Huzarskim zwyczajem było początkowo golenie głowy z pozostawieniem jednego długiego loka (jak kozacki osełedec), co później zastąpiły długie włosy z lokami bądź zaplatane w warkoczyki; do żołnierskiej tradycji należały też obfite wąsyRené Chartrand: Louis XIV’s Army. Oxford: Osprey Publishing, 2005, s. 37; Uniforms of the Peninsular War, dz. cyt., s. 30. i chętnie noszone w uszach kolczyki. Efektownie barwne w późniejszych czasach umundurowanie huzarów, wcześniej cechowała skromniejsza i ciemniejsza kolorystyka: od czerni, ciemnozielonego i ciemnoniebieskiego (granatowego) do ich jaśniejszych odcieniPor. wzory europejskich mundurów huzarskich u I.T. Schicka (Battledress: The uniforms of the world’s great armies 1700 to the present, dz. cyt.). Uniformy typu huzarskiego były później charakterystyczne także dla francuskich szaserów (The Cavalry, dz. cyt., s. 109) i napoleońskiej artylerii gwardii; ubiory huzarskie nosili też przejściowo dragoni niektórych armii, np. hiszpańscy, angielscy (Uniforms of the Peninsular War, dz. cyt., s. 6–7)..
Podobnie jak w innych oddziałach lekkiej jazdy (szwoleżerowie, ułani), huzarzy używali charakterystycznych czapraków (filcowych lub sukiennych) o wydłużonych z tyłu końcach („ogonach”), które niekiedy podpinano do bojuCharles Wilson, Arthur Kipling: Uniforms of The Peninsular War, dz. cyt., s. 6.. Jako wierzchowce służyły niewielkie, lecz wytrzymałe konie, o silnej budowie i zwartym pokroju, ćwiczone do wykonywania w boju zwrotów bez udziału walczącego jeźdźca. W odróżnieniu od innych formacji kawaleryjskich, pierwotnie nie dobierano ich pod względem jednolitego umaszczenia (częste były za to nisko cenione konie srokate, tarantowate, dereszowate)The Cavalry, dz. cyt., s. 110, 120.. Później, gdy huzarów ostatecznie przekształcono w regularną kawalerię bojową, korzystali oni (np. w XIX wieku) już z okazalszych, ale ścigłych wierzchowców, odpowiednio dobieranych umaszczeniem w ramach szwadronów i pułków.
Zastosowanie bojowe i taktyka walki
thumb|Huzar francuski z okresu napoleońskiego (1804) W okresie wojen napoleońskich zadania huzarów ograniczały się głównie do rekonesansu terenów położonych w pobliżu przemarszu głównej kolumny wojsk.
Regimenty huzarów formowały swoje szwadrony w szyku bojowym i przeczesywały okolicę. W przypadku nawiązania kontaktu z nieprzyjacielem szwadron czołowy przegrupowywał się w galopie, frontem strzelców osłaniając pozostający w tyle regiment. Nawiązawszy kontakt bojowy, huzarzy-harcownicy oddawali salwę karabinową na 100 m. przed pozycjami nieprzyjaciela. Celem byli przede wszystkim oficerowie przeciwnika. Później, z pistoletami w prawej ręce i dobytymi szablami, wiszącymi u nadgarstków na temblakach, szarżowali, zachowując pistoletową kulę aż do ostatniego momentu. W końcu przekładali pistolet do lewej dłoni i rozpoczynali walkę szablami.
Gdy szarża wymagała wsparcia całego regimentu, poszczególne szwadrony nacierały rozwiniętymi falami na prawe lub lewe skrzydło, starając się maksymalnie wykorzystać siłę uderzenia.
Zadania defensywne huzarów polegały głównie na kontrolowaniu ruchów przeciwnika poprzez wymuszanie kontaktu bojowego i dzięki temu eliminowanie czynnika zaskoczenia oraz na ukrywaniu ruchów głównej kolumny własnych wojsk poprzez działania pozorowane i nękanie atakami.
Status społeczny thumb|Pruscy huzarzy napastujący polską rodzinę szlachecką (mal. Adolph von Menzel, 1850) W odróżnieniu od innych formacji kawaleryjskich, gdzie przyjmowano młodzież szlachecką i lepszego pochodzenia, a w których służba uchodziła za zaszczyt, do jednostek huzarskich rekrutowano ochotników z niższych klas społecznych, niejednokrotnie elementy zdeklasowane, a nawet ze środowisk kryminogennych. Również do stopni oficerskich dopuszczano wyjątkowo osoby nieszlacheckiego pochodzeniaPor. «huzar» w Słownik języka polskiego (red. W. Doroszewski).. Skutkiem tego był początkowo ich niski status w armii, nim w XIX wieku stali się kawaleryjską elitą, będąc wówczas często zaliczani do jednostek gwardyjskich. Początkowo jednak nawet w niewybrednej armii pruskiej uznawano ich za parweniuszyThe Cavalry, dz. cyt., s. 110.. Znani na ogół z niekarności, prostactwa, brutalności i łupiestwa huzarzy XVIII-wiecznych armii europejskich budzili swym pojawieniem lęk i obawę nie tylko wśród ludności cywilnej. Obyczaje ich powszechnie uważano za barbarzyńskie, a ich samych „za niewiele więcej niż konnych bandytów”, według określenia jednego z francuskich dowódcówThe Cavalry, dz. cyt., s. 95–96.. Okazywane na polach bitew męstwo, zdolności bojowe i niekiedy straceńcza odwaga stopniowo zmieniały ten niekorzystny wizerunek huzara, nadając mu z czasem cechy heroiczne.
Historia Geneza thumb|XVI-wieczny huzar węgierski (rac) z ówczesnym wyposażeniem: lekką kopią, szablą i tzw. tarczą skrzydlatą Pierwowzorem tej formacji byli racowie, którzy na przełomie XV–XVI wieku po odrzuceniu kopii, tarcz i pozostałego uzbrojenia ochronnego przekształcili się ostatecznie w huzarów.
Austriaccy Habsburgowie korzystali z nieregularnej jazdy węgierskiej już w XV wieku, lecz dopiero w 1688 formalnie utworzyli jej pierwsze regimenty jako jednostki półstałe, gdy oczywista stała się potrzeba posiadania również takiej lekkiej kawaleriiThe Cavalry, dz. cyt., s. 95.. W państwie Habsburgów odgrywały one szczególną rolę w strzeżeniu na południu tzw. granicy wojskowej (Militärgrenze) przed niespodziewanymi napadami z ziem osmańskich Turków, zapewniając doraźną obronę i współdziałając z wojskami regularnymi przy dobrej znajomości miejscowych warunków. Konnica ta działała niezależnie, w niewielkich grupach, w trudnym terenie wykluczającym użycie większych regularnych oddziałów. Wykorzystywano ją do służby wartowniczej, patrolowania, szerszych działań rozpoznawczych, do pościgu i zaskakujących napadów. Większe zgrupowania huzarów zdolne były do dokonywania dalekosiężnych wypadów (zagonów) na terytorium przeciwnikaThe Cavalry, dz. cyt., s. 120. Często przytaczanym w historii wojskowości przykładem jest wyprawa 3,5 tysiąca huzarów Andrása Hadika na Berlin w październiku 1757 (tamże)..
W armiach europejskich thumb|Wachmistrz (maréchal des logis) francuskiego regimentu Esterházy’ego W połowie XVIII wieku armia austriackich Habsburgów dysponowała już 12 pułkami huzarów, złożonych regulaminowo z 12 kompanii (6 szwadronów) po 110 ludziRobert Kisiel: Praga 1757. Warszawa: Bellona, 2003, s. 67–68.. Wcześniejsze stany przewidywały stan 10 kompanii (5 szwadronów) po 100 ludzi, tzn. 1000 kawalerzystów do boju, lecz wzmocnione regimenty w 1744/1745 liczyły 1000–1400 żołnierzyRobert Kisiel: Strzegom–Dobromierz 1745. Warszawa: Bellona, 2001, s. 41.. Formacja ta występująca w armii austro-węgierskiej aż do początków XX wieku (tj. do pierwszej wojny światowej), była stopniowo przejmowana przez inne armie europejskie i amerykańskie, osiągając największą popularność w XIX stuleciu. Do najbardziej znanych należały regimenty wystawione przez rodziny Esterházych, Baranyai, Kálnoky, Erdődy, a także przez wybitnych węgierskich dowódców huzarów w służbie cesarskiej – Nádasdy’ego i Hadika.
Poza Austrią najwcześniej jednostki huzarskie organizowano we Francji, gdzie pierwszy pułk sformowano z cesarskich dezerterów już w 1692, a w 1701 powstał późniejszy regiment Rattsky’egoRené Chartrand: Louis XIV’s Army, dz. cyt., s. 24, 36–37.. Istotny początek rozwojowi tej formacji dało jednak powstanie regimentu Bercheny’ego, formowanego z węgierskich emigrantów w latach 1719–1720 przez hr. László Bercsényi po upadku powstania RakoczegoW Stambule, w porozumieniu z Filipem Orleańskim (Raymond Boissau: La levée de Bercheny-hussards. „Revue historique des armées” nr 255 (2009).).. Kolejno powstały dwa pułki utworzone przez hrabiów Esterházych: pierwszy w Strasburgu (1735), sformowany na koszt własny i znany potem (1764) jako regiment Davida, oraz tzw. drugiej formacji, powstały z inicjatywy francuskiej w 1764, pod komendą młodszego hr. Esterházy’ego. Wszystkie te jednostki wyróżniły się w późniejszych wojnach rewolucyjnej Francji i napoleońskich, kiedy w armii francuskiej powstało najwięcej pułków huzarskich. Wśród nich zjawiskiem specyficznym, choć krótkotrwałym (1792-1793) było utworzenie w wojskach gen. Dumouriez rewolucyjnego pułku „huzarów śmierci” (hussards de la mort)Powstali w listopadzie 1792 w Mairieux z ochotników departamentu Nord, jako wzorowani zapewne na 5 pułku huzarów pruskich (z 1741), przeformowani później i przypisani do 14 pułku strzelców konnych i 10 pułku huzarów (Krzysztof Komaniecki: Huzarzy śmierci. „Kawaleria” nr 2 (2001), s. 19–20).. thumb|Pruski huzar kontyngentu magdeburskiego W Prusach pierwszy niewielki oddział huzarów utworzono w 1721; początkowo liczył zaledwie 30 jeźdźców, lecz w 1731 Fryderyk Wilhelm sformował z nich jednostkę przybocznej gwardii huzarskiej. Przejęta przez Fryderyka Wielkiego armia pruska liczyła już 2 regimenty, zreorganizowane w latach 1741–1745 i rozwinięte do 8 jednostek; do 1773 było ich dziesięć – każdy złożony z 10 szwadronów i liczący niemal 1500 ludziThe Cavalry, dz. cyt., s. 109.. Do znanych i cenionych zaliczał się 7 regiment („żółci huzarzy”)Stanisław Salmonowicz: Fryderyk II. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 59., 6 pułk „brunatnych huzarów” von Wernera czy 5 regiment von Ruescha („czarni huzarzy”, zwani też „huzarami śmierci” ze względu na noszone na mirlitonach odpowiednie oznaki). W armii fryderycjańskiej huzarzy pełnili jeszcze dodatkową rolę strażniczą rodzaju wojskowej policji (żandarmerii), do której zadań należało zawsze tworzenie kordonu ochronnego wokół obozowisk i w razie potrzeby ściganie w terenie i chwytanie dezerterów.