Kłobuck

Kłobuck () – miasto w Polsce położone w województwie śląskim, w powiecie kłobuckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kłobuck. Kłobuck leży na terenie historycznej Małopolski, w pobliżu jej granic z Wielkopolską i Górnym Śląskiem.

Kłobuck jest ośrodkiem administracyjnym, kulturalnym i gospodarczym o znaczeniu regionalnym w subregionie północnym województwa śląskiego. Położony jest w bliskim sąsiedztwie Częstochowy i jest miastem wspomagającym rozwój aglomeracji częstochowskiej.

Dawne Kłobucko było miastem królewskim położonym w końcu XVI wieku w tenucie krzepickiej w powiecie lelowskim województwa krakowskiego. W latach 1918–1939 Kłobuck wchodził w skład województwa kieleckiego, później po wojnie w latach 1945–1950 również był częścią województwa kieleckiego, a w latach 1950–1975 włączono go do województwa katowickiego. Według podziału administracyjnego z lat 1975–1998 miasto należało do województwa częstochowskiego. W wyniku reformy administracyjnej w 1999 roku włączony został do województwa śląskiego.

Według danych GUS z 2024 roku miasto miało 12080 mieszkańców.

Geografia Miasto położone jest na pograniczu dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych Wyżyny Wieluńskiej i Obniżenia Krzepickiego, będących elementami Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Kłobuck leży nad rzekami Białą Okszą i, przebiegającą częściowo wzdłuż południowo-wschodniej granicy miasta, Czarną Okszą (Kocinką) – prawymi dopływami Liswarty. Przez miasto przepływa również kilka mniejszych cieków.

Ukształtowanie terenu thumb|Wieża obserwacyjna na Dębowej Górze Miasto leży na pagórkowatym fragmencie Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej, nazywanym Pagórami Kłobuckimi. Rzeźba terenu wykazuje cechy poligeniczne, ukształtowana została poprzez działanie lodowca w trakcie zlodowacenia środkowopolskiego i erozję rzeczną.

Większość obszaru miasta leży na wysokości od 240 do 260 m n.p.m. Najwyższym wzniesieniem na terenie miasta, mającym wysokość 284,6 m n.p.m., jest Dębowa Góra znajdująca się na południowym krańcu Kłobucka.

Zagospodarowanie Kłobuck zajmuje obszar o powierzchni 47,46 km². W strukturze użytkowania gruntów dominującą pozycję zajmują użytki rolne, głównie grunty orne i łąki (71% powierzchni miasta). Lasy zajmują 20% powierzchni miasta. Pozostałe 9% zajmują tereny mieszkaniowe, tereny przemysłowe, usługowe i inne tereny zabudowane, a także parki, place, drogi, chodniki, grunty pod wodami i pozostałe grunty z wyłączeniem gruntów rolnych zabudowanych a związanych z działalnością rolniczą.

Środowisko przyrodnicze Ochrona przyrody Na terenie miasta Kłobuck w odległości 2 km na południe od śródmieścia rozciąga się rezerwat leśny Dębowa Góra. Ochronie podlegają w nim pozostałości pierwotnych lasów dębowo-grabowych porastających niegdyś okolice dzisiejszego miasta. Innym blisko położonym rezerwatem jest Zamczysko.

Lasy W granicach miasta znajduje się około 900 ha lasów, będących w większości częścią otaczających Kłobuck od północy i południowego zachodu kompleksów, które w sumie zajmują powierzchnię 4576 ha. Większość lasów w mieście znajduje się pod zarządem Nadleśnictwa Kłobuck, pozostała część znajduje się w posiadaniu prywatnych właścicieli. Siedziba Nadleśnictwa Kłobuck znajduje się w osadzie Nadleśnictwo Kłobuck, nie będącej formalnie częścią miasta Kłobuck.

Zbiorniki wodne W mieście brak jest większych naturalnych zbiorników wodnych. Na pograniczu sołectwa Rybno i Kłobucka znajduje się zbiornik retencyjny Zakrzew. Oprócz niego na terenie miasta znajduje się wiele mniejszych stawów rybnych. W pobliżu Kłobucka znajdują się również zalewy pełniące funkcje rekreacyjne we wsi Kamyk oraz retencyjno-rekreacyjny Zalew Ostrowy we wsi Ostrowy nad Okszą.

Galeria

Demografia Wykres liczby ludności miasta Kłobuck od roku 1622.

Liczba ludności miasta była kształtowana głównie przez jego gospodarcze wzloty i upadki. Populacja Kłobucka znacznie zmniejszyła się po II wojnie światowej, w której zginęła znacząca część, ludność żydowska. Największą liczbę mieszkańców odnotowano w 1995 roku, 14 104.

Piramida wieku mieszkańców Kłobucka w 2021 roku:690x480px

Toponimia thumb|Kłobuck w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Globukczo na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku.

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i notowana jest od XIII. W przeszłości funkcjonowały inne odmiany nazwy miasta, między innymi: Kłobucko, Kłobuczko, Kłobuczek. W 1257 odnotowano Globsek, 1271 Klobucko, 1297 Klobuczesk, 1326 Chlobusco, 1328 Chlobuscow, 1335 Clobuscho, 1336 Clobusco, 1340 Clobusczo, 1341 Clobuczsco, 1344 Clobuczko, 1374 Globusko, 1384 Clobug, 1393 Clopuz, Clopug, 1396 Clobuszko, 1403 Klobuk, 1494 Clobuszcho, 1535 Antiqua Clobuczko, Stare Klobucko, 1564 Klobuczko, Kłobuczko, 1629 Kłobuczko, 1650 Kłobucko, 1680 Kłobuczko, 1789 Kłobuck, 1877 Kłobuck.

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej formie Clobuczsko wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis. Współczesna nazwa używana jest od przełomu XVIII i XIX wieku. Istnieje kilka hipotez dotyczących pochodzenia nazwy miasta. Większość z nich skłania się ku szukaniu jej źródła w słowie kłobuk. Żadna z wersji nie została jednak w pełni potwierdzona, z powodu wieloznaczności tego słowa na przestrzeni dziejów.

Legenda, którą zapisał Jan Długosz podaje, iż nazwa Kłobuck pochodzi od kłobuka, czyli nakrycia głowy, znalezionego w miejscu zakładanej osady i uwidocznionego w średniowiecznym herbie miasta. Z lat 1552, 1556, 1565–1566 zachował się odcisk miejskiej pieczęci z herbem przedstawiającym żelazny hełm z szeroką kryzą.

Istnieje kilka teorii na temat nazwy. Pierwsza, która znalazła większe poparcie mówi że nazwa ma związek z geograficznym położeniem Kłobucka. Kłobuk w toponimii oznacza bowiem spiczasty wierzchołek, górkę, a miasto było w czasie jego lokacji najdalej wysuniętym na północny zachód w Małopolsce. Nazwa może mieć więc związek z położeniem na pagórkowatym terenie Wyżyny Wieluńskiej. Równolegle nazwę wywodzi się od nazwy osobowej Kłobuk z dodaniem przyrostkowego formantu przymiotnikowego -sk.

Historia Starożytność Jest bardzo prawdopodobne, iż przebiegała tędy odnoga najstarszego szlaku handlowego prowadzącego przez ziemie polskie jeszcze za czasów rzymskich, tzw. szlaku bursztynowego, wiodąca od wybrzeży Morza Śródziemnego przez Kraków, Kalisz do brzegów Bałtyku.

Średniowiecze Przygraniczne położenie sprzyjało rozwojowi miasta, jednak narażało je na najazdy i ataki, najczęściej z kierunków zachodniego i południowego. Przez Kłobuck przebiegała droga handlowa łącząca Małopolskę i Wielkopolskę. W okolicach Wielunia rozwidlała się ona, a jej zachodnie ramię przebiegało na zachodnią część historycznego Śląska, do Oleśnicy i Wrocławia.

W czasach piastowskich, położony wśród lasów obfitujących w zwierzynę, Kłobuck był siedzibą łowczych krakowskich zwanych kłobuckimi. Na wzgórzu w pobliżu Staromieścia istniał gród, który był rezydencją łowczych.

Pierwsza lokacja miasta miała miejsce prawdopodobnie w 1244 roku. Ówczesne miasto określane jest współcześnie jako Kłobuck Stare Miasto. Stare miasto zostało zdegradowane przed rokiem 1400. Od początku XIV wieku Kłobuck stał się miastem królewskim, które zostało założone przez króla polskiego Kazimierza III Wielkiego na prawie magdeburskim między 1339 i 1344 rokiem. Król ten nadał miastu przywileje uwalniające mieszczan kłobuckich z dotychczasowych danin. Przywileje te potwierdzali następni władcy polscy kolejno w 1453 Kazimierz Jagiellończyk, 1493 Jan Olbracht, 1563 Zygmunt August, 1620 Zygmunt III Waza, 1637 Władysław IV, 1750 August III Sas i w 1778 ostatni król polski Stanisław August Poniatowski.

W 1370 Ludwik Węgierski, król Polski i Węgier, nadał Krzepice, Kłobuck i inne pograniczne grody jako lenno swemu siostrzeńcowi Władysławowi Opolczykowi. W 1396 miasto z powrotem do Korony Królestwa Polskiego przyłączył król Polski Władysław Jagiełło, który osobiście gościł w Kłobucku. Miasto otoczone było murami i wałami obronnymi wymienionymi w latach 1448, 1466, 1485, 1514. Mury zostały zlikwidowane w XVI wieku wraz z urbanizacyjnym rozwojem miasta. W 1457 miasto najechały, złupiły i spaliły wojska księcia, Jana IV oświęcimskiego.

Łowczowie kłobuccy Daty urzędowania Wszebor 1224-1225 Buża 1228-1230 Jakub 1234-1237 Bogumił 1234 Smył Żegocic Starza 1242-1243 Klimunt Mikołajowicz Lubowla 1250 Mirosław 1268Wawrzyniec Strzeszkowicz Sulima 1269-1272 Piotr 1273 Imbram Mścigniewowicz z Witowa Lubowla 1286-1288 Floryan Nagoda 1290 1290 Tomisław Nagoda z Mokrska 1310-1312 Spicymir Leliwa Tarnowski 1316 Mikołaj Bogorya z Bogoryi 1318 Zbigniew z Brzezia 1324 Andrzej Starza 1325Piotr 1331-1337 Andrzej Starza ponownie 1334-1337 Jan Spicymirowicz Lis z Chrzelowa 1351-1363 Andrzej Starza po raz trzeci 1346 Mścigniew Mścigniewowicz Lis z Chrzelowa 1351-1363 Marek ze Skrzydlnej 1366 Zbigniew z Łapanowa 1370-1379

Według Jana Długosza kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina i Małgorzaty został ufundowany i zbudowany z kamienia w roku 1144 przez Piotra Włostowica (Dunina). Być może już wcześniej istniał tu kościół drewniany, gdyż rozległość tutejszej, pierwotnej parafii świadczy o jej bardzo dawnym utworzeniu. Kłobuck był znaczącą osadą targową jeszcze przed uzyskaniem praw miejskich. Istniała tu komora celna, o czym świadczy pochodząca jeszcze z czasów piastowskich taryfa pobieranego myta. Od dawnych czasów odbywał się w Kłobucku jarmark w dniu św. Małgorzaty (13 lipca) i prawdopodobnie drugi w dniu św. Marcina (11 listopada). Ponieważ wymienieni święci są patronami miejscowego kościoła parafialnego, można z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że jarmarki te zostały ustanowione w okresie budowy i poświęcenia kościoła, a więc już w XII wieku.

W 1456 podczas wojny trzynastoletniej miasto, razem z Krzepicami wysyłało na wyprawę wojenną przeciw Krzyżakom 12 pachołków, 1 wóz i 2 łuczników. W latach 1461, 1466, 1469, 1473, 1475-76, 1478-79, 1481, 1485-86, 1491 w mieście prowadzone były księgi ławnicze. W 1471 roku w kodeksie należącym do parafii kłobuckiej zapisano cyzjojan kłobucki – średniowieczny polski cyzjojan, będący jednym z niewielu przykładów poezji świeckiej tego okresu zapisanego w języku polskim.

W połowie XVI wieku Kłobuck należał do starostwa krzepickiego. Miasto leżało na ważnym trakcie drogowym biegnącym z Krakowa przez Olkusz, Ogrodzieniec, Żarki, Częstochowę, Krzepice, Wieluń do Wrocławia i na Śląsk odnotowanym w 1454, 1477, 1530, 1570. Położenie przy ważnym szlaku komunikacyjnym skutkowało rozwojem handlu i rzemiosła. Od 1532 w mieście odnotowano liczne bractwa cechowe. W 1553 odnotowane zostały cechy: szewców, piekarzy, sukienników i rzeźników posiadających 13 jatek mięsnych, a także łaziebnika obsługującego miejscową łaźnię, młynarza posiadającego 2 młyny, piwowarów warzących piwo. W granicach miasta zanotowane zostały również 2 sadzawki rybne. W 1564 historyczne dokumenty podatkowe odnotowały, że mieszczanie płacili do miejscowego zamku łanowe, ogrodowe i stodolne. W mieście odnotowano także 12 jatek rzeźniczych w tym jedną opuszczoną, które płaciły po kamieniu łoju i 3 funty łoju smalcowego. Gorzelnicy płacili od 5 garnców gorzałczanych po 1. florenie. Opłaty uiszczała także miejscowa łaźnia, a kupcy płacili targowe od 3. jarmarków odbywających się w Kłobucku w ciągu roku. Podatki od piekarzy, szewców, prasołów i młynarzy pobierało starostwo. W tym roku w Kłobucku pracowały 2 młyny stojące na 2 stawach. Pierwszy z nich stał pod miastem i posiadał dwa koła rzeczne, jedno mielące mąkę na chleb, a drugie słód na gorzałkę i piwo. Drugi młyn był również dwukolny, mączny i słodowy.

Rzeczpospolita Obojga Narodów