thumb|Przykładowe grupy zgłoskowe systemu stenograficznego Polińskiego Stenografia (gr. stenós „ciasny”, gráphein „pisać”), tachygrafia (gr. tachýs „szybki”) – skrócona, symboliczna metoda zapisu; zwiększa jego szybkość lub zwięzłość, w porównaniu z tradycyjnymi dla danego języka metodami. Istnieje wiele form zapisu stenograficznego, więcej niż klasycznych alfabetów, czyli tzw. pisma długiego. Najlepsze z nich pozwalają dobrze wytrenowanemu stenografowi pisać szybciej niż ktokolwiek zdolny jest mówić.
Stenografia cieszyła się znacznie większą popularnością w przeszłości, przed wynalezieniem przenośnych urządzeń do nagrywania głosu. Metody stenograficzne, zwane też systemami, nakierowane były albo na zapis bieżącej mowy (przede wszystkim w parlamentach), albo na usprawnienie pracy biurowej i dziennikarskiej (także w wojsku). W wielu krajach nagrania dźwiękowego wciąż nie uznaje się za dowód sądowy, w przeciwieństwie do stenogramu. W niektórych stanach USA protokołowane są rozprawy sądowe przez .
Historia Starożytność Uwaga wstępna Systemy pisemne powstałe ewolucyjnie od pisma obrazkowego (np. pismo hieratyczne, pismo demotyczne od hieroglifów, czy np. współczesne pismo arabskie, które jest o wiele szybsze od pisma łacińskiego) należałoby zaliczyć do stenografii, gdyż wydatnie przyspieszały proces utrwalania myśli, ale nie były one jeszcze tak skuteczne, żeby pozwalać na zapis bieżącej mowy. Do systemów stenograficznych zaliczać należy metody utworzone specjalnie w celu jak najszybszego pisania.
Potrzeba protokołowania obrad i przemówień związana jest bezpośrednio z demokratycznymi formami sprawowania władzy.
Starożytne Chiny thumb|Pismo trawiaste w Traktacie o kaligrafii Sun Guotinga W cesarskich Chinach powstało pismo urzędnicze na bazie pisma chińskiego, zwane caoshu, czyli pismo trawiaste. Wymagało wysokich kwalifikacji i doskonałej znajomości systemu, ponieważ było bardzo trudne w odczycie.
Starożytna Grecja Wynalazek pisma stenograficznego przypisuje się Ksenofontowi, uczniowi Sokratesa. Zachowało się niewiele zabytków, głównym jest Kamień Akropolski z ok. 4 w. p.n.e. (przechowywany w Muzeum Brytyjskim). Był to system sylabiczny, czyli w jednym znaku zapisywano całą sylabę.
W czasach rzymskich wykłady Epikteta zostały spisane po grecku przez Flawiusza Arriana za pomocą znaków stenograficznychJerzy Łanowski, 500 zagadek antycznych Warszawa 1966 s. 82..
Starożytny Rzym Brachygrafia
Powszechne stosowanie prawa i republikańskie mechanizmy sprawowania władzy spowodowały potrzebę protokołowania procedur. Przy urzędach zatrudniano licznych pisarzy, zwanych notariuszami. Opracowali oni początkowo na swój użytek system zapisu skrótowego, który w II w. p.n.e. Enniusz (239–169 r.p.n.e.), poeta rzymski, skodyfikował do listy około 1000 najpopularniejszych oznaczeń notae vulgares. Najsłynniejsze z nich (niektóre przetrwały do dziś) to: SPQR – Senatus Populusque Romanum NB – Nota Bene AUC – Ab Urbe Condita – Od Założenia Miasta (oznaczenie daty) oznaczenie liczby mnogiej przez podwojenie, np.: P = pater (ojciec), PP = patres (ojcowie) oznaczenie płci przez odwrócenie, np.: F = filius (syn), 7px|Lustrzane F = filia (córka) ligatury, np. & (et) etc. = et cetera (i tak dalej)
Skróty brachygraficzne używane są w różnych postaciach do dziś.
Noty tyrońskie thumb|Przykład not tyrońskich z transkrypcjąJan Michał Gumiński, Nieco wiadomości o stenografii, Warszawa, 1908.
Wynalazek pierwszego systemu stenograficznego (a właściwie tachygraficznego) przypisuje się Markowi Tuliuszowi Tyronowi, wyzwoleńcowi i długoletniemu przyjacielowi Marka Tuliusza Cycerona. Stworzył on uproszczony alfabet tachygraficzny, dopasowany do ówcześnie stosowanych narzędzi piśmienniczych, który oprócz prędkości zapewniał odpowiednią czytelność zapisu. Zaprojektował także pierwsze ok. 200 znaków specjalnych (siglae), czyli znaczników dla najczęściej powtarzających się wyrazów i pojęć. System szybko zdobył popularność w urzędach i handlu, i był wzbogacany o coraz to nowe znaczniki. Został uporządkowany przez Senekę, który „zamroził” rozwój siglae na liczbie 5000Stefania Bobrowska, Szymon Taub Dzieje stenografii, Katowice 1931, s. 10–13. . Oprócz znaczników noty tyrońskie posługiwały się również znanym wcześniej systemem skrótów brachygraficznych.
Cesarz Tytus Flawiusz miał, według Swetoniusza (Żywoty cezarów, Divus Titus werset 3Swetoniusz Trankwillus, Żywoty cezarów, Rzym 121, rozdział Boski Tytus, werset 3 (odsyłacz do tłumaczenia).), „bardzo szybko zwykł stenografować, bawiąc się i żartobliwie ścigając ze swymi sekretarzami” (E pluribus comperi, notis quoque excipere velocissime solitum, cum amanuensibus suis per ludum iocumque certantem(...)Tamże, w wersji oryginalnej.).
Noty tyrońskie zdobyły znaczną popularność wśród chrześcijan, którzy stosowali je do spisywania świadectw męczeństwaWaldir Cury, As Notas Tironianas o primeiro sistema organizado de taquigrafia, Rio de Janeiro, praca w formacie PDF (webarchive), s. 26. i protokołowania soborów.
Wraz z upadkiem Rzymu i narodzinami państw feudalnych zapotrzebowanie na tachygrafię stopniowo spadało. Uważa się, że sztuka ta wygasła około 1000 r.n.e.Według pracy Waldira Cury As Notas tironianas... ostatni znany dokument, w którym znaleziono znaki tyrońskie, datuje się na rok 1067 i pochodzi z Francji Filipa I. Zabytki not tyrońskich przechowały się w bibliotekach klasztornych.
Renesans stenografii thumb|Przykład stenografii w systemie Timothy Brighta (Characterie) Zainteresowanie stenografią odrodziło się w XVI-wiecznej Anglii. Parlamentaryzm, spory religijne epoki Stuartów i dynamiczny rozwój gospodarczy wytworzyły potrzebę metody szybkopisania. W roku 1588 wydał drukiemWedług W.J. Carlton, Timothe Bright, Doctor of Phisicke: A Memoir of „The Father of Modern Shorthand” (Elliot Stock, London 1911) „St. Paul’s Epistle to Titus written in Charactery” faksymile z roku 1586 – pisane odręcznie. Characterie; An Arte of Shorte, Swifte and Secrete Writing by CharacterW.J. Carlton, Timothe Bright, Doctor of Phisicke: A Memoir of „The Father of Modern Shorthand” (Elliot Stock, London 1911), s. 80–81 (Internet archive) – faksymile strony tytułowej., podręcznik do pierwszej od wieków skodyfikowanej stenografii opartej na średniowiecznych pracach . Jego system składał się z ok. 5000 arbitralnych znaków stworzonych na zasadzie funkcjonalnej. Autorem słowa stenografia był John Willis, który w 1602 roku wydał Art of Stenography z pierwszym systemem fonetycznym.
Trudno opisać wszystkie metody stenograficzne, ponieważ od czasów Timothy Brighta do końca II wojny światowej tylko dla języka angielskiego naliczono ponad 460 systemówSpis chronologiczny brytyjskich systemów stenograficznych od 1588 do 1950 – wyjątek z książki „THE STORY OF BRITISH SHORTHAND” (1951).. Niektóre różniły się od pierwowzorów tylko kosmetycznymi poprawkami, niewiele wprowadzało istotne nowości do sztuki i teorii stenografii.
thumb|Alfabet systemu Sheltona W 1626 roku wydał podręcznik pt. Tachygraphy. System jego stał się bardzo popularny, również wśród studentów najlepszych brytyjskich uniwersytetów. Używali go Samuel Pepys i Izaak Newton, jak również trzeci prezydent USA Thomas Jefferson. System Sheltona został przetłumaczony na język szwedzki i jako pierwszy od Starożytności użyty do dokumentowania obrad parlamentu. thumb|Fragment pamiętników Pepysa pisany systemem Sheltona
Oświecenie thumb|Przykład stenografii w systemie Gurneya W 1753 roku ukazał się system , na podstawie . Stał się najpopularniejszym systemem szybkopisania w Imperium Brytyjskim, aż do utrwalenia się pozycji Fonografii Pitmana. Metodą tą posługiwał się pisarz Charles DickensHugo Bowles, Dickens and the Stenographic Mind, Oxford University Press (2019). © Hugo Bowles. (DOI: 10.1093/oso/9780198829072.003.0002) – to tylko jedna z licznych na ten temat wzmianek w artykułach naukowych.. Rodzinna firma Gurneyów świadczyła usługi stenograficzne przy pomocy tej metody jeszcze w XX wiekuStrona www firmy Gurney’s Reporting była aktywna jeszcze w 2010 roku. Firma w 2017 została przejęta przez Auscript Australisia wraz z zasobami strony www..
thumb|Przykład stenografii w systemie Taylora W 1786 roku opublikował najczęściej tłumaczony na inne języki system stenograficzny. Składał się zaledwie z 19 znaków dla spółgłosek, samogłoski oznaczano kropkami, jeżeli było to niezbędne dla zrozumienia zapisu. Wprowadził jako standard do stenografii połączenie skrótowego zapisu i specjalnego alfabetu jako metody szybkopisania. System Taylora został przetłumaczony na francuski (np. system ), włoski (), niemiecki (), hiszpański () i inne, w tym na polski przez francuskiego emigranta, Feliksa Saxe.
Nowoczesność Stenografia anglojęzyczna konsekwentnie budowana była z wykorzystaniem znaków geometrycznych. Jednak większość języków europejskich (przede wszystkim germańskich i słowiańskich) ma o wiele bogatszą fonetykę i gramatykę, której ubogim zestawem znaków Taylora nie dało się oddać. Stąd w niektórych krajach powszechne zastosowanie stenografii opóźniło się nawet o 200 lat w stosunku do Anglii.
Franz Xaver Gabelsberger thumb|Przykład pisma w systemie Gabelsbergera z jego podręcznikaFranz Xaver Gabelsberger, Anleitung zur deutschen Redezeichenkunst oder Stenographie, Monachium, 1834. W 1834 roku pracę swoją sejmowi bawarskiemu przedstawił Franz Xaver Gabelsberger. Zerwał z angielską tradycją stenografii geometrycznej i opracował zupełnie nowe podejście: znaki kształtem nawiązujące do zwykłego pisma odręcznego. Nie oznacza to, że są one cząstkami liter pisma długiego, lecz ułożono je tak, by ręka nawykła do pisania nie odczuwała różnicy, czy pisze pismem długim, czy stenograficznym.
W stenografii Gabelsbergera zastosowano wiele nowatorskich technik, niektóre z nich pełne zastosowanie znalazły dopiero poza językiem niemieckim. Metoda kursywna (zwana też graficzną) dawała ogromne możliwości tworzenia skrótów i znaczników – stałych symboli dla słów. Samogłoski mogły być w niej symbolizowane położeniem spółgłoski następnej lub poprzedniej (i pismo wznosiło, u opuszczało), można je było wpisywać w spółgłoski przez zmianę ich kształtu (o symbolizowano wyokrągleniem obłych części spółgłoski). A symbolizowano tzw. znamieniem naciskowym, czyli pogrubieniem kreski przez zwiększony nacisk pióra lub ołówka (tzw. cieniowanie). Różne znaki można było pisać w różnych kierunkach i zmieniać ich znaczenie choćby tylko przez zmianę nachylenia.
Wielkie możliwości tworzywa graficznego tej metody pozwoliły na szybką jej adaptację na praktycznie wszystkie języki europejskie. Choć dla języka francuskiego, angielskiego, czy hiszpańskiego również ułożono system kursywny, dalej panowała w nich stenografia geometryczna pochodzenia angielskiego. Pochodne od Gabelsbergera systemy opanowały przede wszystkim kraje na wschód od Renu.
Izaak Pitman thumb|Przykład systemu Pitmana we współczesnej wersji Pitman 2000, wyimek z podręcznika