Georg Wilhelm Friedrich Hegel (ur. 27 sierpnia 1770 w Stuttgarcie, zm. 14 listopada 1831 w Berlinie) – filozof, uznawany za najważniejszego przedstawiciela idealizmu niemieckiego, pierwszego filozofa nowoczesnegoZob.Pańków M., Przedmowa do wydania polskiego [w:] Hegel G.W.F., Kehler F.C.H.V., Pańków M., Filozofia sztuki albo Estetyka: wykłady z semestru letniego 1826 roku w transkrypcji Friedricha Carla Hermanna Victora von Kehlera, Wydanie I, Biblioteka Klasyków Filozofii, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA : Fundacja na Rzecz Myślenia im. Barbary Skargi, 2021, ISBN 978-83-01-21581-1, OCLC 1236059168, s. XXVII [dostęp 2024-10-06]., a jednocześnie ostatniego z filozofów wielkich systemów. Twórca heglizmu. Miał wpływ na wielu filozofów, m.in. na Karla Marxa.
Życiorys Hegel urodził się w Stuttgarcie, w Księstwie Wirtembergii. Był pierwszym synem Georga Ludwiga Hegla (1733–1799), urzędnika na dworze księcia Karola Eugeniusza, i Marii Magdaleny Luizy Hegel (née Fromm, 1741–1783). Jego przodkowie ze strony ojca pochodzili z Austrii, skąd, jako protestanci, zmuszeni byli uciec w XVI wieku. Miał dwoje młodszego rodzeństwa – siostrę Christianę i brata Georga Ludwiga, który jako oficer w wojsku Napoleona zaginął podczas kampanii rosyjskiej w 1812 roku. Wczesna śmierć matki odbiła się na jego zdrowiu fizycznym i psychicznymTerry P. Pinkard, Hegel: a biography, wyd. Transferred to digital print., [Nachdr.], Cambridge: Cambridge Univ. Press, 2010, s. 2-4, ISBN 978-0-521-00387-2 (ang.)..
Rodzice Hegla dbali o jego edukację już od pierwszych lat życia – w wieku trzech lat został posłany do szkoły niemieckiej, a jego matka uczyła go łaciny, dzięki czemu dwa lata później mógł pójść do szkoły łacińskiej. W kolejnych latach uczestniczył w opłacanych przez ojca prywatnych lekcjach (m.in. języka francuskiego, angielskiego, geometrii) oraz uczęszczał do gimnazjum w Stuttgarcie. Czytał Shakespeare'a, Goethego, Schillera, klasyków greckich i łacińskich w oryginale, uczył się również języka hebrajskiegoKai Froeb, Maurizio Canfora, Illustrated Hegel-Biographie V. 1.10.1 [online], hegel.net [dostęp 2024-10-06] (ang.)..
W 1788 roku rozpoczął studia teologiczne na Tübinger Stift w Tybindze. Protestanckie seminarium rozczarowało go niskim poziomem nauczania i brakiem otwartości na nowe idee. Bardziej niż teologią, Hegel interesował się literaturą starożytnej Grecji oraz oświeceniem. Niechęć do sztywnej reguły seminarium oraz szerokie horyzonty intelektualne połączyły go z Friedrichem Hölderlinem i Friedrichem Schellingiem. We trzech zamieszkali w jednym pokoju i prowadzili dyskusje na temat filozofii oraz trwającej właśnie rewolucji francuskiejTerry P. Pinkard, Hegel: a biography, wyd. Transferred to digital print., [Nachdr.], Cambridge: Cambridge Univ. Press, 2010, s. 19 - 26, ISBN 978-0-521-00387-2 (ang.)..
Od 1801 wykładał na uniwersytecie w Jenie jako docent, przedstawił swoje poglądy w Phänomenologie des Geistes (Fenomenologia ducha, 1807), potem pracował jako dyrektor gimnazjum w Norymberdze (1808–1816). Napisał wtedy Wissenschaft der Logik (Nauka Logiki, 1812–1816). W roku 1816 został profesorem w Heidelbergu, tworząc następne dzieło: Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundriss (Encyklopedia nauk filozoficznych w zarysie,1817, 3 wyd. 1830). W roku 1818 został powołany na stanowisko profesora do Berlina. Tu ogłosił Grundlinien der Philosophie des Rechts (Zasady filozofii prawa, 1821). Jego wykłady z filozofii historii, sztuki, religii i historii filozofii wydał Karl Ludwig Michelet pt. G.W.F. Hegel's Werke, vollständige Ausgabe durch einen Verein von Freunden des Verewigten (1832–1845, 18 t., tom 19. ukazał się w 1887). Najnowsze kompletne wydanie wszystkich dzieł Hegla wychodziło w Berlinie w latach 30. XX wieku. Zdobył za życia wielu uczniów (heglizm) i pozycję największego niemieckiego filozofa. Umarł w czasie epidemii cholery, która wybuchła w Berlinie w 1831 r. Życie prywatne Hegel był żonaty. Miał z żoną troje dzieci i nieślubne dziecko z inną kobietą. Synem Hegla był historyk Karl von HegelMarion Kreis: Karl Hegel. Geschichtswissenschaftliche Bedeutung und wissenschaftsgeschichtlicher Standort (= Schriftenreihe der Historischen Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Bd. 84). Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen u.a. 2012, ..
Filozofia Rozbicie przez Kanta bytu na zjawisko poznawalne i na niepoznawalną rzecz samą w sobie wywołało sprzeciw w systemach absolutnych Fichtego, Schellinga i Hegla. Myślicielom tym chodziło o nawiązanie realnego poznawalnego związku z absolutem. Dedukcja zróżnicowanych zjawisk i form z nieokreślonego ja u Fichtego i z bezjakościowego, obojętnego absolutu u Schellinga, nie zadowala, podobnie jak dedukcja określonych mnogich z nieokreślonej jednej substancji u Spinozy. Zjawia się ostatnie i najwyższe zadanie idealizmu: jednoznaczna dedukcja zjawisk z absolutu. Aby to spełnić, musi absolut z nieokreślonego stać się określonym. To zadanie postawił sobie Hegel.
Jest on przekonany, że dedukcja się uda, jeśli pojmiemy absolut jako ducha, rozwijającego się z siebie. Takie ma znaczenie jego twierdzenie, że substancja musi stać się podmiotem. Zasadniczą tezą filozofii idealistycznej jest, że poznanie pojęć musi iść poprzez organizację ducha, umysłu. Umysł ten, ograniczony u Kanta tylko do rodzaju ludzkiego, spowodował rozbicie bytu na zjawisko i rzecz samą w sobie. U Hegla stwierdzamy tożsamość myślenia i bytu, powracamy do zdecydowanego racjonalizmu, nie nieokreślonego jasno jak przed Kantem, ale uświadomionego i świadomego swego znaczenia i swych konsekwencji. Świat jest historią rozwoju absolutnego ducha, który mając puste pojęcie samego siebie w logice metafizycznej, przechodzi poprzez etap uzewnętrznienia się w świecie zewnętrznym do pełnej świadomości absolutnego ducha.
Tu spotyka się z metodą dialektyczną, zapoczątkowaną w starożytności przez Platona, a rozwiniętą przez idealistyczny romantyzm niemiecki. Istotą rzeczywistości i prawdy jest sprzeczność. Jest ona równoznaczna z pojęciem zmiany, stawania się, wieczną pamięcią nieskończonego zadania. Twierdzenie, przeczenie, synteza, oto prawdziwe życie rzeczywistości i prawdy. Tak rozwija się duch, tak rozwija się indywiduum, tak rozwija się natura. Rzeczywistość i prawda, to nieustannie dokonująca się synteza wiecznych sprzeczności. Każde pojęcie zawiera w swej istocie własne zaprzeczenie, z czego wynika poznawcza tendencja do wytworzenia wyższej syntezy, która znów z kolei jest twierdzeniem, zawierającym w sobie własne zaprzeczenie. Jest to jednak nie tylko dialektyka filozoficznego myślenia, ale jest to też rozwój rzeczywisty świata, jest to akord ducha, który wyraża się w świecie, by wyzwolić się do pełnej świadomości. Stałe etapy tej drogi to kategorie myślenia i rzeczywistości. Rozwój dialektyczny pojęcia jest zarazem rozwojem logiki i metafizyki. Z dialektycznej metody Hegla wynika jego zasadniczy podział systemu własnej filozofii.
System nauki Hegel zamierzał zbudować całkowity system nauki, pojmując go jako całościową, a więc jedyną możliwą formę przedstawiania prawdy w nauce. „Prawda jest całością. Całością zaś jest tylko taka istota, która dzięki swemu rozwojowi dochodzi do swojego ostatecznego zakończenia”. System filozofii Hegla składać się miał z trzech części: logika – nauka o idei w sobie i dla siebie w jej całkowitej abstrakcji, składająca się z logiki subiektywnej (zajmującej się teorią bytu i wiedzy) oraz logiki obiektywnej (zajmującej się teorią pojęć). Poznanie ducha w sobie, jego konieczności w dialektycznym rozwoju, zawiera logika; w niej znajdujemy zasadniczą strukturę systematyczną, którą odnajdziemy łatwo w następnych fazach; filozofia przyrody – nauka o idei w jej innobycie (którą podzielił na mechanikę, fizykę i organikę). Obejmuje poznanie ducha w swej swoistości, ducha dla siebie. filozofia ducha – nauka o idei, która powraca z innobytu do siebie. Synteza form poprzednich w sobie i dla siebie, zawiera pełną świadomość dokonanego przejścia. W obrębie każdej fazy rozróżnia się 3 rodzaje form duchowych. Są to: Duch subiektywny, Duch obiektywny i Duch absolutny.
Filozofia ducha Duch subiektywny Podstawową kategorią filozofii Hegla jest duch (świadomość), który wyobcowuje się i ponownie się jedna ze sobą. Poprzez filozofię duch poznaje samego siebie jako podmiot i jako substancję. Podstawą poznania i jednocześnie podstawą rzeczywistości jest dialektyka. Podstawowa reguła dialektyki heglowskiej jest następująca: „Każda teza zawiera już w sobie antytezę, obydwie zaś zostają zniesione w syntezie”. Mimo tego zniesienia, synteza zapośrednicza w sobie zarówno tezę, jak i antytezę.
Duch subiektywny występuje w trzech różnych formach: duch wyłaniający się z przyrody i określony w sposób bezpośredni (badany przez antropologię); świadomość przeciwstawiająca się zastanej przyrodzie (badana przez fenomenologię); duch odnoszący się do własnych określeń (poznawany przez psychologię).
Fenomenologia ducha opublikowana w 1807 roku za etapy drogi świadomości do wiedzy absolutnej uważa: samowiedzę rozum ducha religię i wiedzę Ten proces poznania będzie miał kres, gdy pojęcie przedmiotu odpowiadać będzie przedmiotowi pojęcia. Forma subiektywna albo indywidualna ducha mówi nam o drodze jaką przebywa dusza ludzka, idąc od swych źródeł jako entelechii ciała organicznego aż do swego kresu, do świadomości identyczności z najwyższym duchem.
Duch obiektywny Duch obiektywny przekracza subiektywność, aby kształtować świat zewnętrzny zgodnie ze swoją wolą. Wytworem ducha obiektywnego jest prawo. Hegel opracował szczegółowo swoją filozofię prawa. Jej charakterystycznym uogólnieniem były słowa: „Co jest rozumne, jest rzeczywiste; a co jest rzeczywiste jest rozumne”. Ta zasada została przyjęta za pośrednictwem tzw. prawicy heglowskiej (staroheglizmu) jako półoficjalne hasło konserwatystów w państwie pruskim, sankcjonujące istniejący stan rzeczy, z kolei lewica heglowska (młodoheglizm) interpretowała to samo zdanie w ten sposób, że jeśli coś nie jest rozumne, nie jest też rzeczywiste, wyciągając stąd rewolucyjne wnioski dotyczące ustroju – nieracjonalny ustrój powinien ulec zniesieniu. Sam Hegel nie uważał państwa pruskiego za ucieleśnienie rozumności: rzeczywiste dla niego były nie byty historyczne, w rodzaju określonego państwa, ale wieczna teraźniejszość, która trwa zawsze i zawiera w sobie całą zniesioną przeszłość.
Prawo składało się według Hegla z trzech części: prawa abstrakcyjnego – zewnętrznej, obiektywnej formy moralności – subiektywnego odczucia, wewnętrznego przekonania etyki – zjednoczenia sfery subiektywnej i obiektywnej w postaci rodziny, społeczeństwa cywilnegoW polskich tłumaczeniach zastosowano krytykowany termin „społeczeństwo obywatelskie” zob. Paweł Stefan Załęski, Neoliberalizm i społeczeństwo obywatelskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2012, s. 49–59. i państwa, stanowiącego gwarancję wolności
Historia ludzkości jest historią triumfu wolności, z powodu wzajemnej zależności ludzi. Stan pierwotny – niewolnictwo – generuje potrzebę wolności, dzięki której zostaje obalone. Historia toczy się przechodząc z jednego stanu – tezy – w jego przeciwieństwo, czyli antytezę. W rezultacie wyłania się synteza, która staje się sama tezą. Ten proces jest jednak rozumny.