Adwentyzm (z : „przyjście”) – Kościoły i inne wspólnoty chrześcijańskie wywodzące się lub nawiązujące do XIX-wiecznego amerykańskiego przebudzenia eschatologiczno-mesjanistycznego w łonie ewangelikalizmu, któremu przewodził William Miller. Cechą wyróżniającą adwentyzm na tle chrześcijańskiego ogółu jest akcentowanie zbliżającego się powtórnego przyjścia Jezusa Chrystusa na Ziemię, które zakończy historię obecnego świata. Wyznawcy adwentyzmu to adwentyści.

Konstytutywne elementy doktryny i praktyki Część denominacji adwentystycznych głosi, iż utożsamia się z podstawowymi zasadami protestantyzmu. Ponadto charakteryzuje je: praktyka chrztu na wyznanie wiary (co wyklucza z obrzędu nieświadome dzieci), dokonywanego przez zanurzenie całego ciała w wodzie popieranie wolności religijnej, rozdziału kościoła i państwa oraz idei kościoła wolnego przyjmowanie kondycjonalizmu oraz anihilacjonizmu, przy odrzuceniu nauki o egzystencji duszy po śmierci ciała oraz o wiecznych mękach piekielnychNie pokładajcie ufności w książętach, ani w człowieku, który nie może pomóc! Gdy opuszcza go duch, wraca do prochu swego; W tymże dniu giną wszystkie zamysły jego. – Psalm 146:3.4, Nowy PrzekładBo oto nadchodzi dzień, który pali jak piec. Wtedy wszyscy zuchwali i wszyscy, którzy czynili zło, staną się cierniem. I spali ich ten nadchodzący dzień – mówi Pan Zastępów – tak, że im nie pozostawi ani korzenia, ani gałązki. – Malachiasza 3:19, Nowy Przekład obecnie świat znajduje się tuż przed powtórnym przyjściem Jezusa, czyli w tzw. „dniach ostatnich” kryzysowe wydarzenia na świecie (głód, wojny, zarazy itp.) interpretuje jako zapowiadane przez Jezusa Chrystusa znaki czasu poprzedzające Jego rychły powrót:Ludzie omdlewać będą z trwogi w oczekiwaniu tych rzeczy, które przyjdą na świat, bo moce niebios poruszą się. A gdy się to zacznie dziać, wyprostujcie się i podnieście głowy swoje, gdyż zbliża się odkupienie wasze. – Łukasza 21:26.28, Nowy Przekład wierzy w przedmilenijne powtórne przyjście Chrystusa proroctwo o Tysiącletnim Królestwie Chrystusa interpretuje dosłownie, umieszczając je pomiędzy powtórnym przyjściem a Sądem ostatecznym

Powyższe doktryny można uznać za cechy konstytutywne większości współczesnych wyznań adwentystycznych, z wyjątkiem pomniejszych nieortodoksyjnych odłamów. Należy jednak zaznaczyć, iż część pierwszych millerytów – protoplastów współczesnych adwentystów – wierzyła w egzystencję duszy po śmierci ciała.

Obecnie, w łonie adwentyzmu, najsilniejszy jest ruch sabatariański, którego jednym z przekonań, obok wymienionych powyżej, jest doktryna o świętości dnia sobotniego, od zachodu słońca w piątek, do zachodu słońca w sobotę. Sabatariańscy adwentyści podkreślają, iż szabat istniał od początku świata i został uczyniony dniem świętym przez Boga zanim człowiek zgrzeszył, powołując się na fragment Biblii:Pobłogosławił też Bóg dzień siódmy i ustanowił go świętym na pamiątkę swojego odpoczynku po całym trudzie stwarzania. – 1 Mojżeszowa 2:3, Biblia warszawsko-praskaZ tego powodu sabatariańscy adwentyści nie postrzegają szabatu jako wyłącznej części Starego Przymierza, którą Bóg zawarł z Izraelem aż do czasu przyjścia Chrystusa. Wierzą, iż skoro szabat uczyniony został świętym przed upadkiem człowieka, nie może mieć on związku z cieniami planu odkupienia, lecz jest ustawiczną pamiątką dzieła stworzenia świata przez Boga. Dlatego też jego ważność nie traci na znaczeniu, czego potwierdzeniem ma być m.in. obecność przykazania o święceniu soboty w biblijnym dekalogu, który sabatariańscy adwentyści postrzegają jako niezmienne boskie prawo moralne, a także świadectwo Jezusa Chrystusa, apostołów oraz pierwotnego Kościoła chrześcijańskiego.

Bóstwo Dawniej wśród adwentystów dominowała nietrynitarna wiara dotycząca Bóstwa. Adwentyści wierzyli w jedynego Boga Ojca i w Jego Syna, Jezusa Chrystusa, który będąc rzeczywistym Synem Boga zachowywał również pełną boskośćAdwentystyczny historyk Russell Holt napisał o wczesnych adwentystach: "Przegląd innych pisarzy adwentystycznych tamtych lat ujawnia, że wszyscy oni odrzucali trójcę, lecz szczególnie jednomyślnie podtrzymywali wiarę w boskość Chrystusa. Odrzucenie trójcy nie oznacza od razu odarcia Zbawiciela z Jego boskości. W istocie, niektórzy pisarze adwentystyczni czuli, że to właśnie trynitarianie byli tymi, którzy spełniali rolę jako degradujący boską naturę Chrystusa." (Russel Holt, The doctrine of the Trinity in the Seventh-day Adventist denomination: Its rejection and acceptance, 1969). Duch Święty był uważany natomiast za osobistą i duchową obecność Ojca i Syna. Był to pogląd sprzeczny zarówno z doktryną Trójcy, jak i z zaprzeczającym boskości Jezusa unitarianizmemMąż Ellen White, James napisał: "Niewytłumaczalna Trójca, która przedstawia Bóstwo jako trzech w jednym i jednego w trzech, jest wystarczająco zła. Lecz ten ultra unitarianizm, który czyni Chrystusa kimś mniejszym od Ojca jest jeszcze gorszy. Czy Bóg powiedział do mniejszego: "Uczyńmy człowieka na Nasz obraz"?" (James White, Christ Equal with God, "Review and Herald", November 29th 1877).Jednocześnie istnieją także pomniejsze antytrynitarne odłamy adwentystyczne, czczące tylko Ojca i Syna..

Jednak w I połowie XX wieku wiara ta stopniowo ustąpiła na rzecz trynitaryzmu, który uznaje jednego Boga w trzech boskich Osobach. Współcześnie, jedynie kilka odłamów adwentystycznych zachowuje dawną, nietrynitarną wiarę. Dotyczy to także niewielkiej części wyznawców w Kościołach adwentystycznych oficjalnie wyznających wiarę w Trójcę.

Historia i rozwój teologiczny w XIX wieku 350px|thumb|Rozwój gałęzi adwentyzmu w XIX wieku

Geneza

thumb|Dom pastora Millera w Whitehall, w stanie Nowy Jork thumb|Karta prorocza używana przez millerytów Współczesny adwentyzm wywodzi się z amerykańskiego przebudzenia adwentowego, któremu przewodził pastor William Miller. Był to ruch zrzeszający chrześcijan wywodzących się z różnych wyznań protestanckich (m.in. metodystów, prezbiterian i baptystów), których połączyła wiara w zbliżające się powtórne przyjście Chrystusa i założenie Tysiącletniego Królestwa. William Miller, pastor baptystyczny, na podstawie intensywnych badań proroctw Księgi Daniela i Objawienia doszedł do wniosku, iż powrót Chrystusa na Ziemię nastąpi pomiędzy latami 1843 a 1844. Począwszy od 1831 Miller poświęcił się działalności ewangelizacyjnej, głosząc nadchodzący koniec obecnego świata i wzywając do nawracania się i oddawania serc dla Jezusa. Ruch Drugiego Adwentu rozrósł się do ok. 100 tysięcy zwolenników, którzy sprzedawali swe majątki, by przeznaczyć fundusze na dotarcie z ewangelią do jak największej grupy ludzi. Ostatecznie Miller wyznaczył datę paruzji na 22 października 1844. W wyniku niespełnienia się proroctwa, tysiące millerytów doświadczyło tzw. wielkiego rozczarowania.

Sytuacja po rozczarowaniu W wyniku rozczarowania część millerytów postanowiła powrócić do swoich poprzednich zborów, odrzuciwszy orientację eschatologiczną, podczas gdy inni, poszukując w Biblii przyczyn rozczarowania, doszli do wniosku, iż jakkolwiek dokładna data powrotu Jezusa Chrystusa pozostaje nieznana, świat znajduje się obecnie w czasie ostatecznym, którego znaki zwiastują zbliżający się dzień Pański. Ta grupa byłych millerytów dała początek adwentystom. Bezpośrednio z milleryzmu wyrosło sześć adwentystycznych wyznań: Kościół Ewangelicznych Adwentystów (obecnie już nie istnieje) Chrześcijański Kościół Adwentu Unia Życia i Adwentu (włączona do Chrześcijańskiego Kościoła Adwentu) Kościół Boży w Jezusie Chrystusie, tzw. adwentyści nadchodzącego wieku (obecnie już nie istnieje) Kościół Adwentystów Dnia Siódmego Kościół Boży Dnia Siódmego

Już tego samego roku, tj. 1844, pojawiła się wśród adwentystów kwestia sporna dotycząca dnia świętego, która na zawsze podzieliła adwentyzm. Jakkolwiek obecnie większość adwentystów świętuje sobotę, na początku sytuacja przedstawiała się inaczej. Po rozczarowaniu, większość z tych, którzy zachowali wiarę w eschatologiczny charakter obecnego czasu, pozostała przy tradycyjnym uznaniu niedzieli jako dnia Pańskiego podobnie, jak było to w pierwotnym ruchu Williama Millera. „Niedzielni” adwentyści wkrótce stworzyli cztery oddzielne wspólnoty. Początkowo największą z nich był nieistniejący już obecnie Ewangelikalny Kościół Adwentystyczny. Jako jedyny przyjmował on koncepcję nieśmiertelności duszy, która akceptowana była w pierwotnym ruchu milleryckim. Pozostałe trzy Kościoły „niedzielnych” adwentystów przyjęły kondycjonalizm i anihilacjonizm, odrzucając zarówno ideę nieśmiertelności duszy, jak i wiecznych mąk piekielnych. Jednym ze słynnych pionierów adwentystycznej nauki o warunkowej nieśmiertelności był pastor George Storrs. Charakterystyka „niedzielnych” wspólnot wyrosłych z milleryzmu przedstawiona została poniżej:

Ewangelikalny Kościół Adwentystyczny (ang. Evangelical Adventist Church) Bezpośrednio po rozczarowaniu był to najliczniejszy Kościół adwentystystyczny, który skupił ok. 75% wszystkich adwentystów. Został też najwcześniej zorganizowany (1845), tuż po przyjęciu zasad wiary. W 1858 Kościół założył Amerykańskie Stowarzyszenie Millenarystyczne, które wydawało literaturę i miesięcznik pt. „The Messiah’s Herald” ("Zwiastun Mesjasza"). Podobnie jak miało to miejsce w pierwotnym ruchu milleryckim, Ewangelikalny Kościół Adwentystyczny uznawał świętość dnia niedzielnego i jako jedyne adwentystyczne wyznanie pozostał przy nauce o nieśmiertelności duszy oraz wiecznych mękach piekielnych. Poglądy eschatologiczne zakładały oczekiwanie na rychły powrót Chrystusa, który będzie początkiem tysiącletniego okresu panowania Jezusa Chrystusa ze zbawionymi w Jerozolimie. Po Tysiącleciu nastąpić miało zmartwychwstanie niesprawiedliwych, Sąd Ostateczny i zabranie chrześcijan z Ziemi do nieba. Kościół ten z największej początkowo wspólnoty adwentystycznej stał się niewiele znaczącą grupą religijną już 1906, kiedy to posiadał jedynie 1147 wiernych. W 1916 denominacja ta została rozwiązana.

Chrześcijański Kościół Adwentu (ang. Advent Christian Church)

Rozkwit nauki o warunkowej nieśmiertelności i towarzyszące temu odrzucenie wiary w egzystencję duszy po śmierci ciała oraz męki wieczne były powodem zawiązania się tego Kościoła. Jest to największy obecnie Kościół adwentystyczny święcący niedzielę i jednocześnie jedyna z istniejących do dziś „niedzielnych” wspólnot adwentystów, która wywodzi się bezpośrednio z ruchu Millera. Chrześcijanie adwentyści zakładali, iż wskutek grzechu Adama i Ewy człowiek stracił nieśmiertelność, dlatego też po śmierci ciała wszelkie zamysły człowieka i jego osobowość przestają istnieć, czekając dnia zmartwychwstania przy powtórnym przyjściu Chrystusa. Wtedy to dopiero umarli odzyskają świadomość. Zbawieni zostaną wówczas obdarzeni życiem wiecznym, natomiast potępieni zostaną unicestwieni raz na zawsze w wiecznym ogniu. Doktryna ta, zwana kondycjonalizmem i anihilacjonizmem jest dzisiaj przyjmowana przez wszystkie Kościoły adwentystyczne. Advent Christian Church został oficjalnie zorganizowany w 1860. Od początku organizacja Kościoła miała charakter kongregacjonalny. Wydaje czasopismo, którego pierwotny tytuł brzmiał „Kryzys na Świecie i Posłaniec Powtórnego Przyjścia”. Kościół działa obecnie w 11 krajach świata, zrzeszając 63 tysiące wiernych. Ma charakter pacyfistyczny a jego wierni odmawiają służby wojskowej. Jest członkiem Narodowego Stowarzyszenia Ewangelikałów (National Association of Evangelicals) w USA.

Unia Życia i Adwentu (ang. Life and Advent Union)